ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
MAMLAKAT SUG‘URTA BOZORINING RIVOJLANISH BORASIDAGI
ISLOHOTLAR SAMARASI
Ismatullayeva Munisxon Bori qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti magistranti
E-mail: munisxonismatullaeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13340950
ANNOTATSIYA
Ushbu tezis O‘zbekistonda sug‘urta bozorida amalga oshirilgan
islohotlarning samaradorligini tahlil qilishga qaratilgan. Mamlakat sug‘urta
sektoridagi islohotlar asosan regulyator tizimini takomillashtirish, raqamli
texnologiyalarni joriy etish va mahsulot diversifikatsiyasini o‘z ichiga oladi.
Islohotlarning amalga oshirilishi sug‘urta bozorining o‘sishiga, xizmatlardan
foydalanish darajasining oshishiga va iqtisodiy barqarorlikni kuchaytirishga
ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Islohotlarning iqtisodiy ta’siri investitsion muhitni yaxshilash, raqamli
texnologiyalar orqali xarajatlarni kamaytirish va iqtisodiy o'sishni
rag‘batlantirishni o‘z ichiga oladi. Tavsiyalar, regulyator tizimini yanada
mustahkamlash, raqamli texnologiyalarni kengaytirish va mikrosug'urta hamda
ekologik sug‘urta mahsulotlarini rivojlantirish orqali sug'urta bozorining
samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
sug‘urta bozori, islohotlar, raqamli texnologiyalar, mahsulot
diversifikatsiyasi, mikrosug‘urta, ekologik sug‘urta, regulyator tizimi,
investitsion muhit, iqtisodiy barqarorlik, sug'urta xizmatlaridan foydalanish,
bozor o‘sishi, xalqaro standartlar, moliyaviy xavfsizlik, xizmat ko‘rsatish
samaradorligi, aholi ehtiyoji.
Istiqlol yillarida mamlakatimiz sug‘urta bozorining tashkil topishi va
sug‘urta faoliyatining rivojlanishi borasida amalga oshirilayotgan islohotlar
bugungi kunga kelib o‘zining ijobiy samarasini bermoqda. Sug‘urta bozori
faoliyatini rivojlantirish borasida ilmiy va amaliy tadqiqotlarning olib borilishi,
sohani bevosita ustuvor darajada rivojlantirishga bosqichma-bosqich
rivojlanishga imkoniyat yaratib bermoqda.
Shiddatli raqobat muhiti sharoitida mamlakatimiz sug‘urta bozorining
ma’suliyat jamiyat va fuqarolar oldida ham yildan-yilga ortib bormoqda.
Sug‘urta bozori rivojlanishini belgilab beradigan omillardan biri yalpi ichki
mahsulot hajmida sug‘urta mukofotlarining ulushi orqali aniqlanadi. “New
Frontier” tashkilotining ma’lumotla- riga asosan jami sug‘urta mukofotlarining
yalpi ichki mahsulotga nisbati orqali aniqlanadigan “Sug‘urtaning kirib kelish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
darajasi” ko‘rsatkichi dunyo miqiyosida 6,35 foizni, O‘zbekistonda esa 0,35 foizni
tashkil etadi.
Sug‘urta tizimi bozor iqtisodiyotiga sharoitida bevosita davlat, fuqarolar va
barcha turdagi xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy va huquqiy
manfaatlarini himoya qilishning samarali vositasi aylanadi. Mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan islohotlar iqtisodiyotga, moliyaga, pul muomalasiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatdi, iqtisodiy qarashlarda ijobiy fikrlarning shakllanishiga sabab
bo‘ldi.
1-rasm. O‘zbekistonda mavjud sug‘urta tashkilotlari soni
Yuqorida keltirilgan diagrammada sug‘urta tashkilotlari sonining o‘tgan
ikki yil mobaynidagi miqdorlari ko‘rsatib berilgan. Sug‘urta tashkilotlarining
umumiy soni 2021-yilda 42 ta bo‘lgan bo‘lsa, shundan 33 tasi umumiy sug‘urta
sohasida, 8 tasi esa hayot sug‘urtasi sohasida faoliyat olib bormoqda. Bu
ko‘rsatkich 2022-yilda 41 tani tashkil qilgan, ulardan 33 tasi umumiy sug‘urta
sohasida, 8 tasi hayot sug‘urtasi sohasida o‘z faoliyatini yuritmoqdalar. Ko‘rinib
turibdiki, bir yil mobaynida sug‘urta tshkilotlari soni atigi ikkitaga ko‘paygan.
O‘tgan 2021 yil yakuni bo‘yicha yig‘ilgan sug‘urta mukofotlari hajmi
Respublika yalpi ichki mahsulotning 0,5 foizini tashkil etib, aholi jon boshiga
sug‘urta mukofotlari o‘rta hisobda 105,8 ming so‘mdan (9,8 AQSH doll.) to‘g‘ri
keldi. Bugungi kunda O‘zbekistonda jami 41 ta sug‘urta kompaniyasi mavjud
bo‘lib, ularning: 33 tasi
– umumiy sug‘urta va 8 tasi – hayot sug‘urtasi sohalarida faoliyat olib
bormoqda. Shuningdek, mahalliy sug‘urta bozorida 5 ta sug‘urta brokeri hamda
5 ta malaka sertifikatiga ega aktuariy o‘z xizmatlarini ko‘rsatmoqda.
1-jadvalda sug‘urta bozorida ixtiyoriy va majburiy sug‘urta turlari bo‘yicha
su- g‘urta mukofotlarining hajmi yildan – yilga o‘sib borayotganligini ko‘rish
mumkin. So‘ngi ikki yil davomida ixtiyoriy sug‘urtadan tushadigan sug‘urta
mukofotlari o‘sish dinamikasi keskin ko‘rinishga ega. 2020-yilda qariyb 2,2
trln.so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2021-yilga kelib bu ko‘rsatkich 3,7 trln.so‘mga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
yetgan. Ko‘rinib turibdiki sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan ixtiyoriy talab yildan –
yilga oshib borishi kuzatilmoqda. Majburiy sug‘urta turi bo‘yicha ham sug‘urta
mukofotlari 2020-yilda 330 mlrd.so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2021-yilda 481
mlrd.so‘mni tashkil qilgan. Ushbu sug‘urta turlari bo‘yicha sug‘urta
mukofotlarini foiz bo‘yicha tahlil qiladigan bo‘lsak.
2020 yilda sug‘urta mukofotlari tarkibida ixtiyoriy sug‘urtaning ulushi 70%
ni, majburiy sug‘urtaning ulushi 15% ni va hayot sug‘urtasining ulushi esa 15%
ni tashkil etgan. 2021-yilda mos ravishda 68%, 13% va 19% ni tashkil qilgan.
Bundan ko‘rinib turibdiki, hayot sug‘urtasining ulushi yil sayin o‘sib bormoqda.
Milliy sug‘urta bozorida sug‘urta mukofotlari singari sug‘urta to‘lovlari ham
o‘sish dinamikasiga ega bo‘lib bormoqda. Sug‘urta to‘lovi sug‘urtalovchi
tomonidan sug‘urtalangan shaxsga (naf oluvchiga), merosxo‘rlarga sug‘urta
shartnomasida ko‘rsatilgan sug‘urta puli doirasida amalga oshiriladi. Sug‘urta
shartnomasi amal qilish davrida yuz bergan bir yoki bir necha sug‘urta
hodisalari bo‘yicha sug‘urta to‘lovlari- ning umumiy summasi ushbu sug‘urta
shartnomasi bo‘yicha sug‘urta pulidan oshmasligi kerak. 2019-yilda jami
sug‘urta to‘lovlari hajmi 0.81 trln.so‘mni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkich 2018-
yilning shu davrida 0.44 trln.so‘mni tashkil etgan. 2020-yilga kelib esa bu
ko‘rsatkich biroz kamaygan. 2021-yilda yana sezilarli darajada o‘sish kuzatilgan.
- Sug‘urta bozorining ahamiyati: Sug‘urta sektori mamlakat iqtisodiyotida
muhim rol o‘ynaydi, chunki u risklarni boshqarishga yordam beradi va iqtisodiy
xavfsizlikni ta’minlaydi. Sug‘urta orqali individual va korporativ risklar
taqsimlanadi, bu esa iqtisodiy barqarorlikni oshiradi.
- Islohotlar maqsadi: Sug‘urta bozorida amalga oshirilgan islohotlarning
maqsadi - bozorni diversifikatsiya qilish, xizmatlarni raqamlashtirish, regulyator
tizimini takomillashtirish va aholini sug‘urta xizmatlari bilan qamrab olishni
oshirishdir.
Sug‘urta bozorida islohotlarning amalga oshirilishi:
Regulyator tizimini takomillashtirish:
- Qonunchilik va normativ-huquqiy baza: 2020 yilda ”Sug‘urta faoliyatini
tartibga solish to‘g‘risida” yangi qonun qabul qilindi. Bu qonun sug‘urta
kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini oshirish va mijozlar huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan.
- Nazorat va audit tizimi: Sug‘urta bozoridagi nazorat va audit tizimlarini
takomillashtirish orqali kompaniyalar faoliyati shaffofligini oshirish va
firibgarlik holatlarini kamaytirish maqsad qilingan.
Sektorning raqamlashtirilishi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
- Onlayn platformalar: Sug‘urta xizmatlariga kirishni osonlashtirish
uchun mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali xizmat ko‘rsatish tartibi joriy
etildi. 2023 yilga kelib, raqamli sug‘urta mahsulotlarining ulushi 25% ga yetdi.
- Elektron hujjat aylanishi: Sug‘urta shartnomalarini elektron tarzda
tuzish va boshqarish orqali jarayonlarni tezlashtirish va xarajatlarni kamaytirish
maqsadida yangi tizimlar joriy etildi.
Mahsulot diversifikatsiyasi:
- Mikrosug'urta: Kam daromadli aholi va kichik bizneslar uchun yangi
mikrosug'urta mahsulotlari taqdim etildi. Mikrosug'urta bozorida yangi
mahsulotlar 2022 yilda 15% bozor ulushini egalladi.
- Ekologik sug'urta: Atrof-muhitni himoya qilishga qaratilgan yangi
ekologik sug'urta mahsulotlari ishlab chiqildi. Bu mahsulotlar 2023 yilga kelib
sug'urta bozorining 10% ini tashkil etdi.
Islohotlarning Samaradorligi:
- Bozor hajmining o‘sishi:
- Yilma-yil o‘sish: 2019-2023 yillarda sug‘urta bozorining umumiy hajmi
40% ga oshdi. 2023 yilda bozor hajmi 2 milliard AQSh dollariga yetdi, bu so‘nggi
besh yil ichida sezilarli o‘sishdir.
- Bozor segmentatsiyasi: Yangi sug‘urta mahsulotlari va xizmatlari orqali
bozor segmentatsiyalashdi, bu esa bozorda raqobatni oshirdi va mijozlarga
ko‘proq imkoniyatlar yaratdi.
- Sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasi:
- Foydalanish darajasi: 2023 yilga kelib, aholining sug‘urta xizmatlaridan
foydalanish darajasi 7% ga oshdi. Bu ko‘rsatkichni oshirish uchun sug‘urta
xabardorligini oshirish va yangi mahsulotlarni joriy etish zarur.
- Mikrosug‘urta va ekologik sug‘urta mahsulotlarining ta’siri:
Mikrosug‘urta orqali 1 milliondan ortiq kam daromadli fuqarolarga moliyaviy
himoya taqdim etildi. Ekologik sug‘urta mahsulotlari orqali ekologik xavfsizlikni
ta’minlash va atrof-muhitning yaxshilanishi ta’minlandi.
- Raqamli texnologiyalarning ta’siri:
- Operatsion samaradorlik: Raqamli texnologiyalarni joriy etish sug‘urta
kompaniyalarining operatsion xarajatlarini 20-30% ga kamaytirdi. Bu,
shuningdek, xizmat ko‘rsatish tezligini oshirdi va mijozlar uchun qulayliklarni
taqdim etdi.
- Mijozlar bazasi: Raqamli platformalar orqali yangi mijozlar jalb qilindi,
bu esa sug‘urta kompaniyalarining rentabelligini oshirdi va bozorda ulushni
kengaytirdi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
Islohotlarning iqtisodiy ta’siri:
- Investitsion muhitni yaxshilash:
- Xorijiy investitsiyalar: Sug‘urta sektoridagi islohotlar xorijiy
investitsiyalarni jalb qilishni oshirdi. 2023-yilga kelib, xorijiy investitsiyalar
miqdori 25% ga oshdi.
- Yangi imkoniyatlar: Sug‘urta bozoridagi yangi mahsulotlar va xizmatlar
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirdi va yangi investitsion imkoniyatlarni yaratdi.
Barqaror iqtisodiy o‘sish:
- O‘sish sur’ati: Sug‘urta bozorining rivojlanishi iqtisodiy barqarorlikni
oshirdi va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirdi. Sug‘urta qamrovining kengayishi va
yangi mahsulotlarning joriy etilishi orqali iqtisodiy o‘sish 10-15% ga oshishi
mumkin.
- Risklarni boshqarish: Sug‘urta sektori risklarni boshqarishga yordam
berishi orqali iqtisodiy xatarlarni kamaytiradi va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlaydi.
Xulosa:
2024 yil holatiga ko‘ra O‘zbekistonda 43 ta sug‘urta kompaniyasi faoliyat
ko‘rsatmoqda. Bularga umumiy sug‘urta bilan ta’minlaydigan 35 ta kompaniya
va hayotni sug‘urtalashga ixtisoslashgan 8 ta kompaniya kiradi. So‘nggi yillarda
O‘zbekistonda sug‘urta sohasida sezilarli o‘sish kuzatildi, shu jumladan sug‘urta
kompaniyalari soni o‘tgan yillarga nisbatan 27 foizga o‘sdi. Sektorning
kengayishi sug‘urta shartnomalari va mukofotlari hajmida ham o‘z ifodasini
topmoqda, bu O‘zbekistonda aholi va tadbirkorlik sub’ektlari o‘rtasida sug‘urta
xizmatlariga qiziqish va ishonch ortib borayotganidan dalolat beradi.
- Islohotlarning ijobiy ta’siri: Sug‘urta bozorida amalga oshirilgan
islohotlar bozorning o‘sishini rag‘batlantirdi, investitsion muhitni yaxshiladi va
iqtisodiy barqarorlikni oshirdi. Yangi mahsulotlar va raqamli texnologiyalar
bozorni diversifikatsiya qilish va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirdi.
- Rivojlanish istiqbollari: Sug‘urta tizimini yanada rivojlantirish va
innovatsion mahsulotlarni joriy etish orqali bozorni diversifikatsiya qilish,
iqtisodiy o‘sishni davom ettirish va aholining sug'urta xizmatlariga bo'lgan
ehtiyojini qondirish mumkin.
Tavsiyalar:
- Regulyator tizimini yanada takomillashtirish:
- Nazorat va audit: Sug‘urta bozoridagi nazorat va audit tizimlarini
yanada kuchaytirish va shaffoflikni oshirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
- Qonunchilik: Sug‘urta faoliyatini tartibga soluvchi qonunlarni doimiy
ravishda yangilash va ularni xalqaro standartlarga moslashtirish.
- Raqamli texnologiyalarni kengaytirish:
- Innovatsion yechimlar: Raqamli texnologiyalarni yanada rivojlantirish
va yangi innovatsion yechimlarni tatbiq etish orqali xizmatlarni yaxshilash.
- Mijozlar ehtiyojlari: Mijozlarning ehtiyojlarini qondirish va xizmat
ko'rsatishni yaxshilash uchun raqamli platformalardan foydalanishni
kengaytirish.
- Mikrosug‘urta va ekologik sug‘urta mahsulotlarini rivojlantirish:
- Kam daromadli aholiga xizmat: Mikrosug‘urta mahsulotlarini
kengaytirish va kam daromadli aholini moliyaviy himoya bilan ta’minlash.
- Ekologik xavfsizlik: Ekologik sug‘urta mahsulotlarini rivojlantirish orqali
atrof-muhit xavfsizligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash.
Foydalanılgan adabıyotlar:
1. Deloitte. (2023). "Global Insurance Industry Outlook 2023".
[https://www2.deloitte.com](https://www2.deloitte.com)
2. McKinsey & Company. (2023). "The Future of Insurance: Key Trends Shaping
the Industry". [https://www.mckinsey.com](https://www.mckinsey.com)
3. Swiss Re. (2022). "Sigma Report: World Insurance in 2022".
[https://www.swissre.com](https://www.swissre.com)
4. World Bank. (2023). "Global Financial Development Report 2023: Financial
Inclusion". [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
5. OECD. (2022). "Insurance Markets and Regulatory Frameworks".
[https://www.oecd.org](https://www.oecd.org)
6. O'zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi. (2024). "O'zbekiston Sug'urta
Bozori: Rivojlanish va Islohotlar". [https://www.mf.uz](https://www.mf.uz)
7. Uzbekistan National Insurance Association. (2024). "O'zbekiston Sug'urta
Bozori Analizi 2024". [https://www.insurance.uz](https://www.insurance.uz)
8. KPMG. (2023). "Insurance Industry Insights: Global and Regional
Perspectives". [https://home.kpmg](https://home.kpmg)
9. Harvard Business Review. (2023). "Innovations in the Insurance Industry".
[https://hbr.org](https://hbr.org)
10. Insurance Information Institute. (2023). "Insurance Industry Trends and
Statistics". [https://www.iii.org](https://www.iii.org)
11. UNCTAD. (2023). "World Investment Report: Sustainable Investment in
Insurance". [https://unctad.org](https://unctad.org)
