ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
ҚУРИЛИШ ЛОЙИҲАЛАРИНИ БОШҚАРИШДА ЁНДАШУВЛАРНИ
ТЕЗКОР ЎЗГАРТИРИШ
Акбаров Рустамжон Мирзакаримович
Урбанизация Ва Шаҳарсозлик Ҳужжатларини Ишлаб Чиқиш Республика
Маркази Директорнинг Иқтисодий Масалалар Бўйича Ўринбосари
https://doi.org/ 10.5281/zenodo.14554764
Аннотация
Agile методологиялари қурилиш лойиҳаларини концептуализация
босқичидан қурилишни якунлашгача бўлган бошқаришнинг етакчи ва энг
таъсирли стратегияларидан биридир. Кўпгина илғор тажрибалар турли
хил тегишли соҳалардан келиб чиқади, масалан, Agile методологияси IT
соҳасидан қурилиш саноатига келди. Agile лойиҳалар бир нечта
манфаатдор
томонлар,
пудратчилар
ва
мижозлар/охирги
фойдаланувчилар ўртасида ягона ҳамкорлик муҳитини яратиш орқали
муваффақиятга эришиши мумкин, бу методология барча манфаатдор
томонлар ўртасида биргаликда мақсадга эришишга қаратилган. Тадқиқот
давомида мослашувчан лойиҳаларни бошқариш методологиясининг ўзига
хос хусусиятлари кўриб чиқилди. Қурилиш лойиҳаларини бошқаришда
Agile методологиясини жорий этиш орқали такомиллаштириш ва
оптималлаштириш мумкин бўлган соҳа ва функциялар ҳам белгилаб
берилган. Қурилиш компанияси фаолиятида Agile тамойилларидан
фойдаланишнинг амалий жиҳатларига алоҳида эътибор қаратилади.
Калит сўз:
мослашувчан бошқарув, қурилиш лойиҳаси, режа, алоқа,
муддат, харажатлар.
Тўртинчи саноат инқилоби ва якуний рақамлаштириш даврида ҳам
ўз аҳамиятини йўқотмаётган иқтисодиётнинг замонавий истиқболли
тармоқлари
орасида
қурилиш
соҳаси
фаолиятнинг
муҳим
йўналишларидан биридир. Ушбу сектор соҳанинг ривожланишига ҳар
томонлама ҳисса қўшадиган кенг доирадаги шахсларни қамраб олади.
Барча манфаатдор томонлар - истеъмолчилардан тортиб ишлаб
чиқарувчиларгача, тартибга солувчилардан маслаҳатчиларгача ва
қурувчилардан дизайнерларгача - барчаси қурилиш лойиҳалари устида
ишлашда бирлашган .
Бироқ, бир нечта алоқа нуқталарига эга бўлган манфаатдор томонларнинг
турли хил қарашлари, мақсадлари ва устуворликларини қондириш
ортиқча мураккаблик ва кескинликка олиб келади, бу эса охир-оқибат
бутун қурилиш индустриясининг самарадорлиги ва маҳсулдорлигини
пасайтиради.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
Қурилиш саноатининг иқтисодий ўсиш ва узоқ муддатли миллий
тараққиётдаги аҳамияти бутун дунёда кенг эътироф этилган ва
таъкидланган. Шу сабабли, қурилиш индустриясининг табиати, асосий
хусусиятлари ва ўзига хос талабларини ўрганиш барча жамоалар
манфаатларига мос келади, бу тез ўзгариб бораётган дунёда қурилиш
компаниялари рақобатбардошликни сақлаб қолиш учун замонавий ва
мослашувчан
лойиҳаларни бошқариш
усулларини
ўзлаштириши
зарурлигини тан олади. Бу лойиҳалар сифатини оширади ва харажатларни
камайтиради . Ва бу ҳолда, Agile методологияси алоҳида эътиборга
лойиқдир, бу мослашувчан лойиҳаларни бошқариш имконини беради.
Agile методологияси қурилиш индустриясини жадал ўзгартириб,
лойиҳаларни бошқаришда мослашувчан, самарали ва мижозларга
йўналтирилган ёндашувни жорий қилмоқда. Ушбу инновацион
методология ҳозирда қурилиш соҳасида фаол қўлланилмоқда ва ўзига хос
муаммоларни мослашувчанлик, шаффофлик ва доимий такомиллаштириш
орқали ҳал қилади. Шаршара ёндашуви кетма-кет жараён бўлсада, Agile
итератив, итератив ва ҳамкорликдир .
2020 йилдан бери Agile-ни қурилиш соҳасида қабул қилиш 86% дан
кўпроққа ўсди. Финансес Онлине томонидан эълон қилинган ҳисоботга
кўра, қурилишдаги Agile лойиҳаларининг учта асосий афзалликлари
қуйидагилардан иборат: ўзгарувчан устуворликларга дош бериш
қобилияти (70%), лойиҳанинг кўриниши (65%) ва бизнес ва IT-ни
мослаштириш (65%). Қўшма Штатлардаги 7,5 миллиондан ортиқ қурилиш
пудратчилари Agile методологиясидан фойдаланади, бу мамлакат
ЯИМнинг деярли 4,4 фоизини ташкил қилади . Шу билан бирга, шуни
таъкидлаш жоизки, Agile лойиҳаларни бошқариш тамойиллари турли
соҳаларда қўлланилиши мумкин бўлсада, Agile-ни қурилиш саноатида
жорий этиш саноатнинг бошқа тармоқларига қараганда кўпроқ вақт талаб
этади. Agile қурилишни бошқариш амалиёти ҳақиқий қурилиш ишлари
бошланишидан олдин режалаштириш, лойиҳалаш ва қурилишдан олдинги
босқичларга таъсир қилади. Шу муносабат билан, Agile ёндашуви фойдали
бўлиши учун уни амалга ошириш жараёнини, жойлаштириш
хусусиятларини, қурилиш лойиҳаларини бошқаришдаги афзалликлари ва
хавфларини аниқ тушуниш керак. Шу сабабли, ушбу йўналишда кейинги
тадқиқотлар олиб бориш ушбу мақола мавзусини танлашни олдиндан
белгилаб берган муҳим илмий ва амалий вазифадир.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
Қурилиш саноатига мослашувчан лойиҳаларни бошқаришни жорий
қилиш воситалари ва усуллари В. А. Федорченко, Ж. А. Василенко, А. А.
Болгарова, А. А. Шараев, Małgorzata Zakrzewska, Katarzyna Piwowar-Sulej,
Szymon Jarosz, Adam Sagan, Mariusz Sołtysik томонидан кўриб чиқилган.
Agile методологияси қурилиш корхоналари фаолиятида ҳал қилишга
имкон берадиган муаммолар ва қийинчиликлар О. Э. Астафиева, С. В.
Сянин, И. Ф. Мангушев, В. В. Полити, В. В. Верешчагин, John J. Salvato, Andre
O. Laplume, Jan Koch, Carsten C. Schermuly томонидан тасвирланган.
С. Д. Бушуев, Д. А. Бушуев, С. И. Неизвестний, Tahir Kamal, Qinghua Zhang,
Muhammad Azeem ўз нашрларини қурилиш лойиҳалари учун кўпроқ мос
келадиган аниқ Agile амалиётлари ва усулларини таҳлил қилишга
бағишладилар.
Шу билан бирга, мавжуд нашрлар ва олимларнинг кўриб чиқилаётган
масалаларга кенг қизиқишига қарамай, бир қатор масалалар қўшимча
эътибор ва чуқурроқ ўрганишни талаб этади. Шундай қилиб, лойиҳанинг
ўзига хос хусусиятларига ва уни амалга ошириш босқичига қараб
қурилишни бошқаришга мослашувчан ёки анъанавий ёндашувни танлаш
тамойиллари янада ривожлантиришни талаб қилади. Бундан ташқари,
қурилиш соҳасида мослашувчан лойиҳаларни бошқаришга юмшоқроқ
ўтишга ёрдам берадиган Agile методологиясини қурилиш саноатига
татбиқ этиш муаммолари ва уларни бартараф этиш стратегиялари
аниқроқ расмийлаштиришни талаб қилади. Шундай қилиб, мақоланинг
мақсади қурилиш лойиҳасини бошқаришда Agile трансформациясининг
хусусиятларини кўриб чиқишдир.
Биринчидан, Agile лойиҳаларни бошқариш - бу лойиҳани бир неча кичик
босқичларга бўлган бошқарув ёндашуви бўлиб, унинг доирасида ҳар бир
босқичда лойиҳани яхшилаш ва такрорлаш учун манфаатдор томонлар
ўртасида доимий ҳамкорлик мавжуд .
Agile лойиҳа бошқарувининг тўртта асосий қадриятлари қуйидагиларни
ўз ичига олади:
•
шахсий манфаатдор томонлар ва ўзаро муносабатларни воситалар ва
жараёнлардан устун қўйиш;
•
комплекс
ҳужжатларни
ишчи
дастурий
таъминот
билан
алмаштириш;
•
шартнома музокараларига нисбатан мижоз билан ҳамкорликнинг
устуворлиги;
•
белгиланган режага амал қилиш ўрнига, борар экансиз, мослашинг.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
Анъанавий қурилиш лойиҳалари бошлаш/режалаштириш, лойиҳалаш,
қуриш, синовдан ўтказиш, фойдаланувчига топшириш ва кейинчалик
лойиҳани ёпишни ўз ичига олган кетма-кет босқичлардан ташкил топган
ягона узлуксиз оқимда амалга оширилади .
2. Самарали алоқалар. Agile усуллар одамларга ва улар ўртасидаги
интерактив алоқага қаратилган ва бу қурилиш саноати ушбу
методологияни амалга оширишдан фойда кўриши мумкин бўлган соҳадир.
Бундан ташқари, алоқа имкониятлари глобал миқёсда кенгайиб
бораётгани сабабли, Agile юзма-юз мулоқотга интилади, чунки:
•
бу маълум вақт ичида самарали мулоқот қилиш ва энг катта
ҳажмдаги маълумотларни узатишнинг энг тўлиқ усули;
•
барча алоқа шакллари орасида энг юқори ўтказиш қобилиятига эга;
•
бу сизга тезда фикр-мулоҳазаларни қабул қилиш ва дарҳол саволлар
бериш ва жавоб бериш имконини беради, қоғоз ҳужжат каби статик
усуллар эса буни амалга оширмайди .
1-жадвал
Қурилиш саноатидаги Agile ва тегишли жараёнларнинг асосий
тамойиллари
Agile принциплари (A)
Қурилишдаги зарур жараёнлар (B)
Ўзгаришларга самарали реакция (Response
- Жавоб)
R1: пайдо бўлган талаблар билан боғлиқ
муаммоларни бартараф этиш
R2: корхона ўртасида ва ичида интеграция
R3: Тез қарор қабул қилиш, қисқа
муддатлар
Манфаатдор томонлар ўртасида самарали
алоқа (Communication - Мулоқот)
С1: Тез-тез ва шаффоф мулоқот
С2: Ахборотнинг аниқлиги
Ишни бошқариш учун гуруҳларни ташкил
қилиш (жамоавий иш)
О1: Масъулият, жамоани кучайтириш
О2: Тажрибали ва малакали ходимлар
О3: ҳамкорлик ва ўзаро таъсир
Мотивацияланган,
кучли
жамоалар
(Мотивация)
М1: Қўллаб-қувватловчи, ижобий фикр
М2: Лойиҳани аралашувсиз бошқариш
Мижозларнинг устуворликларига эътибор
қаратинг
F1: мослаштиришнинг юқори даражаси
F2: Мижозлар билан тез-тез мулоқот
қилиш
Ташкилий таълим (билим)
L1:
Муваффақиятсизлик
сабабларини
таҳлил қилиш
L2: Қайта алоқа тизими
L3: Доимий такомиллаштириш
3. Лойиҳаларни бошқариладиган бўлинмаларга бўлиш. Agile
методологияси йирик қурилиш лойиҳаларини кичикроқ, бошқариладиган
қисмларга ажратишни рағбатлантиради. Ушбу ёндашув жамоаларга
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
спринтлар деб аталадиган қисқа вақт оралиғида ишнинг муайян
сегментларини бажаришга эътибор қаратиш имконини беради. Лойиҳани
кичикроқ қисмларга бўлиш жамоага ўзгаришларга тезроқ мослашиш,
ресурсларни самарали бошқариш ва сифат назоратининг юқори
даражасини сақлаб қолиш имконини беради . Ушбу такрорланадиган
жараён тараққиётни аниқроқ кузатишга ёрдам беради ва мураккаб
лойиҳаларни жамоа аъзолари учун тушунишни осонлаштиради. Agile
тамойилларини ўрганиш асосида, шунингдек, қурилиш саноатининг ўзига
хос хусусиятларини ва операцияларни бошқариш хусусиятларини ҳисобга
олган ҳолда, муаллиф қурилиш лойиҳаларида уларни қўллашни топа
оладиган методологиянинг асосий имкониятларини аниқлади (1-
жадвалга қаранг).
Агле методологиясини қисман ёки тўлиқ жорий этган қурилиш
компаниялари фаолиятини таҳлил қилиб, муаллиф бир ёки бир нечта
жараёнлар билан боғлиқ бўлган асосий ташкилий амалиётлар, ҳаракатлар,
натижалар ва хусусиятларни аниқлади.
Agile методологияси туфайли қурилиш компаниясининг иш жараёнлари
ички ўзаро алоқаларнинг юқори частотасини ва ишлаб чиқаришнинг
турли даражалари ўртасида ишончли маълумотларнинг тезкор
алмашинувини таъминлайди. Бу жамоавий иш, мулоқот, мотивация ва
ташқи безовталикларга самарали жавоб бериш каби ўлчовларни
ривожлантиришга бевосита ҳисса қўшади. Иккинчиси, биринчи навбатда,
эндоген ёки табиий сабабларга кўра юзага келадиган ўзгаришларни қайта
ишлашга қаратилган.
Қурилиш лойиҳаларини бошқариш учун энг кенг тарқалган Agile
амалиётларидан баъзилари Scrum - мураккаб муаммоларни ҳал қилиш
учун ижодий ва мослашувчан жамоада ишлашга қаратилган, Kanban - вақт
ва тугалланмаган ишни қисқартириш ёндашуви ва Lean - доимий равишда
йўқ қилишга қаратилган. чиқиндилар . Бошқа тезкор амалиётлар мавжуд
бўлсада, улар қурилишда энг кўп қўлланилади ва кўпинча
аралаштирилади ва турли ёндашувлар ва амалиётлар билан тўлдирилади.
Олинган натижаларни умумлаштириб, биз қуйидаги хулосалар
чиқаришимиз мумкин. Бугунги кунда Agile ёндашуви лойиҳаларни
бошқаришда олтин стандартга айланмоқда. Бу Agile лойиҳаларни
бошқариш воситаларининг самарадорликни оптималлаштириш ва миқёс
ва миқёс иқтисодлари самарадорлигини оширишда жуда самарали
эканлиги, натижада ташкилот учун вақт, пул ва ресурсларни тежаш билан
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
изоҳланади. Таҳлилларга асосланиб, қурилиш лойиҳаларини бошқаришда
Agile методологиясини жорий этиш қуйидаги самараларни бериши
мумкинлиги аниқланди: лойиҳанинг барча манфаатдор томонлари
ўртасида яхшиланган алоқа ва ҳамкорлик; шартнома мажбуриятлари
чекловларига эмас, балки лойиҳанинг асосий манфаатдор томонлари
билан доимий алоқа ва фикр-мулоҳазага эътибор қаратинг; энг яхши
натижаларга
эришиш
учун
ҳозирги
пайтдаги
муаммолар
ва
имкониятларга мослаш.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Arpit Singh. A framework to model the performance indicators of resilient
construction supply chain: An effort toward attaining sustainability and circular
practices // Business Strategy and the Environment. – 2023. – Issue 3. – Рр. 129-
134.
2.
Jil Klünder, Felix Trommer, Nils Prenner. How agile coaches create an agile
mindset in development teams: Insights from an interview study // Journal of
Software: Evolution and Process. – 2022. – Volume 34. – Issue 12. – Рр. 113-119.
3.
LeFevre Michael. Managing Design: Conversations, Project Controls, and
Best Practices for Commercial Design and Construction Projects. – Hoboken, NJ:
John Wiley & Sons, Inc., 2019. – 176 р.
4.
Francisco José Gomes Silva, Konstantinos Kirytopoulos. The three pillars of
sustainability and agile project management: How do they influence each other
// Corporate Social Responsibility and Environmental Management. – 2022. –
Volume 29, Issue 5. – Рр. 87-95.
5.
Балашов С. В. Возможности применения гибкой методологии
разработки при проектировании сложных инженерных объектов //
Интернаука. – 2022. – № 19-1 (242). – С. 12-18.
6.
Болгарова А. А. Особенности управления и специфика реализации
строительных проектов // Научный электронный журнал Меридиан. –
2020. – № 11 (45). – С. 237-239.
7.
Станчева А. А. Повышение эффективности управления ресурсами
строительного проекта на основе гибкой методологии Agile // Сметно-
договорная работа в строительстве. – 2022. – № 12. – С. 14-18.
8.
Федорченко В. А. Инструментарий гибкой методологии управления
проектами в строительной отрасли // Теоретическая и прикладная
экономика. – 2022. – № 1. – С. 1-10.
9.
Ткачук Д. С. Особенности применения методов проектного
управления в строительстве // Молодежный вестник ИрГТУ. – 2023. – Т.
13. – № 2. – С. 432-438.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
10.
Алимов, Б. Б. (2023). ИНВЕСТИЦИОН ЛОЙИҲАЛАР АСОСИДА
ЎЗБЕКИСТОН ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. Gospodarka i
Innowacje., 38, 28-37.
11.
Miralimovich, A. M., Kholmurodovich, S. D., & Batirovich, A. B. (2023).
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE GREEN ECONOMY BASED ON
INVESTMENT PROJECTS IN COOPERATION WITH DEVELOPED COUNTRIES.
Western European Journal of Modern Experiments and Scientific Methods, 1(2),
19-31.
12.
Алимов, Б. Б. (2023). ЎЗБЕКИСТОНДА ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТНИ
РИВОЖЛАТИРИШ СТРАТЕГИЯСИ. Miasto Przyszłości, 37, 175-184.
13.
Бобакулов, Т., & Алимов, Б. (2022). ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИ
МОЛИЯ СЕКТОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ.
Евразийский журнал академических исследований, 2(13), 198-205.
14.
Сагдиллаева, З. А. (2019). Юлдашева УА. Алимов ББ Финансовый
анализ.: Учебник-Т.: Иктисод-Молия.
