ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
TILSHUNOSLIDA ILOVA KOMPONENTLI KONSTRUKSIYALARNING
AHAMIYATI
Daminova Mashhura Zafar qizi
Navoiy davlat Universiteti, o’qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14562233
Tilshunoslikda "ilova komponentli konstruktsiyalar" (yoki "komponentli
ilovalar") atamasi ko'proq lingvistik va grammatik tuzilmalarni tushunish uchun
ishlatiladi. Bu tuzilmalar, asosan, bir necha til komponentlaridan iborat bo'lib,
o'zaro bog'langan va birgalikda ma'no hosil qiladigan elementlardir. Bu
tuzilmalar tilning morfologiyasi, sintaksisi va semantikasiga tegishli bo'lib,
tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega.
Ilova komponentli konstruktsiyalar tilshunoslikda quyidagi jihatlarda ahamiyatli
bo'ladi:
1.
Morfologik va Sintaktik Tuzilish
Ilova komponentli konstruktsiyalar, morfologiya va sintaksis nuqtai
nazaridan tahlil qilinadi. Masalan:
Ilova
– bu bir so'z yoki ibora, boshqa so'z yoki iboraga qo'shilib, ma'no
yoki funksiyani aniqlaydi. Masalan, "kattaroq uy" (ilova "kattaroq" so'zi) yoki
"yozish uchun qalam" (ilova "yozish uchun" qo'llaniladi).
Komponentlar
– tilning komponentli tizimi har bir til birligi o'zaro
aloqada bo'lib, sintaktik jihatdan bog'lanadi. Komponentli konstruktsiyalar bir
nechta sintaktik birliklardan tashkil topgan bo'lishi mumkin.
2. Semantika va Ma'no Hosil Qilish
Ilova komponentli konstruktsiyalar semantik jihatdan tilni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi. Misol uchun, bir so'z yoki ibora boshqa so'zga ilova
sifatida ishlatilganda, u ma'no va nuanslarni qo'shadi. Bu tilshunoslarga tilning
qanday qilib ma'no yaratishda, semantik kattaliklarni qanday hosil qilishda
yordam beradi.
3. Tilning Strukturalari va Tushunilishi
Ilova komponentli konstruktsiyalar tilning strukturalarini o'rganishda muhim
rol o'ynaydi. Ular tilning qanday qilib elementlardan tashkil topganini va bu
elementlar bir-biriga qanday bog'langanini ko'rsatadi. Bu tilshunoslarga tilning
o'ziga xos xususiyatlarini, jumladan, sintaktik va semantik aloqalarni yaxshiroq
tushunishga imkon beradi.
4. Til O'qitish va Tadqiqotlar
Ilova komponentli konstruktsiyalar til o'qitishda ham ahamiyatli. O'quvchilarga
tilni o'rganishda sintaktik va semantik tuzilmalarni tushunish osonlashadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
Masalan, komponentli tuzilmalar yordamida murakkab iboralar yoki jumlalarni
qanday yaratish, qanday qilib turli elementlar bir-biri bilan bog'lanishini
tushunish mumkin.
5. Grammatik Tahlil
Ilova komponentli konstruktsiyalar, grammatik tahlilni osonlashtiradi, chunki
tilning har bir qismini mustaqil element sifatida o'rganish mumkin. Bunda
tilshunoslar tilning alohida qismlarini (masalan, fe'l, ot, sifat) alohida tahlil qilish
orqali to'liq grammatik tahlilga erishadilar.
Misollar: Tushuntirish ilovasi
: "Uning sevgilisi, ayol muallim, har doim
kechqurun ishlaydi." – Bu jumlada "ayol muallim" ilova sifatida ishlatilgan,
chunki u "uning sevgilisi" haqidagi ma'lumotni yanada aniqlashtiradi.
Qo'llash ilovasi
: "Kitob, o'qish uchun mukammal manba, juda foydalidir." –
"O'qish uchun mukammal manba" ilova bo'lib, "kitob"ni aniqlashtiradi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinmi
,
Tilshunoslikda ilova komponentli
konstruktsiyalar tilning murakkab strukturalarini va ularning o'zaro aloqalarini
o'rganishda katta ahamiyatga ega. Bu konstruktsiyalar sintaktik va semantik
tuzilmalarning qanday ishlashini tushunishda yordam beradi, tilning yuqori
darajadagi ma'no hosil qilish jarayonini o'rganish imkonini beradi. Shuningdek,
tilshunoslar uchun tilni samarali tahlil qilishda muhim vosita hisoblanadi.
Demak, ilovali elementlar oʻzlari bevosita shakllanib kelayotgan ilova
komponentli ilova konstruksiyalarda xilma-xil funksiyalarni bajarib keladi.
Ilovali elementlarning kommunikativ funksiyalari esa asosiy ifoda tarkibida
keluvchi soʻz mazmunini konkretlashtirish, toʻldirish, izohlash va reallashtirish
uchun yoʻnaltirilgan. Shuning uchun ham, ilova hodisasini oʻrganiiga
bagʻishlangan juda koʻplab ilmiy tadqiqot izlanishlarida ilovali elementlar
tomonidan asosiy ifoda mazmuniga bildirilayotgan “qoʻshimcha” ma'no
nihoyatda salmoqli, ta'sirchan, muhim ekanligi alohida qayd qilinadi.
Adabiyotlar:
1.
Парамонова
М.
И.
Функционирование
конструкций
с
присоединенным компонентом в англоязычном нарративе. Дисс… канд.
филол. наук. – Санкт-Петербург, 2002. – 204 с.
2.
Тимошенкова Т.М. Присоединение как особый вид синтаксической
связи. — Вестник Харьковского ун-та: Иностранные языки, 1977, J6 159,
вып. 10, с. 96-100.
3.
Поспелов Н. С. Синтаксический строй стихотворных произведений
Пушкина // Институт русского языка. – Москва, 1960. – 249 с.
4.
Щерба Л.В. О частях речи в русском языке // Языковая система и
речевая деятельность. – М.: Наука, 1974. – С. 77-100.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
5.
Крючков С.Е. О присоединительных связях в современном русском
языке // Вопросы синтаксиса современного русского языка. Учпедгиз. – М.,
1950. – 400 с.
6.
Эйхбаум Г. Н. Обособленные члены предложения в немецком языке.
Л., 1974. –130 с.
7.
Moskalskaja O. I. Grammatik der deutschen Gegenwartssprache. -М.,
1983. -344 S.
