ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
198
HLA- TIZIM GENLARI POLIMORFIZMI VA UMUMIY BIOLOGIYASI
Djurayeva M.
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Universiteti
1-kurs magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.14413858
HLA — Inson leykisitlari antigeni genetik tizimlar ichida juda ko’p
o’rganilgan tizim bo’lib, 6 xromosomaning qisqa yelkasida joylashgan.Inson
organizmida immune javobni shakllantirishda ishtirok etadi. HLA allellari va
genotiplari ko’pgina millatlar va etnik guruhlarda o’rganilgan boʻlib har bir
millatda oʻziga xos xususiyatlar bilan namoyon boʻladi.HLA tizimi organ va
to’qimalarni ko’chirib o’tkazishda, o’zak hujayralarni ko’chirib o’tkazishda
hamda regenerativ tibbiyotda katta ahamiyatga egadir.
HLA- tizimi III sinf genlarni o’z ichiga oladi. I sinf genlariga 18 ta genlar
kiradi, ulardan 11 tasi psevdogen va 7 tasi transkriptsiya omillari bilan bog’liq.
HLA l sinf genlarining asosiy immunologik funktsiyasi begona yot agentga
va organizmga mutatsiyaga uchragan hujayralarga qarshi T-hujayra bilan bog’liq
immne javobning effektor funktsiyasini ta'minlashdan iborat.
HLA- tizimining I sinf genlari mahsuloti glikoprotein molekulalari bo’lib,
molekulyar massasi 44kDa ga tengdir, hamma yadroli hujayralar membranasida
reseptor shaklida mavjud bo’ladi va bu sinf oqsillari β2-mikroglobulin bilan
birga bog’langan holda faoliyat ko’rsatadi. β2-mikroglobulin molekulyar massasi
12 kDa ga teng bo’lib, 15 xromosomada kodlanadi.
HLA tizimining II sinf genlari (D-mintaqasi) 6 ta subregiondan iborat: DR,
DQ, DP, DM, DN. Dastlabki 3 ta subregionning genlari yuqori polimorfizmga ega
bo’lgan antigen spetsifikligiga ega bo’lgan HLA molekulalarini kodlaydi [105,
114, 172].
HLA-DR B genlarining eng polimorfligi HLA-DRB1 bo'lib, u hozirda 300 dan
ortiq allel variantlariga ega va DRB1 geni inson immun javobining asosiy
genlaridan biridir.
HLA II sinf antigenlari orasida DR antigenlari eng ko'p o'rganilgan sinf
hisoblanadi va kuchli polimorfizmga ega. DR genlari DRA va DRB qismlaridan
tashkil topgan 2 geterodimer peptidni kodlaydi. DRA genlari antigen taqdim
qiluvchi hujayralarda va B- limfotsitlar, dendrit hujayralar, monotsit/makrofag
hujayralarining tashqi qismida joylashgan. HLA II sinf α zanjirini kodlaydi, bu
genning asosiy vazifasi hujayra ichidagi antigen oqsillarini T-hujayraga taqdim
etishdir. Α zanjirning molekulyar og'irligi 33-35 kDa, gen 5 ta ekzondan iborat.
Birinchi ekzon yetakchi oqsilni kodlaydi, 2 va 3 ekzonlar tashqi domenlarni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
199
kodlaydi, 4 ekzon esa transmembrana domenini va sitoplazmatik dum qismini
kodlashda ishtirok etadi.DRB1, DRB3, DRB4, DRB5 bilan birga geterodimer
sifatida ishlaydi.
HLA-DR molekulalarining polimorfizmi β-zanjirning N-terminal uchidagi
o'zgaruvchan β-domen bilan bog'liq bo'lsa, HLA-DQ va DP molekulalarining
polimorfizmi ikkala zanjir bilan, ularning o'zgaruvchan α1 va β-domenlari bilan
bog'liq.
HLA III sinf antigenlari orasida immun funktsiyasida bevosita ishtirok
etadigan genlar mavjud [133]. U komplement komponentlari uchun tizimli
genlarni o'z ichiga oladi: C2, C4A, C4B, Bf issiqlik shoki oqsillari (70 kDa) HSP 70
(1,2 HOM) va o'sma nekrozi omillari genlari TNF A va TNF B, kaxektin
molekulalarini va limfotoksinni kodlaydi. Bundan tashqari, sitoxrom P-450, CYP
21 (yoki 21B) va CYP 21P (yoki 21A) variantlaridan biri bo'lgan 21-gidroksilaza
genlarini o'z ichiga oladi. Ikkinchisi psevdogendir. Ushbu mintaqada noma'lum
funktsiyalarga ega bo'lgan RD (Repeat Dimer) va BAT (HLA-B Associated
Transscripts) bo'lgan genlar topilgan.
HLA genlarining irsiylanishi kodominant turiga ko'ra sodir bo'ladi, bunda
avlodlar har bir ota-onadan olingan HLA allellarini bir xil darajada irsiylanadi.
HLA gaplotipi deb ataladigan bir xil xromosomadagi turli lokuslardan olingan
allellar birikmasi blok sifatida irsiylanadi.
HLA tizimining eng diqqatga sazovor xususiyati uning yuqori darajada
polimorfizmidir, bu HLA antigenlarida yuqori darajadagi individuallikni
ta'minlaydi. Zamonaviy nomenklatura 161 antigen o'ziga xosligini va 458 allelni
(DNK orqali aniqlanadi) o'z ichiga oladi.
HLA I va II sinf molekulalari o'ziga xos immunitet reaktsiyasini yaratishda
markaziy rol o'ynaydi. Ularning ta'siri antigenni faqat HLA molekulasi bilan
birgalikda tanib olish uchun T-Lf ning asosiy xususiyati bilan belgilanadi. Immun
javobning o'ziga xosligi antigen peptidlarni HLA molekulalari bilan bog'lashning
yuqori selektivligi, shuningdek, timus differentsiatsiyasi davrida yetuk T-hujayra
repertuarini tanlashda ularning funktsiyasi bilan ta'minlanadi.
Shunday qilib, HLA kompleksi murakkab multiallel tizim bo'lib, uning
mahsulotlari immunitet tizimining faoliyatida hal qiluvchi rol o'ynaydi va
immunologik bo'lmagan hodisalarni ham ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Deshpande A. The human leukocyte antigen system … simplified. Glob J
Transfus Med 2017; 2:77-88.
2. U. Shankarkumar The Human Leukocyte Antigen (HLA) System © Kamla-Raj
2004 Int J Hum Genet, 4(2): 91-103 (2004)
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
200
3.Forbes SA, Trowsdale J. The MHC quarterly report. Immunogenetics
1999;50:152-9.
