ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
CHIQINDILARNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI
Masahripov Adamboy Atanazarovich
Urganch davlat universiteti dotsenti
Qodirov Muzaffar Taxir o‘g‘li
Urganch davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14562249
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chiqindilar muammosi, turi va ularning
inson salomatligiga qanday ta’sir qilishi, ularning zararli ta’sirini kamaytirish
chora-tadbirlar va chiqindilarni boshqarishning ahamiyati to’g’risida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
chiqindi, chiqindi turlari, chiqindilarni boshqarish,
salomatlik.
Chiqindilar insoniyat uchun jiddiy ekologik muammo bo’lib, ular nafaqat
atrof-muhitni ifloslantiradi, balki turli xil inson salomatligi bilan bog’liq
muammolarga ham sabab bo’ladi. Har yili dunyo bo’ylab millionlab tonna
chiqindilar ishlab chiqariladi va bu chiqindilarni boshqarish ekologiya va
sog’liqni saqlash tizimlari uchun katta qiyinchiliklarga olib kelmoqda.
Chiqindilarning barcha turlari o’ziga xos ta’sirlarni keltirib chiqaradi.
Chiqindilarni turli toifalarga ajratish zarur, chunki ularning har biri inson
salomatligiga turlicha ta’sir qiladi. Asosan, chiqindilar quyidagi toifalarga
bo’linadi:
Maishiy xo’jalik chiqindilari - bu chiqindilar nafaqat uy sharoitida, balki
jamiyat miqyosida ham katta ekologik va salomatlik muammosini yaratadi. Har
kuni yuzlab tonnalik chiqindilar yig’ilib, ularning ko’pchiligi organik bo’lmagan
materiallardan iborat. Uy chiqindilarining asosiy qismini plastik, qog’oz, metall,
shisha, oziq-ovqat qoldiqlari va boshqa turli materiallar tashkil etadi. Ushbu
chiqindilarning aksariyati qayta ishlanmasdan chiqib ketadi va ularning
ayrimlari, masalan, plastiklar, tabiatda yuzlab yillar davomida parchalanmaydi.
Sanoat chiqindilari - bu chiqindilar ko’pincha juda zaharli va inson
organizmiga xavf tug’diradigan kimyoviy moddalar, og’ir metallar va boshqa
toksik birikmalardan iborat. Sanoat ishlab chiqarishida, ayniqsa, kimyo
sanoatida ishlab chiqarilgan chiqindilar nafaqat atrof-muhitni ifloslantiradi,
balki inson salomatligini xavf ostiga qo’yadi. Bunday chiqindilar havoda, suvda
yoki tuproqda uzoq vaqt qolishi mumkin, bu esa nafaqat atrof-muhitga, balki
inson organizmiga ham sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Kimyoviy moddalar orqali
yuzaga keladigan kasalliklar, masalan, o’pka kasalliklari, nerv tizimi kasalliklari,
qalqonsimon bez kasalliklari va saraton kasalligi kuzatilmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
Qishloq xo’jaligi chiqindilari – bu chiqindilarga pestitsidlar, mineral
o’g’itlar va boshqa kimyoviy moddalar kirib, qishloq xo’jaligi sihlab chiqarishi
jarayonida bu moddalar, tuproqqa va suvga kirib, atrof-muhitni ifloslantiradi.
Kimyoviy moddalar, ayniqsa pestitsidlar, oziq-ovqat zanjiriga kirib, insonlar va
hayvonlar uchun salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Bu moddalar organizmga
kirganida, buyraklar, jigar, asab tizimi va yurakka zararli ta’sir qiladi.
Plastik chiqindilar - bu chiqindilar ekologik va inson salomatligi bilan
bog’liq muammolarning eng katta sabablaridan biridir. Plastik materiallar juda
uzoq vaqt davomida parchalanmaydi va tabiatda to’planadi. Ular tabiiy muhitni
ifloslantiradi va hayvonlar uchun xavf tug’diradi, chunki ular plastik qoldiqlarini
yutib qo’yishi mumkin. Bu, o’z navbatida, hayvonlar o’limiga olib keladi.
Plastiklar mikroskopik darajada ajralib chiqishi mumkin, bu esa insonlar uchun
ham xavfli. Mikroplastiklar oziq-ovqat zanjiriga kirib, odamlarning organizmiga
kiradi va uzoq muddatda sog’liq bilan bog’liq muammolarini keltirib chiqarishi
mumkin.
Plastik chiqindilar ekologik muammo yaratish bilan birga, odamlar va
hayvonlar uchun jiddiy tahdidga aylanmoqda. Plastik qoldiqlarining to’planishi
bilan, ular ichki organik tizimlarga kirib, mutatsiyalar va gormonal buzilishlarni
keltirib chiqaradi. Buning natijasida, ayniqsa, plastikdan ishlab chiqarilgan
mahsulotlarni iste’mol qilgan insonlar uchun saraton kasalliklari xavfi oshadi.
Elektron chiqindilar – bu chiqindilar elektron qurilmalardan, masalan,
mobil telefonlar, kompyuterlar, televizorlar va boshqa texnologik vositalardan
iborat bo’lib, ko’plab zaharli moddalarga, shu jumladan qo’rg’oshin, simob,
kadmiy va boshqa og’ir metallarni o’z ichiga oladi. Elektron chiqindilarni
noto’g’ri utilizatsiya qilish atrof-muhitni ifloslantirib, insonlar uchun salbiy
ta’sirlar yaratadi. Ushbu moddalar nafaqat atrof-muhitda, balki odamlar uchun
ham jiddiy tahdidlarni keltirib chiqaradi, chunki ular tanaga kirib, jigar, buyrak
va asab tizimi kasalliklariga olib kelishi mumkin.
Xo’sh, bu chiqindilar inson salomatligiga qanday ta’sir qiladi?
Chiqindilarning inson salomatligiga ta’siri turli xil mexanizmlar orqali
amalga oshadi. Ular havo, suv va tuproqqa kirib, bir qancha salbiy ta’sirlarni
keltirib chiqarishi mumkin. Quyida chiqindilarning inson salomatligiga qanday
ta’sir ko’rsatishi haqida batafsil ma’lumot keltirilgan.
Nafas olish tizimi orqali: plastik va boshqa kimyoviy moddalar yoqilganda
yoki kutilmagan tarzda parchalanib ketganda, ular havoda zararli moddalar —
karbon oksidi (CO), azot oksidi va boshqa ifloslantiruvchi gazlar hosil qiladi. Bu
gazlar odamlar uchun juda zararli bo’lishi mumkin, chunki ular nafas olish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
tizimiga, yurak va qon tomir tizimiga ta’sir qiladi. Ko’p hollarda havodagi
ifloslanish astma, bronxit, allergiyalar va boshqa nafas olish kasalliklariga olib
keladi. Shuningdek, yuqori darajadagi ifloslanish yuqori qon bosimi va yurak
xastaligi xavfini oshiradi.
Suvning ifloslanishi orqali: suvning ifloslanishi chiqindilardan eng xavfli
ta’sirni ko’rsatadigan muammolardan biridir. Uy va sanoat chiqindilari, shu
jumladan kimyoviy moddalar va og’ir metallar, oqava suvlar orqali daryolarga,
ko’llarga va okeanlarga o’tadi. Suvda joylashgan bu moddalar ichimlik suvi
manbalarini ifloslantiradi va odamlar uchun xavf tug’diradi. masalan, qurilish
materiallaridan, akkumulyatorlardan yoki elektron chiqindilardan organizmga
kirgan og’ir metallar buyraklar va jigar kabi ichki organlarga zarar yetkazishi
mumkin. Sanoat chiqindilari, xususan, kimyoviy moddalar, kanserogen
moddalarni ishlab chiqaradi va saraton kasalligini keltirib chiqaradi.
Suvdagi chiqindilar odamlar uchun o’limga olib keladigan kasalliklar,
masalan, ichak infektsiyalari, diareya va boshqa yuqumli kasalliklar uchun sabab
bo’lishi mumkin.
Tuproqning ifloslanihi orqali: tuproqda chiqindilar, ayniqsa kimyoviy
moddalar, o’g’itlar va pestitsidlar mavjud bo’lganda, ular yerning unumdorligini
kamaytiradi va o’simliklar va hayvonlar uchun xavf tug’diradi. Bu moddalar
tuproqqa kirib, oziq-ovqat bilan birga odamlar organizmiga kirishi mumkin. Ular
yerni ifloslantiradi va organik ozuqalar, mevalar va sabzavotlar orqali odamlar
uchun ta’sir qilishi mumkin.
Ayniqsa, yuqori konsentratsiyadagi og’ir metallar, shuningdek, fosfor va
azot o’g’itlari tuproqda uzoq muddatli zararli ta’sir ko’rsatadi. Bu moddalar yer
osti suvlarining ifloslanishiga olib kelishi mumkin.
Plastik chiqindilarning zararli ta’siri. Plastik chiqindilarning salbiy ta’siri
juda keng ko’lamli. Plastiklar erda 500 yilgacha parchalanmasdan qolishi
mumkin, bu esa tuproq va suvni ifloslantiradi. Plastmassa chiqindilari hayvonot
olamiga zarar yetkazishi mumkin, chunki ular hayvonlar tomonidan yutiladi va
o’limga olib keladi. Odamlar uchun plastik chiqindilari, xususan, mikroplastiklar,
oziq-ovqat va ichimliklar orqali organizmga kirishi mumkin. Mikroplastiklar
to’qimalarda to’planadi va uzoq muddat ba’zi salomatligi bilan bog’liq
muammolariga olib kelishi mumkin, masalan, o’simta, gormonal buzilishlar va
immun tizimining zaiflashishi.
Elektron chiqindilar orqali: elektron chiqindilarda ko’plab zaharli
moddalar, jumladan, qo’rg’oshin, simob va kadmiy mavjud. Bu moddalar havoda
yoki suvda erib, odamlar organizmiga kirishi mumkin. Ular organizmda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
to’planib, asab tizimi, buyraklar va yurakka zararli ta’sir qiladi. Elektron
chiqindilari va ulardan chiqadigan kimyoviy moddalar, ayniqsa, ish joylarida va
qayta ishlash zavodlarida xavfli bo’lib, ishchilarning sog’lig’i bilan bog’liq
muammolarni keltirib chiqaradi.
Chiqindilarni boshqarishning eng muhim yo’nalishi chiqindilarni
kamaytirish, ularni qayta ishlash va to’g’ri utilizatsiya qilishdir. Hozirgi kunda
turli xil ekotexnologiyalar ishlab chiqilgan, jumladan, chiqindilarni kamaytirish
va qayta ishlashni takomillashtirishga yo’naltirilgan innovatsion yondashuvlar
mavjud. Masalan, chiqindilarni alohida turlarga ajratish, plastikni qayta ishlash,
shuningdek, elektr qurilmalarini to’g’ri utilizatsiya qilish va zararsizlantirish
bo’yicha amaliyotlar kengaymoqda.
Shuningdek, davlat va insonlar chiqindilarni boshqarishda yanada faolroq
bo’lishi kerak. Insonlar chiqindilarni ayrim guruhlarga ajratish va qayta
ishlashda qatnashishi, shu bilan birga ekologik toza mahsulotlarga o’tishi
muhimdir.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, chiqindilar inson salomatligiga jiddiy
ta’sir ko’rsatadi, ayniqsa havodagi ifloslanish, suv va tuproqdagi zararli
moddalar bilan bog’liq kasalliklar muammosi tobora kuchaymoqda.
Chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va ekologik toza texnologiyalarni
qo’llash orqali biz bu muammolarni bartaraf etishimiz mumkin. Insonlarning
ekologik xabardorligini oshirish va chiqindilarni boshqarish tizimlarini
yaxshilash orqali atrof-muhit va salomatlikka bo’lgan tahdidlarni kamaytirish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Бобович Б.Б. Переработка отходов производства и потребления /
Б.Б.Бобович, В.В. Девяткин; - М.: Интермет Инжиниринг, 2000, 495 с.
2. Гринин А С. Промышленные и бытовые отходы: хранение, утилизация,
переработка. Учеб. пособие / А.С. Гринин, В. Н. Новиков. - М.: ФАИР-ПРЕСС,
2002, 332 с.
3. Дарулис П.В. Отходы областного города. Сбор и утилизация / П.В.
Дарулис. - Смоленск: Смядынь, 2000, 520 с.
4. Бартоломей А.А. Основы проектирования и строительства хранилищ
отходов / А.А. Бартоломей, X. Брандл, А.Б. Пономарев. - М.: АСВ, 2004, 144 с.
5. Гридэл Т Е. Промышленная экология, (пер. с англ) / Т. Е. Гридэл, Б. Р.
Алленби. - М.: ЮНИТИ, 2004, 513 с.
6. Обращение с опасными отходами. Учеб. пособие / В.М. Гарин, Н.Н.
Жукова, А.П. Мясников [и др.]. -М.: ТК Велби, 2006, 219 с.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
7. Шищиц И.Ю. Комплексное прогнозирование оценок безопасности при
захоронении радиоактивных отходов / И.Ю. Шишиц. - М.; МГГУ, 2006.
8. Другов Ю.С. Анализ загрязненной почвы и опасных отходов / Ю.С.
Другов, А. А. Родин. - М.: Бином. Лаборатория знаний, 2007, 424 с.
9. Горшков Р.К. Использование вторичных ресурсов в промышленности
строительных материалов: методология и практика. Монография / Р.К.
Горшков. - М.: Экслибрис- Пресс, 2004, 288 с.
10. Юсфин Ю.С. Промышленность и окружающая среда Учебник / Ю.С.
Юсфин, JI.И. Леонтьев, П.И. Черноусов. -М.: ИКЦ "Академкнига", 2002, 470 с.
