ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
O‘ZBEKISTONNING NOAN’ANAVIY AGRORUDALARI VA ULARNING
TUPROQ UNUMDORLIGINI SAQLASHDAGI O‘RNI
Duysenbaeva Gulnaz
Biologiya fakulteti Tuproqshunoslik va Ekologiya kafedrasi
Tuproqshunoslik yo’nalishi 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13867126
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi sohasida
noan’anaviy agrorudalarning qo‘llanishi va ularning tuproq unumdorligini
saqlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Noan’anaviy agrorudalar tuproqning ozuqaviy
moddalarini oshirishga va barqaror qishloq xo‘jaligi rivojlanishiga hissa
qo‘shishi mumkinligi ta’kidlanadi. Maqolada O‘zbekiston hududida mavjud
bo‘lgan noan’anaviy agrorudalar turlari, ularning tuproq bilan o‘zaro ta’siri va
ekologik afzalliklari ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, ushbu minerallarni amaliy
qo‘llash texnologiyalari va ularning uzoq muddatli ijobiy natijalari ham tahlil
qilinadi. Maqola natijalariga ko‘ra, noan’anaviy agrorudalarni qo‘llash qishloq
xo‘jaligida tuproq unumdorligini oshirishning samarali usullaridan biri ekanligi
ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
noan’anaviy agrorudalar, tuproq unumdorligi, O‘zbekiston
qishloq xo‘jaligi, ekologik barqarorlik, ozuqaviy moddalar, tuproqni yaxshilash,
agrorudalarni qo‘llash texnologiyalari, qishloq xo‘jaligi rivojlanishi, tuproq
unumdorligini saqlash, mineral o‘g‘itlar.
O‘zbekiston agrar sektori mamlakat iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi.
Ammo so‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan tuproq
unumdorligining pasayishi jiddiy muammo bo‘lib kelmoqda. Tuproq
unumdorligini saqlash va oshirish uchun samarali yechimlardan biri sifatida
noan’anaviy agrorudalar qo‘llanilmoqda. Ushbu mineral resurslar qishloq
xo‘jaligida foydalaniladigan an’anaviy o‘g‘itlardan farqli o‘laroq, ekologik xavfsiz
va uzoq muddatli ta’sirga ega. Noan’anaviy agrorudalar tuproqning fizik-
kimyoviy xususiyatlarini yaxshilash orqali o‘simliklarning samarali o‘sishini
ta’minlaydi. O‘zbekistonda ushbu rudalarning mavjudligi va ularni qo‘llash
texnologiyalari mamlakat tuproq unumdorligini tiklashda katta ahamiyatga ega
bo‘lib, barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga zamin yaratadi [2, 45-50].
Noan’anaviy agrorudalar O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida tuproq
unumdorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular tuproqning kimyoviy va fizik
xususiyatlarini yaxshilashda, ozuqa moddalarining saqlanishi va yetkazib
berilishida, shuningdek, ekologik barqarorlikni ta'minlashda keng qo‘llaniladi.
Fosforitlar – Fosfor elementining asosiy manbai bo‘lib, o‘simliklar o‘sishi va ildiz
tizimining mustahkam bo‘lishi uchun zarurdir. Fosforning yetishmovchiligi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
ko‘pincha tuproq unumdorligini pasaytiradi, fosforitlar esa tuproqni bu modda
bilan boyitadi va hosildorlikni oshiradi. Bentonit – Tuproqning suv saqlash va
ozuqa moddalarini tutib qolish qobiliyatini oshiradi. Bentonit tarkibidagi loy
minerallari tuproqni bo‘shashmasidan saqlaydi va tuproq strukturasini
yaxshilaydi. Bu esa qurg‘oqchilik sharoitida tuproq unumdorligini saqlab
turishga yordam beradi. Dolomit – Tuproqning pH darajasini neytrallashtiradi
va uni kalsiy va magniy bilan boyitadi. Tuproqning kislotaligi ko‘p bo‘lsa,
o‘simliklarning oziqlanishi qiyinlashadi. Dolomit bu muammoni hal qiladi,
tuproq unumdorligini oshiradi va o‘simliklarning o‘sishi uchun qulay sharoit
yaratadi. Zeolitlar – Zeolitlar o‘zining ion almashinuv qobiliyati bilan mashhur
bo‘lib, tuproqdagi ozuqa moddalarini saqlash va asta-sekin o‘simliklarga
yetkazib berishga yordam beradi. Bu tuproq unumdorligini uzoq muddatli
saqlashda foydali [4, 32-37]. Gips – Sho‘rlangan tuproqlarda o‘simliklarning
o‘sishini yaxshilash va tuproqni tuzdan tozalashda muhim ahamiyatga ega. Gips
tuproq tuzilmasini yaxshilaydi va tuproqni sho‘r bosishidan himoya qiladi, bu
esa tuproq unumdorligini saqlash uchun muhimdir. Perlit – Tuproqni
yengillashtiradi va uni shamollatishga yordam beradi. Perlitning tuproqdagi
kislorod miqdorini oshirishi o‘simliklarning ildiz tizimini yaxshilaydi va tuproq
unumdorligini oshiradi. Humusli slanetslar – Tuproqni organik moddalar bilan
boyitadi, bu esa o‘simliklarning o‘sishini yaxshilashda va tuproq unumdorligini
oshirishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu minerallar qishloq xo‘jaligi sohasida
samarali qo‘llanilib, tuproq unumdorligini oshirish va qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligini ko‘tarishda katta ahamiyat kasb etadi. Noan’anaviy agrorudalar
tuproqni faqatgina ozuqa moddalar bilan boyitish emas, balki uning umumiy
ekologik barqarorligini ham ta’minlaydi.
O‘zbekistonning turli hududlarida noan’anaviy agrorudalar tuproq
unumdorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash uchun amalda
qo‘llanilmoqda. Bu rudalar an’anaviy mineral o‘g‘itlarga qo‘shimcha bo‘lib,
tuproqni boyitishning innovatsion usullaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistondagi
misollar bu rudalarning qishloq xo‘jaligidagi o‘ziga xosligini namoyon etadi.
Qoraqalpog‘istonning Ustyurt platosida joylashgan fosforit konlari qishloq
xo‘jaligi yerlarini fosfor bilan boyitish uchun foydalaniladi. Tuproqdagi fosfor
yetishmovchiligi hosildorlikka salbiy ta’sir qiladi, fosforitlardan foydalangan
holda bu muammo bartaraf etiladi. Ushbu fosforitlarning o‘g‘it sifatida
qo‘llanilishi hosildorlikni 10–15% oshirishga yordam beradi. Navoiy viloyatidagi
bentonit konlari tuproqning suv saqlash qobiliyatini oshirish va tuproq
strukturasi yaxshilanishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, qurg‘oqchil hududlarda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
bentonit tuproqdagi namlikni saqlab qolish va ozuqa moddalarini
barqarorlashtirishda samarali hisoblanadi. Bu hududda kartoshka va paxta kabi
ekinlarda qo‘llanilgan bentonit tuproq unumdorligini oshirgan va hosildorlikni
sezilarli darajada yaxshilagan. Jizzax viloyatidagi dolomit konlari asosan
tuproqni kislotalilikdan xalos qilish va uni kalsiy-magneziy bilan boyitish
maqsadida ishlatiladi. Dolomit o‘g‘itlari qishloq xo‘jaligi yerlarida o‘simliklarning
ozuqa moddalarini yaxshiroq qabul qilishini ta’minlaydi. Bu ayniqsa don va
paxta ekinlarida o‘z samarasini ko‘rsatmoqda. Farg‘ona vodiysida joylashgan
zeolit konlari tuproq unumdorligini oshirishda muhim vosita sifatida
ishlatilmoqda. Zeolitlar tuproqdagi ozuqa moddalari almashinuvini yaxshilaydi
va uzoq muddat davomida tuproqni boyitishda samarali bo‘ladi. Paxta va meva-
sabzavot ekinlarida zeolitning qo‘llanilishi o‘simliklar o‘sishida sezilarli ijobiy
ta’sir ko‘rsatgan. Sho‘rlangan tuproqlarni tiklash va unumdorligini oshirish
maqsadida Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida gips qo‘llaniladi. Gips
tuproq tarkibidan tuzlarni yuvib chiqarish va uni hosildorlik uchun qulay
holatga keltirishda foydali. Bu viloyatlarda gipsli tuproqlarda yetishtirilgan
paxta va bug‘doy hosildorligi oshgani kuzatilgan. Toshkent viloyatidagi perlit
konlaridan foydalanib, tuproqni shamollatish va nam saqlash qobiliyatini
oshirish uchun perlit qo‘llaniladi. U bog‘dorchilikda, ayniqsa sabzavot
yetishtirishda samarali bo‘lgan. Bu esa hosildorlikni 20–30% oshirishga yordam
bergan. Bu misollar noan’anaviy agrorudalarning O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligidagi amaliy qo‘llanilishining samaradorligini ko‘rsatadi. Ular nafaqat
tuproq unumdorligini oshiradi, balki hosildorlikni ko‘tarishda va ekologik
barqarorlikni ta’minlashda ham katta ahamiyat kasb etadi.
Xulosa:
Ushbu maqola O‘zbekistonda noan’anaviy agrorudalar va ularning
tuproq unumdorligini oshirishdagi roli haqida muhim ma'lumotlarni taqdim
etdi. O‘zbekistonning turli hududlarida joylashgan noan’anaviy agrorudalar,
jumladan, fosforitlar, bentonitlar, dolomitlar, zeolitlar, gips va perlit, qishloq
xo‘jaligida tuproq unumdorligini saqlash va oshirishda samarali vosita sifatida
faol qo‘llanilmoqda. Ushbu rudalar o‘simliklarning o‘sishini ta'minlash, tuproq
strukturasini yaxshilash, ozuqa moddalarini saqlash va sho‘rlangan tuproqlarni
tiklash kabi jarayonlarda muhim ahamiyatga ega. Noan’anaviy agrorudalarning
amaliy qo‘llanishi natijasida hosildorlik sezilarli darajada oshgani va tuproqning
ekologik barqarorligini ta'minlashda ijobiy natijalar berishi ko‘rsatilgan.
Shunday qilib, O‘zbekistonda noan’anaviy agrorudalarni qo‘llash, qishloq
xo‘jaligida barqaror rivojlanishni ta'minlash va tuproq unumdorligini saqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Bu esa mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish uchun zarur bo‘lgan innovatsion
yechimlardan biridir. Kelajakda ushbu rudalarning tadqiqoti va amaliy
qo‘llanishini yanada kengaytirish, O‘zbekistonning qishloq xo‘jalik tizimini
yaxshilashga yordam beradi.
Adabiyotlar:
1. Karimov, I. A. (2014). O‘zbekistonning agrar siyosati va qishloq xo‘jaligini
rivojlantirishning istiqbollari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Qishloq va suv
xo‘jaligi vazirligi.
2. Zokirov, B. (2017). Noan’anaviy agrorudalar va tuproq unumdorligini
oshirish. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ilmiy ishlari, 5(2), 45-50.
3. Mustafayev, S. (2018). Tuproq unumdorligini saqlashda noan’anaviy
o‘g‘itlarning o‘rni. Qishloq xo‘jaligi va ekotizim, 3(1), 78-83.
4. Jumaniyazov, T. (2020). O‘zbekiston sharoitida tuproq unumdorligini
oshirishda zeolitlardan foydalanish. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi ilmiy-texnik
jurnali, 12(4), 32-37.
5. Rahmonov, I. (2021). Gips va uning sho‘rlangan tuproqlarni tiklashdagi
ahamiyati. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi va suv xo‘jaligi ilmiy tadqiqotlari, 8(3),
50-55.
6. Sharipov, A. (2019). Dolomit va bentonitlarning tuproq unumdorligi ustida
ta’siri. Ekologiya va qishloq xo‘jaligi, 10(2), 27-30.
