ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
ТУПЛАНИШ ФАЗАСИДА КУЗГИ ҚОБИҚСИЗ АРПА
ЎСИМЛИКЛАРИДА ҚУРУҚ МОДДА МИҚДОРИ ВА БАРГ ЮЗА
САТҲИ
Д.Содиқова
Ў.Жуманов
Т.Кулиев
Р.Бакейев
Гулистон давлат университети
Агробиотехнологиялар ва биокимё илмий тадқиқот институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.13827080
Арпа бошоқдашлар оиласига мансуб бўлиб унинг 40 га яқин турлари
мавжуд бўлиб, улардан қўш ва олти қаторлилари кенг таркалган. Арпа
бошоқдошлар орасида эртапишарлиги, қурғоқчиликка ва шўрга
чидамлиги билан фарқ қилади. Арпа дони қобиқли ва қобиқсиз бўлади.
Асасан арпанинг дони қобиқли бўлган навлари кўп экилади. Шу билан
бирга арпанинг пўстсиз(қобиқсиз) навлари ҳам яратилган.
Илмий манбаларда қайд этилишича, қобиқсиз арпа қобиқли арпадан
дон таркибида оқсил, айниқса, лизин миқдорининг кўплиги билан фарқ
қилади [1]. Қобиқсиз арпа донида оқсил миқдори 14,6-17,0%, лизин
0,65% ни (қобиқлигида – 0,44 %,) крахмал 45-65%, мой 2-4% тенг
эканлиги аниқланган. Қобиқсиз арпадан қобиқли арпага ўхшаш чорва
учун тўйимли озиқабоп экин сифатида қўлланилган [2]. Шу билан бирга
дунё мамлактларида, жумладан, Италия, Нидерландия ва Грецияда ва
бошқа давлатларда қобиқсиз арпадан диетик арпа уни тайёрланган [3],
[4].
Юқоридани маълумотлардан, қобиқсиз арпа биологик
хусусиятлари,
хўжалик
белгилари
билан
қишлоқ
хўжалигида,
чорвқачиликда озиқ-овқат саноатида муҳим аҳамият касб этишига
қарамай
қобиқсиз
арпа
Республикамизда
экилмайди.
Сирдарё
вилоятининг шўрланган тупроқ шароитида олиб борилган кўп йиллик
илмий тадқиқот ишлари натижасида қобиқсиз арпанинг Ўзбекистон-30
нави яратилди. Мазкур нав четдан интродукция қилинган коллекцион
номундан якка танлаш ва шўрланган тупроқ шароитида ўрганиш
натижасида яратилди. Ҳозирги кунда мазкур нав давлат синовига
топширилган.
Мазкур тадқиқотда шўрланган тупроқ шароитида кобиқсиз
арпанинг Ўзбекистон -30 нави ўсимликларида тўпланиш фазасида қуруқ
модда миқдори ва барг юза сатҳи тўғрисида маълумотлар ўрин олган.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
Тадқиқот объекти сифатида арпанинг
Hordeum L.
туркумига мансуб
қобиқсиз арпанинг Ўзбекистон -30 нав олинди. Арпа нави 1м
2
дала
тажриба майдонида 10 октябр экиб ўрганилган.
Олинган натижалар шуни кўрсатдики, ўрта даражада шўрланган
тупроқ шароитида қобиқсиз арпа навлари 7-8 кунда униб чиққан. Ноябр
ойининг ўртасида ўтказилган фенологик кузатувлар шуни кўрсатдики,
мазкур даврда битта ўсимлик массаси ўртача 2,3 г ни ташкил этди.
Тупланиш фазасига кирганида битта ўсимликнинг массаси ўртача 3,7 г
тенг бўлди (расм). Ушбу маълумотдан, тупланиш фазасига кирганида
ўсимлик массаси 1,4 г ортганлигини кўриш мумкин. Бу тупланиш
фазасига
кирганида
ўсимликлар
ўсиш
ва
ривожланиши
жадаллашганлигини англатди. Ушбу даврда нафақат ўсимликнинг ер
устки қисмлари балки илдиз тизими ҳам ривожланди. Ноябр ойининг
ўртасида битта ўсимлик илдизининг ўртача массаси 0,2 г тенг бўлган
бўлса, тўпланиш фазасида 0,6 г тенг бўлган. Битта ўсимлик массаси
тупланиш фазасида 0,4 г ортган. Тупланиш фазасига кирганида
ўсимликнинг масса майсалаш фазасига нисбатан 60% га, илдиз массаси
эса уч баробарга ортганлиги аниқланган.
Маълумки, қуруқ модда миқдори ўсимликларнинг шўрга
чидамлигини белгилаб берувчи муҳим критериялардан ҳисобланади.
Чунки
қуруқ
модда
миқдори
ўсимликнинг
ташқи
муҳитга
мослашганлигидан, муҳими, ўсимикнинг ўсиши учун қулай шароит
яратилганлигидан далолат беради.
Қобиқсиз арпа ўсимликларининг ўрганиш натижалари шуни
кўрсатдики, тўпланиш фазасига киришдан олдинги даврда кобиқсиз
1
2
3
4
5
6
4,6
10,6
2,3
0,2
11,5
15,8
8,2
13,1
3,7
0,6
14,9
17,8
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
Расм. Тупланиш фазасида кобиқсиз арпа ўсимликларининг
айрим морфологик кўрсаткичлари
Изох: Бунда биринчи устун 15 ноябр; иккинчи- 15 декабрда
ўсимликларнинг кўрсаткичлари. Рақамлар арпа ўсимликларининг
кўрсаткичлари 1-битта ўсимликда шаклланган барглар сони, битта
ўсимлик барг юза сатҳи, см
2
; 3-битта ўсимлик массаси,г; 4- илдиз массаси;
5-ўсимликда қуруқ масса, % да; 6- илдизда қуруқ масса.%
арпа ўсимликлари таркибида қуруқ масса миқдори 11,5 % ни
ташкил этган бўлса, тупланиш фазасида унинг кўрсаткичи – 15,0 % ни
ташкил этди (расм). Ушбу маълумотлар, тўпланиш фазасида курук модда
миқдори 24,0 % га ошганлигини кўрсатди. Айнан шундай натижа илдиз
таркибида ҳам қайд этилди. Майсалаш фазасида илдиз таркибидаги куруқ
модда миқдори ўртача 15,8% ташкил эган бўлса тупланиш фазасида
ўртача 17,8 % га тенг бўлди. Илдиз таркибидаги қуруқ модда миқдори
майсалаш фазасига нисбатан тупланиш фазасида 10,74 % га ошганлиги
аниқланди.
Тупланиш фазасида ўсимликлар ривожланди. Буни ҳосил бўлган
барглар миқдори ҳам кўрсатди. Тўпланиш фазаси бошланмасдан олдин
битта ўсимликда шаклланган барглар сони 4,6 дона ва барг сатҳи 10,6 см
2
тенг бўлди. Тупланиш фазасидан кирганида ушбу кўрсаткичларда
ўзгариш содир бўлди. Битта ўсимликда шаклланган барглар сони ўртача
8,2 донани ва барг юза сатҳи 13,1 см
2
тенг бўлди.
Юқорида маълумотлар, ўрта даражада шўрланган тупроқ шароитида
қобиқсиз арпанинг Ўзбекистон -30 нави ўсимликлари тўпланиш фазасига
кирганида ўсиш жараёни жадаллашганлиги кўрсатди. Биринчи навбатда
ўсимликларда қўшимча барглар ҳосил бўлди. Тупланиш фазсига тўлиқ
кирганида ўсимликларда барглар сони орти ва бу ўз навбатида барг юза
сатҳининг ҳам ортишига олиб келди. Шу билан бирга тўпланиш фазасида
қуруқ модда миқдори ўсимликда ва илдизда ҳам ортганлиги
ўсимликларнинг шўрли муҳитга мослашганлигидан далолат беради.
Умуман олганда, дони қобиқсиз бўлган арпанинг Ўзбекистон -30 нави
қобиқли арпа навларига ўхшаш шўрли муҳитда ўсиши мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Каляга Т.Г, Козел Н.В. Влияние почвенной засухи на содержание
фотосинтетических пигментов в растениях ячменя сорта Бровар. Журнал
Белорусского государственного университета. Биология. 2020;3:46–53.
https://doi.org/10.33581/2521-1722-2020-3-46-53
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
2.
А.В. Железнов.,Т.В. Кукоева., Н.Б. Железнова. Ячмень голозерный:
приосхождение,распространение и перспективы и использования//
Вавиловский журнал Генетики и селекции, 2013, Т,17, № 2, 286-297с
3.
А. Иванов, Д. А. Ронжина, П. К. Юдина, Н. В. Золотарева , И. В.
Калашникова , Л. А. Иванова, Сезонная динамика содержания хлорофиллов
и каротиноидов в листьях степных и лесных растений на уровне вида и
сообщества. Физиология растений, 2020, том 67, № 3, с. 278–288
4.
Т.Кулиев., Х,Қўшиев., У,Жуманов А.Кенжаев., А.Абдукаримов. Пўстсиз
арпанинг
шўрланган
тупроқ
шароитдаги
биометрик
кўрсаткичлари.Пахтачилик ва дончилик,Тошкент, № 4, 2021, 48-53 б.
