ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
IQTISODIY SUD ISHLARINI YURITISH PRINSIPLARI VA ULARNI
SUD AMALIYOTIDA QO‘LLASH MASALALARI
Abdusamadov Dilmurod Farxog o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti tyutori
Tel: +998930005858
https://doi.org/10.5281/zenodo.14511911
Annotatsiya:
Mazkur tezisda ishda iqtisodiy sud ishlarini yuritish
prinsiplari, ularning mohiyati va sud amaliyotidagi ahamiyati tahlil qilingan.
Milliy va xalqaro huquqiy tajriba misolida qonuniylik, adolat, shaffoflik va
samaradorlik prinsiplari o‘rganilib, sud tizimini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot iqtisodiy nizolarni samarali hal qilish va
sud-huquq amaliyotini modernizatsiya qilishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Iqtisodiy sud, sud ishi yuritish, qonuniylik, adolat, shaffoflik,
samaradorlik, milliy huquqiy amaliyot, xalqaro tajriba, iqtisodiy nizolar, sud-
huquq islohotlari, elektron tizim, arbitraj, UNCITRAL.
Iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari iqtisodiy nizolarni hal qilish
jarayonida qonuniylik, adolat, shaffoflik va samaradorlikni ta’minlash uchun
muhim ahamiyatga ega. Ushbu prinsiplar sud-huquq amaliyotini
shakllantirishda va iqtisodiy muhitni barqarorlashtirishda asosiy mezon
hisoblanadi.
Mazkur ilmiy ishda iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari, ularning
mohiyati va sud amaliyotidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu
prinsiplarning milliy va xalqaro huquqiy tajribada qanday qo‘llanilishi haqida
fikr yuritiladi. Ushbu tadqiqot iqtisodiy sud ishlarini yuritish tizimining
takomillashtirilishiga oid tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
1. Iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari tushunchasi
Iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari bu iqtisodiy sudlar faoliyatini
tartibga soluvchi asosiy qoidalar to‘plamidir. Ushbu prinsiplar quyidagilardan
iborat:
1.
Qonuniylik prinsipi
: Iqtisodiy nizolarni hal qilishda barcha jarayonlar
qonun doirasida amalga oshirilishi lozim. Bu prinsip sud faoliyatining
asosiy kafolati hisoblanadi.
2.
Adolat prinsipi
: Sud qarorlarida taraflarning teng huquqliligi va ularning
manfaatlari hisobga olinishi talab etiladi. Ushbu prinsipning ta’minlanishi
sud qarorlarining ishonchliligini oshiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
3.
Shaffoflik va oshkoralik prinsipi
: Sud jarayonlari ochiq bo‘lib,
ishtirokchilarga teng sharoit yaratiladi. Bu prinsip tadbirkorlik subyektlari
uchun muhim hisoblanadi, chunki ular o‘z manfaatlarini himoya qilish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
4.
Iqtisodiylik prinsipi
: Nizolarni hal qilishda vaqt va resurslarni tejamli
ishlatish muhim hisoblanadi. Bu prinsip sud tizimining samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
2. Prinsiplarning sud amaliyotida ahamiyati
Iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari sudlarning:
ishonchliligini oshiradi,
iqtisodiy nizolarni tez va samarali hal qilishni ta’minlaydi,
tadbirkorlik subyektlari o‘rtasida ishonchli muhitni shakllantiradi.
Sud amaliyotida ushbu prinsiplarning to‘g‘ri qo‘llanishi nizolarni tez va
adolatli hal etishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Masalan, iqtisodiy sudlar
tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, so‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiy sudlarida elektron
hujjat aylanish tizimining joriy etilishi jarayonlarning shaffofligini oshirishga
katta hissa qo‘shdi. Mazkur yondashuv iqtisodiylik prinsipini ta’minlashda ham
muhim rol o‘ynamoqda.
3. Milliy huquqiy amaliyotda prinsiplarning qo‘llanilishi
O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy sudlar tizimi mazkur prinsiplarni
amalda tatbiq etishga katta e‘tibor qaratadi. Masalan, 2018-yilda qabul qilingan
yangi iqtisodiy protsessual kodeksda ushbu prinsiplar aniq ifoda etilgan. Sud
jarayonlarining elektron tizimga o‘tkazilishi shaffoflik va samaradorlikni
oshirishga qaratilgan muhim qadamdir.
Shuningdek, 2023-2024-yillarda iqtisodiy sudlarning milliy va xalqaro
standartlarga moslashuvi yuzasidan qator yangi islohotlar amalga oshirildi.
Jumladan, iqtisodiy sudlar faoliyatini yanada optimallashtirish maqsadida sud
qarorlarini avtomatlashtirish tizimlari sinovdan o‘tkazilmoqda
4. Xalqaro tajriba
Xalqaro amaliyotda iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari xalqaro
arbitraj va nizolarni hal qilish markazlarida keng qo‘llaniladi. Xususan, Singapur
Xalqaro Arbitraj Markazi (SIAC) va London Xalqaro Arbitraj Sudi (LCIA) tajribasi
iqtisodiy nizolarni samarali hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xalqaro
arbitrajning ustunligi uning tezkorligi va taraflarning manfaatlariga nisbatan
sezgirligida namoyon bo‘ladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
Bundan tashqari, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) huzuridagi Xalqaro
Savdo Huquqi Komissiyasi (UNCITRAL) tomonidan ishlab chiqilgan nizolarni hal
qilish qoidalari global iqtisodiy nizolarni hal qilishda asosiy mezon sifatida qabul
qilingan. Ushbu tajriba O‘zbekiston iqtisodiy sud tizimi uchun ham muhim
o‘rnak bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Iqtisodiy sud ishlarini yuritish prinsiplari sud-huquq amaliyotida
qonuniylik, adolat va samaradorlikni ta’minlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu prinsiplarning milliy va xalqaro amaliyotda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi
iqtisodiy nizolarni samarali hal qilishning garovidir. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, sud tizimini yanada takomillashtirish uchun ushbu prinsiplarning
ijrosini kuchaytirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarur.
Shuningdek, milliy sud tizimini xalqaro tajriba asosida isloh qilish va sud
amaliyotida shaffoflikni ta’minlash masalalariga alohida e’tibor qaratish lozim.
Bu nafaqat iqtisodiy nizolarni hal qilish jarayonini tezlashtiradi, balki
tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi huquqiy ishonchni mustahkamlaydi.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy Protsessual Kodeksi.
2.
Karimov R. “Iqtisodiy sudlar faoliyatini tashkil etishning nazariy asoslari”.
Toshkent: Adolat nashriyoti, 2020.
3.
Bekmurodov A. “Iqtisodiy nizolarni hal qilishda sud amaliyoti”. Toshkent:
Sharq, 2021.
4.
SIAC Rules 2022. Singapore International Arbitration Centre.
5.
LCIA Arbitration Rules. London Court of International Arbitration.
6.
Xudoyberganov Sh. “Iqtisodiy sudlovda shaffoflikni ta’minlash masalalari”.
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2023.
7.
UNCITRAL Arbitration Rules, 2013.
8.
Shavkatov N. “Xalqaro arbitraj amaliyoti va uning O‘zbekiston iqtisodiy
sudlariga ta’siri”. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2022.
9.
OECD Principles on Effective Governance for Economic Dispute
Resolution, 2021.
10.
Khasanova K.S., Yoqubova N.N. “O‘zbekiston iqtisodiy sud tizimida
elektron sudlovning rivojlanishi”. ScienceWeb, 2023.
11.
Madiev F.M. “Iqtisodiy nizolarni hal qilishda elektron tizimlarning roli”.
Toshkent: Ilm-fan, 2024.
