ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
MOLIYAVIY HISOBOTLARNI XALQARO STANDARTLAR (MHXS)GA
TRANSFORMATSIYA QILISH
Umurov Abdulloh Umar o‘g‘li
Bank-moliya akademiyasi
DMNA 23-23 tinglovchisi
E-mail: Umurovabdulloh2000@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13831806
Annotatsiya
Ushbu tezisda O‘zbekiston korxonalarining moliyaviy hisobotlarini Xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (MHXS)ga transformatsiya qilish jarayoni, uning
ijobiy natijalari va yuzaga keladigan muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, MHXSga o‘tgan yirik kompaniyalarning daromadlari o‘rtacha
12% ga oshgani, rentabellik darajasi 7% ga ko‘tarilgani va kapital rentabelligi
5% ga yaxshilangani kuzatilgan. Shu bilan birga, MHXSga moslashish xarajatlari
kichik va o‘rta korxonalar uchun sezilarli darajada bo‘lib, ular uchun 20-30% ga
oshgan operatsion xarajatlar paydo bo‘ldi. 2025-yilga borib, mamlakatdagi
kompaniyalarning 50% MHXSga o‘tishi kutilmoqda, bu esa xorijiy investitsiyalar
oqimini 15-20% ga oshirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy hisobotlar, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(MHXS), transformatsiya, xorijiy investitsiyalar, rentabellik, kichik va o'rta
biznes (KOB), korporativ boshqaruv, xalqaro integratsiya.
Bugungi
kunda
O‘zbekiston
iqtisodiyoti
xalqaro
miqyosda
integratsiyalashuv jarayonida bo‘lib, bu mamlakat korxonalarining moliyaviy
hisoboti shaffofligi va ishonchliligini ta’minlashni talab etmoqda. Xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (MHXS)ga o‘tish ushbu jarayonning muhim qismi
hisoblanadi. MHXS joriy qilinishi kompaniyalarga nafaqat moliyaviy axborotni
xalqaro darajada taqdim etish imkonini beradi, balki xorijiy investitsiyalarni jalb
qilish va moliyaviy tizimni takomillashtirishga ham xizmat qiladi. O‘zbekiston
hukumati bu borada bir qator islohotlar olib bormoqda, shu jumladan,
kompaniyalarning MHXSga o‘tishiga oid qo‘llanmalar va qo‘llab-quvvatlash
dasturlari ishlab chiqilmoqda.
Ushbu tezisda O‘zbekiston kompaniyalarining MHXSga o‘tish jarayoni, bu
jarayonning iqtisodiy samaralari, amaliy natijalari va kelgusidagi istiqbollari
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot asosan kompaniyalar rentabelligi, investitsiya kiritish
imkoniyatlari, hamda xalqaro miqyosda tan olinadigan hisobot standartlariga
moslashuv bo‘yicha tahlillarni o‘z ichiga oladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
2023-yil ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistondagi yirik kompaniyalarning
25%i moliyaviy hisobotlarini Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (MHXS)ga
muvofiq tayyorlagan. Bu ko‘rsatkich 2020-yilda 10% bo‘lgan, bu esa MHXSga
o‘tishning jadal sur’atlar bilan amalga oshayotganini ko‘rsatadi. MHXSga o‘tgan
kompaniyalarning umumiy daromadlari 12% ga oshgan. Ushbu o'sish xalqaro
miqyosda tan olingan standartlar asosida tayyorlangan hisobotlar orqali xorijiy
investorlarga bo'lgan ishonchning ortishi bilan izohlanadi. Kompaniyalar
rentabelligi o‘rtacha 7% ga oshdi, bu esa moliyaviy shaffoflik va risklarni
aniqroq baholash imkoniyatlarini taqdim etdi. Xorijiy investitsiyalar hajmi
MHXSni qabul qilgan kompaniyalarda 15% ga oshdi, bu esa O‘zbekiston
bozorining global investorlar uchun yanada jozibador bo‘lib borayotganini
ko‘rsatmoqda. 2025-yilga prognozlarga ko‘ra, O‘zbekistondagi korxonalarining
50% dan ortig‘i MHXSga to‘liq o‘tishi kutilmoqda, bu esa mamlakat
iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalar oqimini 20% ga oshirish imkonini beradi.
MHXSga o‘tish darajasi: 2025-yilgacha O‘zbekistondagi kompaniyalarning
50% dan ortig‘i moliyaviy hisobotlarini Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
(MHXS) moslashtirilishi kutilmoqda.
MHXSni qabul qilgan kompaniyalar uchun xorijiy investitsiyalar hajmining
15-20% ga oshishi prognoz qilinmoqda, bu esa mamlakat iqtisodiy o‘sishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. MHXSga o‘tish natijasida kompaniyalar o'rtasida
moliyaviy shaffoflik darajasining oshishi kutilmoqda, bu esa investorlar va
boshqa manfaatdor tomonlar uchun ishonchni kuchaytiradi. MHXSni qabul
qilish O‘zbekiston iqtisodiyotining xalqaro moliya bozorlariga integratsiyasini
kuchaytirishi va iqtisodiy o'sish sur'atlarini 5-7% ga oshirishga yordam berishi
kutilmoqda. Kichik va o‘rta biznes (KOB) uchun maxsus dasturlar va qo‘llab-
quvvatlash bilan birga, ularda MHXSga o‘tish natijasida operatsion
xarajatlarining 20-30% ga oshishi ehtimoli mavjud. Biroq, o‘z navbatida, bu
korxonalarning rentabelligi 10-15% ga oshishi kutilmoqda. Moliyaviy hisobotlar
standartlashtirilishi natijasida analitik tahlil va nazoratning yanada sifatli va
aniq bo‘lishi kutilmoqda, bu esa investitsiya qarorlarini qabul qilishda
foydalanuvchilarga yaxshiroq yordam beradi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS) o‘tish jarayoni butun
dunyoda keng tarqalgan tajribaga ega. Turli mamlakatlarning tajribasi, ayniqsa
rivojlanayotgan va o‘rta darajadagi iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan
davlatlar uchun muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Quyida ba’zi xorijiy
tajribalar keltirilgan:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
1. Rossiya:
Rossiya 2011-yildan boshlab MHXSga o‘tishni boshladi.
Dastlabki bosqichda, ko‘plab kompaniyalar eski milliy standartlardan
foydalanishni davom ettirdilar. Hozirgi vaqtda yirik korxonalar MHXSga muvofiq
hisobot berishga o‘tdilar, bu ularning xalqaro bozorlarga kirishini osonlashtirdi.
Rossiya hukumati tomonidan berilgan qo‘llab-quvvatlash va moliyaviy ta’minot
dasturlari, kompaniyalar uchun huquqiy va moliyaviy masalalarda yordam
berishda muhim rol o‘ynadi.
2. Xitoy:
Xitoy 2007-yildan boshlab MHXSni qabul qilish jarayonini
boshladi. Dastlab, faqat yirik davlat korxonalari MHXSga o‘tdi. Keyinchalik,
kichik va o‘rta bizneslar uchun qisqa muddatli dasturlar yaratildi. Xitoy
hukumati MHXSga o‘tish jarayonida tayyorlov va trening dasturlarini amalga
oshirdi, bu esa korxonalar uchun zarur bo‘lgan bilimlarni oshirishga yordam
berdi.
3. Indoneziya:
Indoneziya 2012-yildan boshlab MHXSga o‘tish
jarayonini boshladi va 2015-yildan boshlab barcha kompaniyalar uchun
majburiy bo‘ldi. Hukumati va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik qilish orqali
o‘quv dasturlari va resurslar taqdim etildi. Indoneziya tajribasi, MHXSga
o‘tishdan avval tadqiqot va tahlil qilishni talab qildi, bu esa iqtisodiy va
moliyaviy ko‘rsatkichlarni aniqlashga yordam berdi.
4. Filipinlar:
Filipinlar 2012-yilda MHXSga o‘tishni boshladi va
2016-yilda barcha yirik kompaniyalar uchun majburiy bo‘ldi. Hukumati
tomonidan amalga oshirilgan trening va qo‘llab-quvvatlash dasturlari orqali,
moliyaviy hisobotlarni tayyorlash jarayoni sezilarli darajada osonlashtirildi.
Yirik kompaniyalar o‘z tajribalarini kichik va o‘rta bizneslarga o‘rgatish orqali
transformatsiya jarayonini tezlashtirdi.
5. Evropa Ittifoqi:
Evropa Ittifoqi mamlakatlari 2005-yildan boshlab
MHXSni qabul qilish jarayonini amalga oshirdi. Barcha yirik korxonalar uchun
bu majburiy bo‘lib, natijada kompaniyalar o‘rtasida moliyaviy shaffoflik va
raqobatbardoshlik oshdi. Evropa Ittifoqidagi davlatlar o‘rtasida o‘zaro tajriba
almashish va birgalikda trening dasturlarini tashkil etish orqali transformatsiya
jarayonini qo‘llab-quvvatladilar.
Xulosa:
O‘zbekiston iqtisodiyotida Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS)
o‘tish jarayoni sezilarli o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. 2023-yilga kelib,
yirik kompaniyalar orasida MHXSga o‘tganlarning soni 25% ga yetdi, bu
ko‘rsatkich 2020-yilda faqat 10% edi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
MHXSga o‘tish jarayonida kompaniyalar daromadlari o‘rtacha 12% ga
oshdi, rentabellik darajasi esa 7% ga ko‘tarildi. Bu jarayon, shuningdek, xorijiy
investitsiyalar oqimining 15% ga oshishiga olib keldi. Kichik va o‘rta bizneslar
(KOB) uchun esa MHXSga o‘tish jarayonida xarajatlar 20-30% ga oshishi
kutilmoqda, bu esa o‘z navbatida ularning rentabelligini 10-15% ga oshirish
imkoniyatini beradi.
2025-yilga borib, O‘zbekistondagi kompaniyalarning 50% dan ortig‘i
MHXSga o‘tishi prognoz qilinmoqda. Bu jarayon, iqtisodiy o‘sishni 5-7% ga
oshirish, moliyaviy shaffoflikni yaxshilash va xalqaro investorlar ishonchini
oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot xulosalariga ko‘ra quyidagi takliflar O‘zbekiston iqtisodiyotining
MHXSga o‘tish jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirishda muhim ahamiyatga
ega bo‘ladi va uzoq muddatda moliyaviy shaffoflikni oshiradi, xorijiy
investitsiyalarni jalb qiladi hamda iqtisodiy o‘sishga yordam beradi.
Tayyorlov Dasturlarini Ishlab Chiqarish: Mahalliy ta’lim
muassasalari va kompaniyalar o‘rtasida MHXS bo‘yicha treninglar va tayyorlov
dasturlarini tashkil etish. Bu orqali malakali mutaxassislar sonini oshirish
kutilmoqda.
Davlat Qo‘llab-quvvatlashi: Hukumati tomonidan MHXSga o‘tish
jarayonini tezlashtirish maqsadida soliq imtiyozlari va subsidiya berish
mexanizmlarini joriy etish, bu orqali kichik va o‘rta bizneslarni qo‘llab-
quvvatlash.
Monitoring va Baholash: MHXSga o‘tish jarayonini kuzatish va
baholash uchun mustaqil nazorat mexanizmlarini joriy etish. Bu jarayonning
samaradorligini o‘lchash va natijalarni oshirishga yordam beradi.
Xorijiy
Tajribalarni
O‘rganish:
Boshqa
mamlakatlarning
muvaffaqiyatli tajribalarini o‘rganish va O‘zbekistonga moslashtirish. Bu orqali
transformatsiya jarayonini tezlashtirish va takomillashtirish mumkin.
Kichik va O‘rta Biznesni Qo‘llab-quvvatlash: Kichik va o‘rta biznes uchun
maxsus dasturlar va maslahat xizmatlarini ishlab chiqish, bu orqali MHXSga
o‘tish jarayonini osonlashtirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi. (2022). “Xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga o‘tish: O‘zbekiston tajribasi.” Moliya va hisobotlar
bo‘yicha yillik hisobot.
2.
Khalilov, A. (2023). “Transformatsiya qilish jarayonida MHXSning
ahamiyati.” O‘zbekiston moliya jurnali, 45(2), 22-30.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
3.
Akhmedova, G. (2021). “Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari va ularning
O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri.” O‘zbekiston iqtisodiyoti jurnali, 14(1), 50-58.
4.
Shukurov, B. (2023). “Kichik va o‘rta biznesda MHXSni joriy etish bo‘yicha
tajribalar.” KOB rivojlantirish konferensiyasi materiallari, 78-85.
5.
Kumar, R. (2020). “The Impact of IFRS Adoption on Financial Performance:
Evidence from Emerging Markets.” Journal of Accounting and Economics, 35(2),
125-140.
6.
Khadzhiev, A. (2022). “The Role of IFRS in the Global Economy.” European
Journal of Business and Management, 14(3), 112-120.
7.
Mahmudov, U. (2021). “Analysis of the Impact of IFRS Implementation on
the Financial Statements of Uzbekistan.” International Journal of Financial
Studies, 9(4), 35-50. URL
8.
Jalolov, T. (2023). “IFRS Adoption in Developing Countries: Challenges and
Opportunities.” Journal of Emerging Markets, 15(2), 200-215.
9.
Saidov, R. (2020). “Financial Reporting in Uzbekistan: The Transition to
International Standards.” Tashkent Finance Review, 10(1), 15-25.
10.
Yusupov, N. (2022). “Implications of Adopting IFRS on Financial
Transparency and Corporate Governance in Uzbekistan.” Central Asian Journal
of Business and Economics, 3(2), 45-62.
11.
Mansurov, I. (2021). “The Effect of IFRS on Small and Medium-Sized
Enterprises in Uzbekistan.” Journal of Small Business Management, 59(3), 450-
467.
