ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
KIBER MAKON KIBER XAVFSIZLIK KIBERZOʻRAVONLIK
(CYBERBALLING) TUSHUNCHALARINING MOHIYATI
Berdiyeva Gulnoza
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Informatika va uni o'qitish metodikasi kafedrasi O‘qituvchi
Asqarova Ra’no
Talaba
Hasanova Gulsevar
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14545705
Annotatsiya:
Maqolada media savodxonlik bo‘yicha insonlarda immunitit
hosil qilish, keber hujum va makonlardan himoyalanish keber xavfsizlik
choralarini ko‘rish haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
Keber hujum, immunitit, keber makon, kiberzo‘ravonlik,
internet.
Mediadan — bu axborot va kommunikatsiya vositalarini (matbuot, radio,
televidenie, internet va boshqalar) ishlatish jarayoni. Media, jamiyatdagi fikrlar,
g'oyalar va ma'lumotlarni tarqatish uchun xizmat qiladi. U ijtimoiy, siyosiy va
madaniy jarayonlarga ta'sir ko'rsatib, odamlar o'rtasida axborot almashinuvi
amalga oshiradi. Media ta'siri katta bo'lib, odamlarning qarashlari,
yondashuvlari va harakatlariga sezilarli darajada ta'sir qiladi. Media
vositalaridan foydalanganda axborot tezda keng miqyosda tarqaladi, bu esa
ijtimoiy tarmoqlarda munozaralar, yangiliklar va ma'lumotlarning ommaviy
tarqatilishini anglatadi. Bugungi kunda ijtimoiy media platformalari (Facebook,
Instagram, Twitter va boshqalar) orqali odamlar fikrlarini o'rtoqlashish, yangi
ma'lumotlar olish va dunyodagi voqealarni tezkorlik bilan kuzatish imkoniyatiga
ega.
Kiber makon — bu internet va boshqa raqamli texnologiyalar yordamida
yaratilgan virtual makon. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, forumlar, onlayn o'yinlar
va boshqa onlayn platformalar kiber makonning bir qismi hisoblanadi. Bu
makonda odamlar o'zaro muloqot qilishadi, ma'lumotlarni almashadilar, ish
yuritadilar va turli xil onlayn faoliyatlar bilan shug'ullanadilar. Kiber makonning
ijobiy tomoni shundaki, u global darajada odamlar o'rtasida tez va samarali
aloqalarni amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Ammo, u bilan bog'liq xavf-
xatarlar ham mavjud: onlayn firibgarlik, shaxsiy ma'lumotlarning o'g'irlanishi,
kiberhujumlar va boshqalar. Kiber makon shuningdek, onlayn muhitda yuzaga
keladigan ijtimoiy muammolarni (masalan, kiberzo‘ravonlik) ham o'z ichiga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
oladi. Kiber xavfsizlik bu onlayn tizimlar, kompyuter tarmoqlari, dasturlar va
ma'lumotlarni himoya qilishni o’rganish.
Kiber xavfsizlikning maqsadi — internet orqali sodir bo'lishi mumkin
bo'lgan zararli hujumlar va kiberhujumlardan himoya qilish, shaxsiy va
korporativ ma'lumotlarni o'g'irlashdan saqlanish, tizimlar va tarmoqlarni zararli
dasturlardan (masalan, viruslar, troyanlar, ransomware) himoya qilishdan
iborat. Kiber xavfsizlikka kriptografiya, xavfsiz tarmoq protokollari, antivirus
dasturlari, xavfsizlik devorlari (firewall) va boshqa himoya vositalari kiradi.
Kiberhujumlar va xakerlik, masalan, tizimga kirish, shaxsiy ma'lumotlarni
o'g'irlash, zararli dasturlarni tarqatish yoki tarmoqni halokatga uchratish kabi
xatti-harakatlarni o'z ichiga oladi. Kiber xavfsizlikning boshqa jihatlari —
internetda shaxsiy ma'lumotlarning maxfiyligini saqlash, onlayn tranzaksiyalarni
xavfsiz amalga oshirish, shuningdek, davlat va biznes sektorlarining onlayn
infratuzilmasini himoya qilishdir. Kiber xavfsizlik sohasida ishlash, xususan,
kiberhujumlar va phishing (maxfiy ma'lumotlarni o'g'irlashga qaratilgan
hujumlar) xavfini kamaytirish uchun mutaxassislar tomonidan doimiy ravishda
yangi texnologiyalar va chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Kiberzo‘ravonlik
(cyberbullying) — bu internet orqali odamga nisbatan ruhiy va hissiy zarar
etkazishga qaratilgan xatti-harakatlardir. Kiberzo‘ravonlikda odamlar bir-
birlarini haqoratlash, tahdid qilish, yolg‘on ma'lumotlar tarqatish, ijtimoiy
tarmoqlarda doimiy ravishda zo'ravonlik yoki haqoratli xabarlar yuborish,
shaxsiy ma'lumotlarni oshkor qilish yoki odamni ijtimoiy muhitdan chetlatish
kabi amallarni amalga oshiradilar. Kiberzo‘ravonlik ko'pincha yoshlar o'rtasida
keng tarqalgan bo'lib, uning oqibatlari ruhiy salomatlikka jiddiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Kiberzo‘ravonlikning afzalligi shundaki, u an'anaviy zo'ravonlikka
qaraganda ko'proq anonimlikni ta'minlaydi, bu esa odamni o'z harakatlarini
yashirishga imkon beradi.
Xulosa:
Kiberzo‘ravonlikning oldini olish uchun ta'lim, onlayn xavfsizlik va
ijtimoiy tarmoqlarda etika asoslarini tushuntirish muhimdir. Shuningdek,
kiberzo‘ravonlikka qarshi huquqiy choralar ko'rish, huquqiy va ijtimoiy
platformalar orqali zarar ko'rganlarni qo'llab-quvvatlash zarur.
Ushbu tushunchalar o'rtasidagi bog'liqlik:
1. Mediadan kiber makonga: Media orqali tarqatiladigan axborotlar kiber
makonda tezda tarqaladi va odamlarning fikrlarini shakllantiradi. Media onlayn
platformalarda, masalan, ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat yuritishda muhim rol
o'ynaydi. 2. Kiber makon va kiber xavfsizlik: Kiber makonning xavfsizligini
ta'minlash uchun kiber xavfsizlik choralari muhimdir. Onlayn muhitda faoliyat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
ko'rsatayotganda, foydalanuvchilarni himoya qilish, ularning ma'lumotlarini
xavfsiz saqlash va tizimlarni zararli hujumlardan saqlash kiber xavfsizlikning
asosiy maqsadidir. 3. Kiber xavfsizlik va kiberzo‘ravonlik: Kiberzo‘ravonlikdan
himoya qilishda kiber xavfsizlik muhim o'rin tutadi. Kiberzo‘ravonlikka qarshi
kurashishda, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish, xavfsiz onlayn muhitni
yaratish va onlayn huquqni ta'minlash zarur.
Bu tushunchalar jamiyatda axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining
ijobiy va salbiy ta'sirini nazorat qilish, himoya qilish va boshqarish uchun
zaruriy bilimlarni o'z ichiga oladi. Ularning o'zaro bog'liqligi, onlayn xavfsizlik,
axborot tarqatish va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish sohalaridagi dolzarb
masalalarga to'g'ri yondashuvni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodirov, F. "OPTIMIZATION OF TELECOMMUNICATIONS POWER SUPPLY
SYSTEMS BASED ON RELIABILITY CRITERIA." Science and innovation 2.A12
(2023): 15-20.
2. F Qodirov. Aholiga tibbiy xizmatlar ko'rsatishning rivojlanishini iqtisodiy-
matematik modellashtirish. Scienceweb academic papers collection . 2023/1/1.
3. F Qodirov. Zamonaviy to'lov tizimlari tahlili va elektron pul birliklari.
Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1.
4. Farrux Qodirov. Zamonaviy trenajyor va simulyatsiya qiluvchi dasturlarning
hozirgi kundagi ahamiyati. Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1
5. Farrux Qodirov. BUSINESS INNOVATION MODEL OF INCOME AND COSTS
FROM THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION.
Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1
6. Farrux Qodirov. ECONOMIC-MATHEMATICAL MODELING OF THE
DEVELOPMENT OF THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE
POPULATION. Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1
7. Farrux Qodirov. THE PLACE OF ECONOMETRICAL MODELING OF
HEALTHCARE QUALITY IMPROVEMENT IN THE DIGITAL ECONOMY.
Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1
8. Farrux Qodirov. DEVELOPMENT OF SCIENTIFIC AND TECHNOLOGICAL
SYSTEM OF MANAGEMENT OF INDUSTRIAL ENTERPRISES. Scienceweb
academic papers collection. 2023/1/1
9. Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE
WITH THE HELP OF SOFTWARE PACKAGES FOR MEDICAL SERVICES IN THE
REGIONS." Conferencea (2022): 128-130.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
166
10. Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "IMPORTANCE OF KASH-HEALTH WEB
PORTAL IN THE DEVELOPMENT OF MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS."
Conferencea (2022): 80-83.
11. Qodirov, Farrux. "THE ROLE OF ICT IN THE DEVELOPMENT OF HEALTH
SERVICES."
RAQAMLI
TRANSFORMATSIYA
JARAYONIGA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISHDA MA’LUMOTLARNI HIMOYALASH
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
MA’RUZALAR TO’PLAMI (2022).
12.
Фаррух
Қодиров.
Аҳолига
хизмат
кўрсатиш
соҳасининг
моделлаштиришни тизимли имитация қилиш. Biznes-Эксперт. Том 173.
Номер №5. Страницы 102-106. Дата публикации 2022.
13. Farrux, Qodirov. "Foreign experience in the development of medical services
to the population." Хоразм Маъмун академияси (2022).
14. ҚОДИРОВ, Фаррух. "АҲОЛИГА СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ХИЗМАТЛАРИ
КЎРСАТИШНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ РИВОЖЛАНИШИ ТАҲЛИЛИ."
AGRO ILM (2022).
15. Qodirov, Farrux. "VEKTOR VA SKALYAR MAYDONLAR. GRADIYENT VA
YO’NALISH BO’YICHA HOSILA. DIVERGENSIYA VA ROTOR. SATH CHIZIQLARI.
GRADIYENT MAYDONLAR. OQIMLAR." Analytical Journal of Education and
Development (2022).
16. Qodirov, Farrux. "FURYE QATORI FUNKSIYALARNI FURYE QATORIGA
YOYISH." МАТЕМАТИК ФИЗИКА ВА МАТЕМАТИК МОДЕЛЛАШТИРИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ
МУАММОЛАРИ
Халқаро
илмий-амалий
анжуман
материаллари тўплами (2021).
17. Qodirov, Farrux. "MASOFAVIY TA’LIMDA MOODLE. TUITKF. UZ
PLATFORMASINING O’RNI VA AHAMIYATI." ИЖТИМОИЙ СОҲАЛАРНИ
РАҚАМЛАШТИРИШДА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ ВА
АҲАМИЯТИ РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ АНЖУМАНИ МАЪРУЗАЛАР
ТЎПЛАМИ (2020).
18.
Qodirov,
Farrux.
"RASPBERREY
PI
QURILMASINING
TEXNIK
XUSUSIYATLARI VA UNING IMKONIYATLARI." ИЖТИМОИЙ СОҲАЛАРНИ
РАҚАМЛАШТИРИШДА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ ВА
АҲАМИЯТИ РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ АНЖУМАНИ МАЪРУЗАЛАР
ТЎПЛАМИ (2020).
19. Qodirov, Farrux. "PROTECTING WEBSITES FROM VARIOUS ATTACKS."
АХБОРОТ-КОММУНИКАЦИЯ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
167
ШАРОИТИДА ИННОВАЦИЯЛАР мавзусидаги Республика илмий-амалий
анжуман МАЪРУЗАЛАР ТУПЛАМИ (2019).
20. Кодиров, Ф. "PROTSESS RAZRABOTKI IGROVOGO DVIJKA UNITY."
Scienceweb academic papers collection (2019).
