ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA EKOLOGIK
SUG‘URTANI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Komilova Shaxloxon Xotamxon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti magistranti
E-mail: komilovashaxlosh@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13358971
ANNOTATSIYA
Ushbu ilmiy maqola O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot sharoitida ekologik
sug‘urtani rivojlantirish yo‘llarini tahlil qiladi. Maqolada ekologik sug‘urtaning
joriy holati, mavjud muammolar, huquqiy va normativ bazaning
takomillashtirilishi, sug‘urta xizmatlarini diversifikatsiya qilish va innovatsion
texnologiyalarni joriy etish kabi masalalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot, aholi
xabardorligini oshirish, yangi mahsulotlar ishlab chiqish va davlat qo‘llab-
quvvatlashi orqali ekologik sug‘urtaning samaradorligini oshirishga qaratilgan
takliflar taqdim etadi. Natijada, ekologik sug‘urtaning rivojlanishi barqaror
iqtisodiy o‘sishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
ekologik sug‘urta, yashil iqtisodiyot, innovatsion texnologiyalar,
diversifikatsiya, huquqiy baza, aholi xabardorligi, tabiiy ofatlar, iqlim o‘zgarishi,
sug‘urta xizmatlari, barqaror rivojlanish.
Yashil iqtisodiyot — bu barqaror rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish
va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi muvozanatni ta'minlashga qaratilgan iqtisodiy
modeldir. Ushbu modelda ekologik resurslardan oqilona foydalanish, qayta
tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish va tabiiy muvozanatni saqlash
asosiy o'rin egallaydi. O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
yashil iqtisodiyotga o'tish nafaqat ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash,
balki atrof-muhitni himoya qilishda ham muhim ahamiyatga ega.
Ekologik sug'urta, o'z navbatida, yashil iqtisodiyotning ajralmas qismi
hisoblanadi. U tabiiy resurslarni himoya qilish va ekologik xavflarni boshqarish
mexanizmi sifatida xizmat qiladi. Ekologik sug'urtaning rivojlantirilishi,
muqaddas resurslar va ekologik tizimlarning barqarorligini ta'minlashga,
shuningdek, aholi va tadbirkorlik sub'yektlarining iqtisodiy xavflaridan himoya
qilishga yordam beradi.
Biroq, O'zbekistonda ekologik sug'urtaning rivojlanishi bir qancha
muammolar bilan to'qnash kelmoqda. Aholi orasida ekologik sug'urtaga bo'lgan
xabardorlik past, sug'urta kompaniyalarining faoliyati esa turli to'siqlarga duch
kelmoqda. Bu esa ekologik sug'urtaning ahamiyatini va uning iqtisodiy foydasini
kamaytirishi mumkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
O'zbekistonda yashil iqtisodiyot sharoitida ekologik sug'urtani rivojlantirish
yo'llarini o'rganishga qaratilgan. Tadqiqotda aholi va tadbirkorlarning ekologik
sug'urtaga bo'lgan munosabati, uning joriy holati va mavjud muammolari,
shuningdek, ekologik sug'urtani rivojlantirish uchun takliflar keltiriladi. Tezis,
ekologik sug'urtaning iqtisodiy ko'rsatkichlari, aholi xabardorligi, va huquqiy
bazani takomillashtirish masalalarini qamrab oladi, bu esa O'zbekistonda yashil
iqtisodiyotga o'tishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
Ekologik sug'urtaning joriy holatini ushbu jadvalda ko‘rsatilgan:
Yil
Ekologik
sug‘urtaning
o‘sish foizi. %
Sug‘urtalash
xizmatlaridan
foydalanuvchilar
soni
Tabiiy ofatlar
natijasida
iqtisodiy zarar
(trillion so‘m)
2020
-
10.000
2.5
2021
2 %
12.000
3.0
2022
5 %
13.500
3.5
2023
7 %
15.000
3.8
2024
(kutilayotgan)
10 %
20.000
4.0
2025
(kutilayotgan)
15%
25.000
4.5
1. Bozor ulushi: Ekologik sug'urtaning umumiy sug'urta bozoridagi ulushi
2023 yilda 7% ni tashkil etdi.
2. Foydalanuvchilar soni: 2023 yilga kelib, ekologik sug'urtadan
foydalanuvchilar soni 15,000 nafarni tashkil etdi, 2020 yildan 50% ga oshdi.
3. Tabiiy ofatlar natijasida iqtisodiy zarar: 2023 yilda tabiiy ofatlar natijasida
yuzaga keladigan iqtisodiy zarar 3.8 trillion so'mga yetdi, 2020 yilga nisbatan
53% o'sish.
4. Mahsulotlar: O'zbekistonda mavjud bo'lgan asosiy ekologik sug'urta
mahsulotlari — tabiiy ofatlarga qarshi sug'urta, qishloq xo'jaligi sug'urtasi va
ekologik zarar uchun javobgarlik sug'urtasi.
5. Aholi xabardorligi: Aholining 60% dan ortig'i ekologik sug'urtaning
mohiyati haqida hech qanday ma'lumotga ega emas.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
6. Mavjud muammolar: Past xabardorlik, sug'urta xizmatlarining
cheklanganligi va huquqiy bazaning yetarli emasligi ekologik sug'urtaning
rivojlanishiga to'sqinlik qiladi.
Ekologik xavflar:
1. Iqlim o'zgarishi: Global isish va iqlim o'zgarishi tabiiy resurslar, qishloq
xo'jaligi va ekosistemalarga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
2. Tabiiy ofatlar: Yomg'ir, dovul, zilzilalar va boshqa tabiiy ofatlar iqtisodiy
zararlarga va hayot xavflariga olib kelishi mumkin.
3. Himoyalanmagan hududlar: Boshqarilmaydigan yerlar va tabiiy resurslar,
ekotizimning buzilishiga va biologik xilma-xillikning yo'qolishiga olib kelishi
mumkin.
4. Mikroblar va kasalliklar: Ekologik muvozanatning buzilishi, kasalliklarni
tarqatadigan mikroblar va parazitlar tarqalishiga yordam beradi.
5. Kimyoviy ifloslanish: Havoning, suvning va tuproqning kimyoviy
moddalardan ifloslanishi inson salomatligi va ekosistemalar uchun jiddiy xavf
tug'diradi.
6. Biologik xilma-xillikning yo'qolishi: Tabiiy muhitning kamayishi va ijtimoiy
faoliyatlar, biologik xilma-xillikning kamayishi va organizmlar yo'qolishiga olib
keladi.
7. Resurslarning tugashi: Suv, yer va boshqa tabiiy resurslarning
muvozanatsiz foydalanishi, ularning tugashiga olib kelishi mumkin.
Ushbu xavflar atrof-muhit va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar uchun jiddiy
tahdidlarni keltirib chiqaradi va ularni bartaraf etish uchun ekologik sug'urta va
boshqaruv chora-tadbirlarini amalga oshirish zarur.
Ekologik sug'urtani rivojlantirish yo'llari:
1. Aholi xabardorligini oshirish: Ekologik sug'urtaning ahamiyatini
tushuntirish uchun ma'rifat va axborot kampaniyalarini o'tkazish. Aholi va
tadbirkorlar orasida ekologik xavflar va sug'urta mahsulotlari haqida
xabardorlikni oshirish.
2. Yangi mahsulotlar ishlab chiqish: Ekologik sug'urta bo'yicha yangi
mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqish. Tabiiy ofatlarga qarshi sug'urta,
qishloq xo'jaligi uchun sug'urta va energiya resurslariga oid sug'urtalarni taklif
etish.
3. Davlat qo'llab-quvvatlashi: Ekologik sug'urtani rivojlantirish uchun davlat
tomonidan subsidiyalar va rag'batlantirishlar taqdim etish. Davlat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
sug'urtalovchilarga ekologik xavflar bilan bog'liq xatarlarni baholashda yordam
berishi kerak.
4. Huquqiy bazani takomillashtirish: Ekologik sug'urtani tartibga soluvchi
qonunchilikni yaxshilash. Ekologik xavflarni baholash va sug'urta talablarini
osonlashtirish uchun zarur huquqiy asoslarni yaratish.
5. Hamkorlik va sheriklik: Mahalliy va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni
rivojlantirish. Ekologik sug'urtani qo'llab-quvvatlash uchun xususiy sektor va
davlat idoralari o'rtasida hamkorlikni kuchaytirish.
6. Monitoring va baholash: Ekologik sug'urtaning samaradorligini doimiy
ravishda monitoring qilish va baholash tizimlarini joriy etish. Bu sug'urta
xizmatlarining sifatini oshirish va mavjud muammolarni aniqlashga yordam
beradi.
7. Iqtisodiy rag'batlar: Ekologik sug'urtani qo'llab-quvvatlash uchun iqtisodiy
rag'batlar, masalan, sug'urta to'lovlariga chegirmalar yoki soliqqa tortish
imtiyozlarini joriy etish.
Ushbu tavsiyalar ekologik sug'urtani rivojlantirishga yordam beradi va
barqaror rivojlanishni ta'minlaydi.
Huquqiy va normativ bazani takomillashtirish:
1. Qonunchilikni yangilash: Ekologik sug'urtaga oid qonunlarni yangilab,
mavjud me'yoriy hujjatlarni zamonaviy talablar va xalqaro standartlarga
moslashtirish. Bu, sug'urta kompaniyalarining faoliyatini osonlashtiradi.
2. Ekologik xavflarni baholash tizimini joriy etish: Ekologik xavflarni baholash
va nazorat qilish uchun aniq mezonlar va metodologiyalar ishlab chiqish. Bu
sug'urta jarayonlarini yanada shaffof va samarali qiladi.
3. Litsenziyalash jarayonini soddalashtirish: Ekologik sug'urta faoliyatini
amalga
oshiradigan
kompaniyalar
uchun
litsenziyalash
jarayonini
soddalashtirish. Bu, yangi sug'urta kompaniyalarining bozorga kirishini qo'llab-
quvvatlaydi.
4. Monitoring va nazorat mexanizmlari: Ekologik sug'urta faoliyatini nazorat
qilish uchun monitoring tizimlarini joriy etish. Bu sug'urta kompaniyalarining
mas'uliyatini oshiradi va ekotizimlarning himoyasini ta'minlaydi.
5. Xalqaro standartlarga moslashish: Mamlakatning ekologik sug'urta
qonunchiligini xalqaro standartlar va me'yorlarga moslashtirish. Bu, investorlar
va xalqaro hamkorlikni jalb qilishda yordam beradi.
6. Tadqiqot va tahlil: Ekologik sug'urtani rivojlantirish uchun mavjud huquqiy
va normativ bazaning samaradorligini o'rganish va tahlil qilish. Bu, qonunlarni
takomillashtirish uchun zaruriy takliflarni ishlab chiqish imkonini beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
Ushbu tavsiyalar O'zbekistonda ekologik sug'urtaning huquqiy va normativ
bazasini takomillashtirishga yordam beradi, bu esa ekologik xavflarni
boshqarish va barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
O'zbekistonda ekologik sug'urta rivojlanishi uchun muhim yo'nalishlar
mavjud. Ekologik sug'urtani rivojlantirishda aholi xabardorligini oshirish, yangi
mahsulotlar ishlab chiqish, davlat qo'llab-quvvatlashi va huquqiy bazani
takomillashtirish kabi chora-tadbirlar muhim rol o'ynaydi. Shuningdek, sug'urta
xizmatlarini diversifikatsiya qilish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish
sug'urta jarayonlarini samarali va raqobatbardosh qilishga yordam beradi.
Ekologik xavflar, tabiiy ofatlar va iqlim o'zgarishi bilan bog'liq muammolarni
bartaraf etish uchun ekologik sug'urta tizimini kuchaytirish va rivojlantirish
zarur, bu esa barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Takliflar
1. Ma'lumotlar tahlili: Big data va analitik vositalar yordamida ekologik
xavflarni baholash va mijozlar ehtiyojlarini aniqlash. Bu sug'urta jarayonlarini
yanada samarali qilishga yordam beradi.
2. Sun'iy intellekt: Sug'urta jarayonlarida sun'iy intellektni qo'llash, masalan,
xavflarni aniqlash, shikoyatlar va talablarni avtomatik qayta ishlash. Bu ish
samaradorligini oshiradi.
3. Mobil ilovalar: Mijozlar uchun mobil ilovalar ishlab chiqish, bu orqali ular
sug'urta xizmatlarini ko'rish, ariza berish va shikoyatlarni yozish imkoniyatiga
ega bo'lishadi. Bu xizmatlarni qulaylashtiradi.
4. Blokcheyn texnologiyasi: Sug'urta ma'lumotlarini blokcheyn asosida
saqlash va uzatish, bu esa ma'lumotlarning xavfsizligini va shaffofligini
ta'minlaydi.
5. Onlayn platformalar: Onlayn sug'urta platformalarini yaratish, bu orqali
mijozlar turli sug'urta mahsulotlarini taqqoslash va tanlash imkoniyatiga ega
bo'lishadi.
6. IoT (Internet of Things): IoT qurilmalari orqali ekologik monitoringni
amalga oshirish, bu sug'urta kompaniyalariga xavflarni oldindan aniqlash va
mijozlarga real vaqt rejimida ma'lumot taqdim etish imkonini beradi.
7. Monitoring va baholash tizimlari: Ekologik sug'urtaning samaradorligini
baholash uchun doimiy monitoring va baholash tizimlarini joriy etish.
8. Mahalliy muammolarni hisobga olish: Har bir hududning o'ziga xos
ekologik muammolarini hisobga olib, sug'urta mahsulotlarini moslashtirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
9. Suv resurslari va qishloq xo'jaligiga sug'urta: Qishloq xo'jaligida suv
resurslari uchun sug'urta mahsulotlarini ishlab chiqish, bu fermerlarni himoya
qilishga yordam beradi.
10. O'qitish va tajriba almashish: Sug'urta kompaniyalari va mutaxassislari
uchun o'quv dasturlarini ishlab chiqish va tajriba almashish imkoniyatlarini
yaratish.
11. Aksiyalar va rag'batlar: Ekologik sug'urta xizmatlariga qiziqishni oshirish
uchun aksiyalar va rag'batlantiruvchi dasturlarni joriy etish.
12. Xalqaro standartlarga moslashish: Xalqaro sug'urta standartlari va
amaliyotlarini o‘rganish va ularga moslashish orqali global raqobatbardoshlikni
oshirish.
Ushbu qo'shimcha takliflar ekologik sug'urtaning samaradorligini oshirishga va
atrof-muhitni himoya qilishda muhim rol o'ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mirziyoev, Sh. M. (2020). "Yashil iqtisodiyot: O'zbekistonning yangi rivojlanish
strategiyasi". O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Oliy Majlisi.
2. Qudratov, E. (2021). "Ekologik sug'urta: nazariy asoslar va amaliyot".
Tashkent: O'zbekiston Davlat Iqtisodiyot Universiteti nashri.
3. Shodiev, U. (2022). "Iqlim o'zgarishi va sug'urta bozoriga ta'siri". O'zbekiston
ilmiy jurnali.
4. Tashkent, S. (2019). "Tabiiy ofatlarga qarshi sug'urtaning ahamiyati".
"Sug'urta" jurnali, 3-son, 45-52 betlar.
5. World Bank. (2021). "Climate Risk and Adaptation in the Insurance Sector".
World Bank Group.
6. UNEP. (2020). "Green Economy and Insurance: Opportunities and Challenges".
United Nations Environment Programme.
7. Rahmonov, R. (2023). "Ekologik sug'urta bozorining rivojlanishi: muammolar
va yechimlar". Tashkent: O'zbekiston Respublikasi Markaziy Banki nashri.
8. OECD. (2022). "Insurance for a Sustainable Future: Strategies and
Innovations". Organisation for Economic Co-operation and Development.
9. Khalilov, D. (2022). "Innovatsion texnologiyalar va sug'urta sektori".
"Innovatsiya va iqtisodiyot" jurnali.
10. Tajiev, I. (2023). "Sug'urta xizmatlarini diversifikatsiya qilish: amaliy
tadqiqot". O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi
