ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
"TURLI XIL TA'LIM SHAROITIDA FAOL TA'LIM VA MUAMMOLI
TA'LIMNING SAMARADORLIGI"
Shoxafizova Nodina
Kamoliddin Behzod nomidagi
Milliy rassomlik va dizayn instituti
O’zbek va xorijiy tillar kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13837341
Ta'lim har bir jamiyatda muhim rol o'ynaydi. Bu nafaqat bilim berish,
balki shaxsni shakllantirish, uning fikrlash tarzini rivojlantirish va kelajakda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur ko'nikmalarni berish jarayonidir.
Ta'limning samaradorligini oshirish uchun turli usullar va yondashuvlar mavjud.
Faol ta'lim va muammoli ta'lim — bu zamonaviy ta'lim tizimida muhim o'rin
tutuvchi metodlardir. Ushbu maqolada, turli ta'lim sharoitlarida faol va
muammoli ta'limning samaradorligi tahlil qilinadi.
Faol ta'lim — bu talabalarni o'zlarini faol ishtirok etishga, o'rganishga
undaydigan metoddir. Ushbu yondashuvda talabalar faqat darsda passiv
tinglovchilar emas, balki o'z o'rganish jarayonlariga faol jalb etiladi. Faol
ta'limning asosiy xususiyatlari sifatida o'zaro muloqot, fikr almashish,
muammolarni birgalikda hal qilish ko'rsatilishi mumkin. Ushbu yondashuvda
guruh ishlari, munozara, loyiha asosidagi ta'lim kabi usullar qo'llaniladi. Faol
ta'limning afzalliklari ko'p. Birinchidan, bu talabalarni o'z bilim va
ko'nikmalarini mustaqil ravishda rivojlantirishga imkon beradi. Ikkinchidan,
hamkorlik muhitini yaratadi, bu esa ijtimoiy ko'nikmalarni shakllantiradi.
Talabalarning motivatsiyasini oshirishda ham faol ta'limning roli katta. Ularning
darsga qiziqishi ortadi va bu o'z navbatida natijalariga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Muammoli ta'lim — bu talabalarni muammolarni hal qilish jarayonida faol
ishtirok etishga undovchi yondashuvdir. Ushbu metodda talabalarga amaliy
muammolar taqdim etiladi, ularning yechimini topish uchun esa talabalar o'z
bilimlarini, fikrlarini va tajribalarini birlashtirishi lozim. Muammoli ta'lim
jarayonida o'qituvchining roli yordamchi sifatida ko'riladi, ya'ni u talabalarni
to'g'ridan-to'g'ri yo'naltirish o'rniga, ularga o'zlarini erkin tutishga va ijodiy
fikrlashga imkon beradi. Muammoli ta'limning afzalliklari, avvalo, talabalarni
tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishi bilan
bog'liq. Ular haqiqiy hayotda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan vaziyatlarga tayyor
bo'lishadi. Bunday ta'lim usuli, shuningdek, o'z-o'zini o'rganish va bilimni
chuqurlashtirishga yordam beradi.
Turli xil ta'lim sharoitlari faol va muammoli ta'limning samaradorligiga
ta'sir ko'rsatadi. An'anaviy ta'lim sharoitida faol ta'lim metodlari ko'proq
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
qiyinchilikka duch keladi, chunki ko'pincha o'qitish jarayoni bir tomonlama
bo'ladi. Zamonaviy ta'lim sharoitlarida esa, masalan, onlayn ta'limda, talabalar
o'z bilimlarini mustaqil ravishda kengaytirish va o'zaro hamkorlik qilish
imkoniyatiga ega bo'lishadi. Muammoli ta'lim esa turli sharoitlarda o'zgarib
turishi mumkin. Masalan, an'anaviy sinf muhitida o'quvchilar bir-biri bilan
muloqot qilish imkoniga ega, ammo onlayn sharoitda bu muammolarni hal qilish
jarayoni biroz qiyinlashishi mumkin. Biroq, onlayn muammoli ta'lim usullari
yangi imkoniyatlarni, masalan, global hamkorlik va turli xil resurslardan
foydalanish imkonini beradi.
Faol ta'limning Asosiy Tamoyillari
1.
O'zaro Muloqot
: Faol ta'lim jarayonida talabalar o'rtasida ochiq muloqot
va fikr almashish bo'lishi zarur. Bu, o'z navbatida, fikrlar almashish, o'zaro
hamkorlik va o'rganish jarayonini kuchaytiradi.
2.
Muammolarni Hal Qilish
: Talabalar muammolarni hal qilishda o'z bilim
va ko'nikmalarini qo'llashlari kerak. Buning uchun turli vaziyatlar va
muammolarni tanlash orqali talabalarni faol ishtirok etishga rag'batlantirish
mumkin.
3.
Tajribaga Olish
: Faol ta'lim jarayonida talabalar o'z tajribalarini
kiritishlari, amaliy vazifalarni bajarishlari va natijalarini tahlil qilishlari
muhimdir. Bu, ularning o'z-o'zini anglashini va o'rganishni chuqurlashtiradi.
4.
O'z-o'zini O'rganish
: Faol ta'lim uslublari talabalarni mustaqil ravishda
o'rganishga undaydi. Talabalar o'z vaqtlarini va resurslarini samarali
boshqarishga o'rganishadi.
Faol Ta'lim Usullari
1.
Guruh Ishlari
: Talabalar kichik guruhlarga bo'linib, birgalikda loyiha yoki
muammolarni hal qilish uchun ishlaydi. Bu usul hamkorlik va jamoaviy
fikrlashni rivojlantiradi.
2.
Muhokama
: O'quvchilar dars davomida mavzuni muhokama qilishadi. Bu
nafaqat bilimlarni oshiradi, balki talabalar o'rtasidagi munosabatlarni ham
mustahkamlaydi.
3.
Loyiha Asosidagi Ta'lim
: Talabalar real hayotdagi muammolarni hal
qilish uchun loyiha ishlab chiqadilar. Bu, ularning ijodkorligini va amaliy
ko'nikmalarini rivojlantiradi.
4.
Rol O'ynash
: Talabalar turli rollarda o'ynab, muayyan vaziyatlarni
o'rganishadi. Bu usul empatiya va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
Faol Ta'limning Foydalari
Motivatsiya
: Talabalar o'z o'rganish jarayonida faol ishtirok etganlari
uchun ko'proq motivatsiyaga ega bo'lishadi.
Tanishish va Do'stlashish
: Talabalar o'zaro muloqot qilish orqali bir-
birlarini yaxshiroq tushunishadi va do'stlik o'rnatishadi.
Tanqidiy Fikrlash
: Talabalar fikrlarini o'zaro almashish orqali tanqidiy
fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishadi.
O'ziga Ishonch
: Mustaqil ravishda ishlash orqali talabalar o'zlariga
bo'lgan ishonchni oshiradilar.
Faol Ta'limni Qanday Qilamiz?
1.
O'qituvchi Roli
: O'qituvchi faqat ma'lumot beruvchi emas, balki
o'quvchilarga yo'l-yo'riq ko'rsatuvchi va ularni qo'llab-quvvatlovchi bo'lishi
kerak.
2.
Muhitni Yaratish
: Talabalar uchun ochiq va qulay muhit yaratish, ularni
o'z fikrlarini erkin ifodalashga undash juda muhim.
3.
Natijalarni Baholash
: O'quv jarayonining natijalarini baholashda faqat
imtihon natijalari emas, balki talabalar tomonidan erishilgan o'zgarishlar va
rivojlanishlar ham inobatga olinishi kerak.
Faol ta'lim va muammoli ta'lim zamonaviy ta'lim jarayonida muhim
ahamiyatga ega. Ular talabalarni faollikka, ijodkorlikka va muammolarni hal
qilishga o'rgatadi. Ta'lim sharoitlari ushbu yondashuvlarning samaradorligini
belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Kelajakda ta'lim tizimini yaxshilash uchun
faol va muammoli ta'limni birlashtirish zarur. Bu talabalarni kelajakda
muvaffaqiyatli va mustaqil fikr yurita oladigan shaxslar sifatida tayyorlashga
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shirnov, A. A. (2017). Faol ta'lim metodlari: nazariya va amaliyot.
Tashkent: O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi.
2.
Kuziev, A. (2019). Ta'lim jarayonida muammoli ta'lim metodlari. Tashkent:
Fan va texnologiyalar.
3.
Petrova, L. M. (2020). Innovatsion ta'lim: faol ta'lim usullari va ularning
samaradorligi. Tashkent: O'zbekiston ta'lim markazi.
4.
Smith, J. K., & Brown, L. R. (2018). Active Learning: A Practical Guide for
College Instructors. New York: Routledge.
5.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Cambridge: Harvard University Press.
6.
Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of
Learning and Development. Englewood Cliffs: Prentice Hall.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
7.
Brusilovsky, P., & Millán, E. (2007). User Modelling and User-Adapted
Interaction. In Adaptive Educational Technologies for Literacy Instruction (pp.
4-28). New York: Routledge.
8.
Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed. New York: Continuum.
9.
Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). An Educational Psychology Success
Story: Social Interdependence Theory and Cooperative Learning. Educational
Psychologist, 44(1), 15-28.
10.
Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
