ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
ARAB TILIDA SO‘Z YASALISHI VA UNING MORFOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Ermatova Nafisa
Samarqand davlat chet tillar
instituti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14526182
Annotatsiya
Ushbu maqolada arab tilida so‘z yasalishi va uning morfologik xususiyatlari
o‘rganiladi. Tadqiqotda arab tilining ildiz-qolip tizimi va uning so‘z
shakllanishdagi roli tahlil qilinadi. Arab tili flektiv morfologiya tizimiga ega
bo‘lib, uch undoshli ildizlar asosida turli qoliplar yordamida yangi grammatik va
leksik shakllar hosil qilinadi. Maqolada arab tili so‘z yasalishining o‘ziga xosligi
va uning ingliz tili bilan qiyosiy tahlili ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Morfologiya, so‘z yasalishi, ildiz-qolip tizimi, arab tili, flektiv
til, qoliplar, grammatik kategoriyalar.
Аннотация:
В
статье
рассматриваются
особенности
словообразования в арабском языке и его морфологические
характеристики. Исследование фокусируется на корне-калъповой системе
арабского языка и её роли в формировании слов. Арабский язык обладает
флективной морфологией, где слова формируются на основе
трехсогласного корня с применением различных моделей (шаблонов). В
статье также приводится сравнительный анализ словообразования
арабского языка с английским.
Ключевые слова:
Морфология, словообразование, корне-калъповая
система, арабский язык, флективный язык, шаблоны, грамматические
категории.
Abstract:
This article examines the process of word formation and the
morphological features of the Arabic language. The research focuses on the root-
and-pattern system of Arabic and its role in word construction. Arabic, as a
language with a fusional morphology, generates new grammatical and lexical
forms based on triliteral roots and various templates (patterns). The study also
provides a comparative analysis of Arabic word formation with that of the
English language.
Keywords:
Morphology, word formation, root-and-pattern system, Arabic
language, fusional language, templates, grammatical categories.
Arab tili xom-som tillar oilasining somiy guruhiga mansub bo‘lib, uning
o‘ziga xos morfologik tizimi boshqa tillar bilan solishtirganda murakkab va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
noyobdir. Arab tilida so‘z yasalishi uch harfli o‘zak va qolip (vazn) tizimiga
asoslanadi. Ushbu tizim so‘zning semantik va grammatik ma’nosini aniqlashda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi (Ryding, 2005; Ҳайдаров, 2011). Arab tilining
morfologik tizimi flektiv (tuslovchi) xususiyatga ega bo‘lib, so‘zlar grammatik
vazifalarga qarab o‘zgaradi. Ushbu maqolada arab tilidagi so‘z yasalishi jarayoni,
uning morfologik xususiyatlari hamda qoliplar tizimining ahamiyati o‘rganiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tadqiqotda arab tiliga oid klassik va zamonaviy adabiyotlar, arab
grammatikasiga oid ilmiy manbalar hamda o‘zbek va rus tilidagi lingvistik
tadqiqotlar asos sifatida olindi:
Qur’oni Karim va klassik adabiyotlar namunalaridan misollar. Ryding (2005),
Versteegh (1997), Ҳайдаров (2011) kabi manbalar.
Tadqiqot usullari
:
Strukturaviy tahlil: So‘z yasalish jarayonidagi ildiz va qoliplarning tahlili.
Qiyosiy usul: Arab tilining morfologik tizimi boshqa tillar, ayniqsa ingliz tili bilan
qiyoslandi.
Nazariy tahlil: Arab tili grammatikasiga oid ilmiy asarlarni tadqiq qilish.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Arab tilida so‘z yasalishining asosiy tamoyillari
. Arab tilidagi so‘zlar uch
yoki to‘rt harfli ildizlardan hosil qilinadi. Ushbu ildizlar semantik asos
hisoblanadi. So‘zning grammatik shakllari va yangi ma’nolari qolip (vazn) orqali
yaratiladi.
1. Uch harfli o‘zak tizimi. Arab tilida so‘zlarning asosiy qismi uch undoshdan
iborat ildiz orqali hosil bo‘ladi.
ََبَتَك
(kataba): "yozdi" – ildiz: k-t-b.
ََس َرَد
(darasa): "o‘qidi" – ildiz: d-r-s.
2.
Vaznlarning roli.
Qolip (vazn) tizimi arab tilidagi so‘z yasalishini
ta’minlaydi. Har bir qolip ma’lum bir grammatik yoki semantik ma’noni beradi.
Misollar:
ََلَعَف
(fa‘ala): sodda fe’l:
ََبَتَك
(kataba): "u yozdi".
َ لِعاَف
(fā‘ilun): fe’l bajaruvchisi:
َ بِتاَك
(kātibun): "yozuvchi".
َ لوُعْفَم
(maf‘ūlun): majhul shakl:
َ بوُتْكَم
(maktūbun): "yozilgan narsa".
So‘z yasalishining asosiy morfologik xususiyatlari.
Arab tilida so‘zlar
quyidagi morfologik xususiyatlarga ega:
1.
Flektivlik (tuslanish).
Arab tilidagi so‘zlar jins, son va zamonga qarab
tuslanadi.
Jins:
َ بِتاَك
(kātibun): yozuvchi (erkak).
َ ةَبِتاَك
(kātibatun): yozuvchi (ayol).
Son:
Birlik:
َ باَتِك
(kitābun): "kitob".
Ikkilik:
َِناَباَتِك
(kitābāni): "ikki kitob".
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
Ko‘plik:
َ بُتُك
(kutubun): "kitoblar".
2. Morfologik o‘zgarishlar va fleksiyalar.
Arab tilida fe’llar uchta asosiy
zamonda tuslanadi:
O‘tgan zamon (
يضاملا
):
ََبَتَك
(kataba): "u yozdi".
Hozirgi zamon (
عراضملا
):
َُبُتْكَي
(yaktubu): "u yozmoqda".
Buyruq shakli (
رملأا
):
َْبُتْكُا
(uktub): "yoz!"
3. Qiyosiy tahlil
: Arab va ingliz tillari so‘z yasalishi. Arab va ingliz
tillarining morfologik tizimlari bir-biridan farq qiladi:
Xususiyat
Arab tili
Ingliz tili
Morfologik tizim
Flektiv,
ildiz-qolip
asosida
Analitik, prefiks-suffiks
asosida
So‘z yasalishi
O‘zak va vazn orqali
Prefiks va suffikslar
yordamida
َ َبَتَك
َ→
َ بِتاَك
َ→
َ بوُتْكَم
write → writer →
MUHOKAMA
Arab tilidagi so‘z yasalishi tizimi noyob bo‘lib, bu tilning semantik boyligini
ta’minlaydi. Ildiz-qolip tizimi orqali bir ildizdan minglab yangi so‘zlar hosil qilish
mumkin. Misol uchun, "k-t-b" ildizi asosida
ََبَتَك
(kataba): yozdi,
َ باَتِك
(kitābun):
kitob,
َ بَتْكَم
(maktabun): maktab kabi so‘zlar hosil qilinadi. Bu tizimni ingliz tili
bilan solishtirganda, arab tili grammatik jihatdan murakkab, ingliz tili esa
analitik tizim tufayli soddaroq hisoblanadi. O‘zbek tilida arabcha so‘zlarning
kirib kelishi ham bu tizimning madaniy va lingvistik ta’sirini ko‘rsatadi.
XULOSA
Arab tilida so‘z yasalishi ildiz-qolip tizimi orqali amalga oshiriladi va bu
morfologik xususiyat tilning boyligini oshiradi. Morfologik o‘zgarishlar (jins, son,
zamon) tilning fleksiv xarakterini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari arab tilini
o‘rgatish va qiyosiy tilshunoslik tadqiqotlari uchun katta amaliy ahamiyatga ega.
Adabiyotlar:
1.
Murtazoyev Valijon, Eshnazarov Sulaymon, "
قورشلا
" (“Ash-Shuruq”, Misr),
"
دلابلا
" (“Al-Bilad”, Saudiya Arabistoni), "
رابخلأا
" (“Al-Axbaar”, Livan), "
رابخأ
مویلا
"
(“Axbaar ul-yavm”, Jazoir) gazetalari sarlavhalarining uslubiyati, ACADEMIC
RESEARCH IN MODERN SCIENCE, International schientific-online conference,
pp. 5-8
2.
Murtazoyev Valijon, “"
قورشلا
(“Ash-Shuruq”, Misr), "
دلابلا
" (“Al-Bilad”,
Saudiya Arabistoni), "
رابخلأا
" (“Al-Axbaar”, Livan), "
رابخأ
مویلا
" (“Axbaar ul-yavm”,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
Jazoir) gazetalari sarlavhalarining grammatik xususiyatlari tahlili, FAN, TA’LIM,
MADANIYAT VA INNOVATSIYA, vol. 3, n6, 2024, pp. 122-125
3.
V.X. Murtazoyev, “Misr matbuotining paydo bo‘lishi tarixi xususida”.
Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, vol. 3,
n12, 2023, pp. 523-528.
4.
Ахмедов, И. Инглиз тили грамматикаси. Тошкент: Шарқ нашриёти.
2008.
5.
Махмудов, Н. Тилшуносликка кириш. Тошкент: Ўқитувчи нашриёти.
2006.
6.
Ҳайдаров, Н. Ҳозирги замон араб тили морфологияси. Тошкент:
Ўзбекистон Фанлар Академияси. 2011.
7.
Панин, Л. Арабский язык. Грамматические категории. Москва: Наука.
1970
8.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
9.
Ryding, K. C. (2005). A Reference Grammar of Modern Standard Arabic.
Cambridge University Press.
10.
Versteegh, K. (1997). The Arabic Language. Edinburgh University Press.
11.
Ahmedov, S. (2021). Effective Technique of Teaching and Learning Arabic
Language in the Classroom in Uzbekistan. Science and Education, 2(5), 716-724.
12.
Tojieva, Zamira Zafar Kizi, & Akhmedov, Sh.I. (2023). THE PROBLEMS
FACED BY THE LEARNERS OF ARABIC LANGUAGE AS NON-NATIVE SPEAKERS.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3 (4),
30-33.
13.
Qurbonov, Bobur (2022). “MAJOLIS UN-NAFOIS” VA “LATOYIFNOMA”
TAZKIRALARIDAGI MATNLARNING QIYOSIY TAHLILI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2 (1), 616-625.
