ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI KOGNITIV METAFORALAR VA
MADANIY SEMANTIKA QIYOSIY TAHLILI
Elmirzayeva Maftuna Dusmurodovna
Karshi State University, Foreign language faculty
Teacher of Practical English department
Baxtiyorova Barchinoy Otabek qizi
Student of Karshi State University, Foreign language faculty
email:bakhtiyarovabarchin@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14524814
Annotatsiya
Ushbu maqola kognitiv metafora nazariyasining (KMN) tilshunoslikdagi
ahamiyatini o‘rganadi va uning ingliz va o‘zbek tillaridagi madaniy semantikaga
qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qiladi. Lakoff va Jonsonning KMNga oid
qarashlariga ko‘ra, metaforalar faqat til vositasi emas, balki inson tafakkuri va
idrokini shakllantiruvchi asosiy elementdir. Ushbu tadqiqotda ingliz va o‘zbek
tillaridagi metaforik ifodalar qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqiladi, ularning umumiy
va madaniy jihatdan o‘ziga xos tomonlari yoritiladi.
Ka’lit so’zlar:
kognitiv lingvistika, Metaforik tahlil, Semantik struktura,
Madaniy tafovutlar, Metaforalar qiyosi, Madaniyat va tilshunoslik, Metafora
nazariyasi, Kognitiv jarayonlar, O‘zaro madaniy ta’sir, Til va semantik
o‘xshashliklar
Metaforalar inson tafakkuri va tili o‘rtasidagi murakkab aloqani ochib
beruvchi muhim lingvistik vositalardan biri hisoblanadi. Metaforalar nafaqat
tildagi ifoda vositasi, balki inson tafakkuri va dunyoqarashini aks ettiruvchi
kognitiv vosita sifatida ham ahamiyatga ega. Kognitiv Metafora Nazariyasi
(Cognitive Metaphor Theory, CMT) Jorj Lakoff va Mark Jonson tomonidan ilgari
surilgan va bu nazariya metaforalarning faqat lingvistik birlik emasligini, balki
insonning murakkab kognitiv jarayonlariga asoslanganligini ta’kidlaydi. Bu
nazariya insonning abstrakt va murakkab tushunchalarni tushunishda, ularni
konkret va tanish tajribalar orqali izohlashga yordam berishini ko‘rsatadi.
Ingliz va o‘zbek tillari o‘ziga xos madaniy va lingvistik xususiyatlarga ega bo‘lib,
bu tillardagi metaforalarning shakllanishi va qo‘llanishida o‘ziga xos madaniy
qadriyatlar va urf-odatlar muhim rol o‘ynaydi. Ingliz tilida metaforalar ko‘pincha
individualizm va maqsadga erishish kabi qadriyatlarni aks ettirsa, o‘zbek tilidagi
metaforalar jamoaviylik va ijtimoiy qadriyatlarni ko‘proq ta’kidlaydi. Masalan,
ingliz tilidagi "Time is money" (Vaqt bu pul) metaforasi vaqtni iqtisodiy resurs
sifatida talqin qilsa, o‘zbek tilidagi "Oltin odam" (oltin kishi) metaforasi
insonning ma’naviy va ijtimoiy qadriyatlarini yuksak baholaydi. "The essence of
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
metaphor is understanding and experiencing one kind of thing in terms of
another .
Metaforalarning ilmiy tahlili. Jorj Lakoff va Mark Jonson o‘zlarining
mashhur "Metaphors We Live By" asarida metaforalar faqat adabiy vosita
emasligini, balki inson tafakkurining fundamental qismi ekanligini ko‘rsatadilar.
Ularning fikricha, "hayot bu sayohat" kabi universal metaforalar ko‘plab tillar va
madaniyatlarda uchraydi, lekin har bir madaniyat o‘ziga xos ko‘rinishda uni
o‘zlashtiradi. Masalan, ingliz tilida "moving forward" (oldinga harakat qilish)
kabi ifodalar individual taraqqiyot va maqsadga yo‘naltirilganlikni ta’kidlasa,
o‘zbek tilida "hayot karvon kabi" (hayot karvoni) kabi metaforalar ijtimoiy
hamkorlik va hayotning oqimiga bo‘ysunish fikrini aks ettiradi. "Metaphors are
based on our bodily experiences and are shaped by our cultural contexts."
Ferdinand de Sossyur til va madaniyat o‘rtasidagi aloqani tushunishda tilni
belgilarning tizimi sifatida talqin qilgan. U metaforalarning tilda aks etishini
ijtimoiy va madaniy semantika orqali tahlil qilish mumkinligini ta’kidlaydi.
Metaforalar madaniyatni tilda ifoda etuvchi belgilar tizimining bir qismi sifatida
til va tafakkur orasidagi uyg‘unlikni ta’minlaydi.
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi: Leksik-semantik tahlil bu ingliz
va o‘zbek tillaridagi metaforik iboralar tahlil qilinib, ularning semantik
strukturalari o‘rganildi.Bu usul yordamida ingliz va o‘zbek tillaridagi metaforik
iboralar tahlil qilinadi. Leksik-semantik tahlil so‘zlarning ma’no tuzilishini
o‘rganish orqali ularning asosiy va ko‘chma (metaforik) ma’nolarini aniqlaydi.
Tadqiqot jarayonida: Metaforik iboralar tanlab olinadi va ularning semantik
strukturalari (ya’ni, qaysi kontekstda qanday ma’no anglatishi) tekshiriladi.
Metaforalarning asosiy ma’nosi va ko‘chma ma’nosi ajratib ko‘rsatiladi.
Masalan: “Heart of stone” (to‘nka yurak) metaforasi ingliz tilida sovuq, befarq
insonni tasvirlasa, uning o‘zbek tilidagi mos tushunchasi ham shunga o‘xshash
tuzilishga ega.
Qiyosiy tahlil: Har ikki tildagi metaforalar qiyoslanib, ularning madaniy
kontekstdagi farqlari va umumiyliklari aniqlangan.Bu usul yordamida ingliz va
o‘zbek tillaridagi metaforalar qiyoslanib, ularning. Umumiyliklari: Har ikki tilda
ham o‘xshash metaforik tasvirlar mavjud bo‘lsa (masalan, “ko‘z yoshi daryo
bo‘ldi” – “cry a river”), bu madaniy va universal tushunchalarni ko‘rsatadi.
Farqlari: Ba’zi metaforalar faqat bir tilda yoki madaniyatda uchrashi mumkin,
chunki ular madaniy va tarixiy qadriyatlarga asoslangan bo‘ladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
Masalan: O‘zbek tilidagi “Oltin qo‘l” iborasi ishbilarmon, mohir odamni
anglatadi, ingliz tilida esa “Golden hands” iborasi ko‘proq “mahoratli qo‘l
mehnati” uchun ishlatiladi.
Matnli korpus tahlili: Ingliz va o‘zbek tillaridagi yozma va og‘zaki matnlar
asosida metaforik iboralar to‘plandi va tahlil qilindi.Bu usulda yozma va og‘zaki
matnlardan (kitoblar, maqolalar, nutqlar, suhbatlar va boshqalar) metaforik
iboralar to‘planib tahlil qilinadi. Ingliz va o‘zbek tillarida keng qo‘llanadigan
metaforalar aniqlanadi va ularning kontekstdagi ishlatilish xususiyatlari
tekshiriladi.
Bunda kompyuter yordamida korpus dasturlari qo‘llanilishi mumkin, masalan,
matn tahlili uchun “WordSmith Tools” yoki “AntConc” dasturlari ishlatiladi.
Natija: To‘plangan iboralar tadqiqot uchun ma’lumot bazasini hosil qiladi.
Intervyu va so‘rovnoma: Har ikki madaniyat vakillaridan metaforalarning
ishlatilishiga oid ma’lumotlar olindi.Bu usul yordamida har ikki tilda
so‘zlashuvchi vakillardan metaforalarning ishlatilishi va tushunilishiga oid
ma’lumotlar yig‘iladi:
Intervyu: Madaniyat vakillari bilan individual suhbatlar o‘tkazilib, metaforalar
qaysi kontekstlarda qanday ma’no berishini tushuntirib berishlari so‘raladi.
So‘rovnoma: Kengroq guruhdan yozma shaklda ma’lumot yig‘iladi.
So‘rovnomada bir xil metaforalarga oid savollar beriladi va ularning tushunilishi
o‘rganiladi.
Masalan: “Head in the clouds” metaforasi ingliz tilida «haqiqatdan uzoq,
xayolparast» ma’nosini beradi, ammo bu ibora o‘zbek tilida boshqa ma’noda
tushunilishi mumkin. Respondentlarning javoblari bu farqlarni aniqlashga
yordam beradi.Bu usullar birgalikda tadqiqotning ishonchliligini va aniqligini
ta’minlaydi, chunki har bir metod turli jihatlarni yoritishga xizmat qiladi. Leksik-
semantik va qiyosiy tahlillar nazariy qismni mustahkamlasa, matnli korpus
tahlili va intervyu-so‘rovnomalar amaliy dalillarga asoslangan natijalarni beradi.
Tadqiqot natijalari
Kognitiv metaforalar inson tafakkurining asosiy qismi bo‘lib, ular turli
madaniyatlarda dunyoni tushunish va tasvirlash usullarini aks ettiradi. Quyida
ingliz va o‘zbek tillarida kognitiv metaforalarning tahlili va madaniy farqlari
batafsil tushuntiriladi. Ingliz tilidagi kognitiv metaforalar vaqtning metaforik
ifodasi: Ingliz tilida vaqtni moddiy resurs sifatida tasvirlash keng tarqalgan.Bu
metafora kapitalistik jamiyatlarda vaqtning iqtisodiy ahamiyati katta ekanligini
ko‘rsatadi. Metaforalarda vaqt boylikka tenglashtiriladi: Misollar: "Time is
money" – Vaqt pulga o‘xshaydi, uni behuda sarflab bo‘lmaydi. "Don’t waste your
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
time" – Vaqtni isrof qilish – pulni isrof qilishga teng, chunki vaqtning qadri bor
va u qayta tiklanmaydi.
Hayot va harakat metaforalari: Ingliz tilida hayot safar yoki yo‘l sifatida
tasvirlanadi. Bu metafora shaxsning individual harakati, oldinga intilishi va
o‘sishini aks ettiradi.
"Life is a journey" – Hayot uzoq safarga o‘xshaydi, unda maqsadlar va
yo‘nalishlar bor. "I’m moving forward" – Hayotda oldinga siljish taraqqiyot va
muvaffaqiyat ramzi hisoblanadi. Bu metaforalarda dinamik harakat va
individualizm markaziy o‘rin tutadi. Har bir kishi o‘z “safari”ni o‘zi belgilaydi va
muvaffaqiyatga erishishda o‘z yo‘lidan boradi.
O‘zbek tilidagi kognitiv metaforalar. O‘zbek tilida vaqtning metaforik
tasviri uning qadrini va ehtiyotkorlik bilan ishlatishni ta’kidlaydi. Vaqt
qimmatbaho boylik yoki qadriyatlarga tenglashtiriladi: "Vaqt oltindan qimmat" –
Vaqtning qadrini bilish kerak, chunki u oltindan ham qimmatliroq.
"Vaqtni boy bermang" – Vaqtni behuda o‘tkazmaslik nasihat sifatida ishlatiladi.
Bu metaforalar o‘zbek madaniyatida vaqtni ehtiyotkorlik bilan sarflash, uni
behuda o‘tkazmaslik juda muhim ekanligini ko‘rsatadi. Vaqtning qadri ko‘proq
jamoaviy qadriyatlar va shaxsning jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘liq.
Ijtimoiy mavqe va hurmat: O‘zbek tilida inson qadr-qimmati va hurmat oltin
yoki boshqa qimmatbaho narsalar bilan taqqoslanadi:
"Oltin odam" – Juda yaxshi, qadrli, hurmatli inson.
"Oltin so‘z" – Og‘ir va donishmandona gap, ya’ni katta ahamiyatga ega so‘z.
Bu metaforalar o‘zbek jamiyatida inson qadri va hurmatiga katta urg‘u
berilishini ko‘rsatadi. Shaxsning qiymati jamoa oldidagi o‘rni va hurmati bilan
o‘lchanadi.
Universal va madaniy farqlar
Umumiyliklar
Ingliz va o‘zbek tillarida hayotni safar sifatida tasvirlash umumiydir:
"Life is a journey" (inglizcha)
"Hayot safar" (o‘zbekcha)
Bu metafora shuni ko‘rsatadiki, hayot butun insoniyat uchun dinamik,
rivojlanish va o‘zgarish jarayoni sifatida qabul qilinadi. Har bir inson o‘z yo‘lidan
boradi va maqsad sari harakat qiladi.
Madaniy farqlar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
1. Individualizm va jamoaviylik: Ingliz tilida individual muvaffaqiyat va shaxsiy
intilishlar asosiy o‘ringa qo‘yiladi. Masalan: "Climb the ladder of success" –
muvaffaqiyat zinapoyasidan ko‘tarilish.
O‘zbek tilida esa jamoaviy birlik va ijtimoiy qadriyatlar muhim. Inson qadri
uning jamoatdagi o‘rni va boshqalar bilan munosabatlari orqali belgilanadi.
2. Vaqtning qiymati: Ingliz tilida vaqt iqtisodiy resurs sifatida ko‘riladi. Vaqt –
pul va samaradorlik bilan bog‘lanadi. O‘zbek tilida vaqtning qadri nasihat va
qadriyatlarga hurmat bilan bog‘lanadi. Vaqtni boy bermaslik nasihat sifatida
ishlatiladi.
Tadqiqot natijalari kognitiv metaforalar va madaniy semantika o‘rtasidagi
murakkab aloqani ochib berdi. Ingliz tilida metaforalar ko‘proq individualizm va
samaradorlikni aks ettirsa, o‘zbek tilida ijtimoiy qadriyatlar va birlikni
ifodalaydi. Bu esa har ikki tildagi madaniy dunyoqarash o‘rtasidagi farqlarni
ko‘rsatadi. Shuningdek, universal metaforalar orqali har ikkala madaniyat
vakillari o‘rtasida umumiylikni topish imkoniyati mavjud.
Tadqiqot kognitiv metaforalar orqali madaniyatlarning o‘ziga xos
dunyoqarashlarini aks ettirdi. Ingliz tilidagi metaforalar individualizm,
samaradorlik va o‘z-o‘zini rivojlantirishni ta’kidlagan holda, o‘zbek tilidagi
metaforalar ijtimoiy birlik, inson qadri va jamiyatdagi hamjihatlikni ifodalaydi.
Biroq, universal metaforalar (masalan, "hayot safar") bu ikki madaniyat vakillari
o‘rtasida umumiylik mavjudligini ko‘rsatadi. Bu esa turli madaniyat vakillarining
dunyoni tushunishi o‘rtasida muayyan o‘xshashlik va bog‘liqlik borligini
tasdiqlaydi.
Xulosa
Kognitiv Metafora Nazariyasi madaniyat va til o‘rtasidagi murakkab va
o‘zaro bog‘liq munosabatlarni o‘rganishda muhim ilmiy vosita hisoblanadi.
Ushbu nazariya metaforalarni faqat til hodisasi sifatida emas, balki inson
tafakkuri va dunyoqarashining aksidir, deb talqin qiladi. Metaforalar orqali
madaniyat vakillari dunyoni qanday tushunishlari va uni qanday talqin qilishlari
ochib beriladi.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi metaforalarning qiyosiy tahlili inson
tafakkurining universallik va madaniy o‘ziga xoslik jihatlarini o‘rganish uchun
keng imkoniyatlar yaratadi. Ingliz tilida metaforalar individualizm, samaradorlik
va shaxsiy muvaffaqiyat kabi qadriyatlarni aks ettirsa, o‘zbek tilida ular
jamoaviy birlik, inson qadri va ijtimoiy hamjihatlik kabi madaniy tushunchalarni
yoritadi. Bu tahlil turli madaniyatlarning dunyoqarashi, qadriyatlari va
jamiyatdagi ustuvorliklarini aniqlash imkonini beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
Tadqiqot natijalari amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega bo‘lib,
tarjima sohasida metaforik iboralarni to‘g‘ri tushunish va ularning madaniy
kontekstini hisobga olish imkonini beradi. Metaforalarni bevosita tarjima qilish
ko‘pincha noto‘g‘ri talqinlarga olib kelishi mumkin, shu sababli bu boradagi
izlanishlar tarjimonlar uchun muhim yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, madaniyatlararo muloqot sohasida metaforalarni tahlil
qilish turli madaniyat vakillari o‘rtasidagi tushunmovchiliklarni kamaytirishga
yordam beradi va bir-birining qadriyatlarini yaxshiroq anglash imkonini
yaratadi. Metaforalar orqali jamiyatning ichki ma’naviy dunyosi, qadriyatlari va
tajribalari ifodalanadi, bu esa muloqot jarayonini samaraliroq qiladi.
Shuningdek, ushbu tadqiqot lingvistik izlanishlar sohasida ham katta ilmiy
ahamiyatga ega. Metaforalarni o‘rganish orqali inson tafakkurining til orqali
qanday ifodalanishi va madaniyat bilan uzviy bog‘liqligi chuqurroq tadqiq
qilinadi. Turli tillardagi metaforalarning o‘xshash va farqli jihatlarini tahlil qilish
global miqyosda insoniyat tafakkurining umumiyliklarini hamda madaniy
xususiyatlarini o‘rganishga asos bo‘ladi. Umuman olganda, kognitiv metafora
nazariyasiga asoslangan bu tadqiqot madaniyat va tafakkur o‘rtasidagi aloqani
oydinlashtirishda, tarjima amaliyotini takomillashtirishda, madaniyatlararo
muloqotni rivojlantirishda va lingvistik tadqiqotlarda yangi istiqbollar ochadi.
Bu esa turli tillar va madaniyatlar vakillarining bir-birini yaxshiroq
tushunishiga, madaniy xilma-xillikni qadrlashga va global hamjihatlikka xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago:
University of Chicago Press.
2.
Kövecses, Z. (2005). Metaphor in Culture: Universality and Variation.
Cambridge: Cambridge University Press.
3.
Uzbek Linguistics Institute. (2022). O‘zbek tili va madaniy semantika.
Tashkent: Fan Nashriyoti.
