ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI VA ULARDAN
FOYDALANISH
Abdullaev Elyorbek Odiljon o'g'li
Head of the photoelectric power station of Papsky district, Kokand branch of
Tashkent Technical University named after Islam Karimov
E mail: sirmakel@gmail.com
Tel:+998 99 474 86 00
https://doi.org/10.5281/zenodo.14676666
Dunyodagi jadal rivojlanish va aholi sonining doimiy o‘sishi energiya
ehtiyojining ortishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, an’anaviy uglevodorod
yoqilg‘ilarining zaxiralari cheklangan bo‘lib, ekspertlar tomonidan ularning faqat
60 yilga yetishi taxmin qilinmoqda. Bunday holat, an’anaviy energiya
manbalaridan tashqari, yangi, noan’anaviy energiya manbalarini izlash va ularni
samarali ishlatish texnologiyalarini rivojlantirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
XIX-XX asrlar davomida energiya manbalari asosan qayta tiklanmaydigan
resurslardan tashkil topgan bo‘lsa, 20 asr oxiri va 21 asr boshlarida qayta
tiklanadigan energiya manbalarining ulushi tobora ortib borayotgani
kuzatilmoqda.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushi muntazam ortib
borayotganligida quyidagi uchta asosiy sabab (omil) yotganini qayd etish
mumkin:
- tabiiy resurlar zaxirasini kamayib borayotgani;
- energetik xavfsizlikni ta’minlash zaruriyati;
- ekologik krizisni ma’lum darajada yumshatishni ta’minlay olishi;
Shuning bilan birga QTEM ning har-biri birlamchi energetik resurs sifatida
shakllanish tabiati, foydalanishga qo‘lay ikkilamchi energiyaga aylantirilish
texnologiyasi, tashqi muhitda va texnologik muxitda harakatlanishi va
solishtirma zichligi kabi ko‘rsakichlari (xarakteristikalari) bilan bir-biridan farq
qiladi. Ularni energiya manbai sifatida afzalligi yoki kamchiligi dastlabki
baholashda QTEMning u yoki bu turining sifat ko‘rsatkichlarini
(xarakteristikalarini ) qiyoslash usulidan foydalanish mumkin.
2000-2015 yillarda Yevropa Ittifoqining (YeI) energiya balansida ko‘mir
hisobiga energiya ishlab chiqarish 24% dan 17% ga, atom yoqilg‘isi hisobiga esa
22% dan 13% ga kamaygan. Shu bilan birga, qayta tiklanadigan energiya
manbalari (QTEM) hisobiga ishlab chiqarilgan energiyaning ulushi 2% dan 15%
ga oshgan. 21-asr boshlarida quyosh fotoelektrik qurilmalarda energiya ishlab
chiqarish ulushi atigi 0,2% ni tashkil etgan bo‘lsa, bugungi kunda bu ko‘rsatkich
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
10,5% dan ortiqni tashkil etmoqda. Bu raqamlar QTEM manbalarining energiya
ishlab chiqarishdagi ulushining ortib borayotganini ko‘rsatadi. Ayrim Yevropa
mamlakatlarida, masalan, Germaniyada, QTEM qurilmalari orqali ishlab
chiqarilgan quvvat aholi jon boshiga 1,1 kVt ni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich
bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinda turadi.
QTEM orqali energiya ishlab chiqarishning narxi ba’zi an’anaviy yoqilg‘ilar
bilan solishtirganda past bo‘lishi mumkin. Misol uchun, Xitoy va AQShda shamol
energetik qurilmalarida ishlab chiqarilgan 1 kVt.s elektr energiyaning bahosi 5,5
sentni tashkil etadi, bu esa ayrim ko‘mirda ishlaydigan elektr stansiyalarida
ishlab chiqarilgan elektr energiyasining narxidan arzonroq. Ispaniyada esa
2017-yilda ko‘mirda ishlaydigan elektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan elektr
energiyasining narxi quyosh energiyasidan ishlab chiqarilgan energiyaning
narxidan yuqori bo‘lgan.
Yevropada qayta tiklanadigan energiya manbalarining o‘sish tendensiyasi
mavjud bo‘lib, 1 ta shamol elektr stansiyasi (ShES) va 1 ta quyosh energetik
qurilmasining quvvati doimiy ravishda oshib bormoqda. ShEQ (shamol elektr
qurilmasi) quvvati 100 kVt dan 8 MVt ga yetgan bo‘lsa, dunyo bo‘ylab quvvati
500 MVt bo‘lgan 22 ta ShES faoliyat ko‘rsatmoqda.
Yurtimizda esa QTEM manbalaridan qadim zamonlardan beri foydalanib
kelinmoqda. Suv resurslaridan katta gidroenergetika ob’ektlarida, biomassadan
(yog‘och, o‘tin, go‘zapoya, tezak va boshqalar) issiqlik energiyasi ishlab
chiqarishda, quyosh energiyasidan uylarni isitish, mahsulotlarni quritish va
xokazolarda, shamol energiyasidan esa suv ko‘tarishda va un tegirmonlarida
foydalanilgan.
1-jadval. O’zbekistonda QTEM potensiali.
1
Qayta
tiklanuvchi
energiya
manbalari turlari
Yalpi
potensial
Texnik potensial
O’zlashtirgan
potensial
ml
n.t. n.e
MV
t.s
m
ln.t n.e
M
Vt.s
m
ln.t.
n.e
MVt.s
Quyosh
energiyasi
50973
2,08x
10
9
592,9x
10
9
176,8
2,08x
10
9
-
-
Shamol
energiyasi
2,2
25,6 x10
6
0,4
4,7x10
6
-
-
Gidroenergiya
9,2
107
x 10
6
1,8
21 x
10
6
0,6
7 x 10
6
Biomassalar
10,8
125,7 x
4,7
54,7 x
-
-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
energiyasi
10
6
10
6
Geoterm. suv
energiyasi
0,4
4,7 x10
6
-
-
-
JAMI
50984,6 593x10
9
179,0
2,1 x
10
9
0,6
7 x 10
6
O’zbekistonda quyosh elektr stansiyalarini keng qo‘llanishiga to‘sqinlik
qiluvchi quyidagi omillar bor:
- qurilmalar asosan chet davlatlardan sotib olib kelinishi,
bahosining yuqoriligi;
- fotoelektr stansiyalarining foydali ish koeffitsiyentining pastligi
(FIK- 24 %);
-O‘zbekiston iqlim sharoitida quyosh fotoelektrik o‘zgartirgich yuzasini
ifloslanish darajasi va yoz mavsumlarda havo haroratining yuqoriligi natijasida
quyosh elektr stansiyaning FIK keskin pasayib ketish xolatlari yuz berishi.
O’zbekiston respublikasi past-uglerodli rivojlanish Strategiyasi”ga binoan 2030-
yilga: Quyosh elektr stansiyalari (QES) quvvatini 2 GVT ga (energiya ishlab
chiqarishni 5 mlrd kVt.s ga) yetkazish;
Gidroenergetikada quvvatini 938 MVt ga oshirilishish (qo‘shimcha 2,599
mlrd kVt.s energiya ishlab chiqish);
biogaz qurilmalar quvvatini 465 MVtg yetkazishga (3,72 milliard kVt.s
energiya ishlab chiqish);
shamol energetik qurilmalar quvvati 40 MVt ga (energiya ishlab chiqarishni
80 mln. kVt.s ga) yetkazilishi ko‘zda tutilgan.
Olib borilgan ishlar natijasida 2021 yilda Navoiy viloyatida birinchi yirik
quyosh fotoelektr stansiyasi ishga tushirildi. Bu ham o‘z navbatida
mamlakatimiz taraqqiyotida tarixiy jarayon hisoblanadi. Birgina joriy yilning
o‘tgan 5 oyida (yanvar-may) yurtimizning 4 ta viloyatida 5 ta yangi issiqlik va 1
ta quyosh fotoelektr stansiyasi ishga tushirildi, yil yakuniga qadar 1 ta issiqlik
elektr stansiyasi ishga tushiriladi.
Shunday qilib, bu borada oxirgi 5 yilda elektr energiyasini ishlab
chiqarish bo‘yicha yaratilgan yangi quvvatlar hajmi 5 000 megavattdan
oshdi. Bu avvalgi 25 yilga nisbatan 1,5 barobarga ko‘pni tashkil qildi.
Yangi O’zbekistonning 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot
strategiyasiga asosan yurtimizda quyosh va shamol elektr stansiyalari quvvatini
8 000 megavattga, gidroelektr stansiyalar quvvatini esa 2 920 megavattga (jami
10 920 megavatt) yetkazish belgilandi. Bu ham Yangi O’zbekiston taraqqiyotida
“Yashil energetikani rivojlantirish borasidagi dastlabki, lekin dadil qadamlaridan
biri bo‘lmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
Quyosh energiyasi.
Yer yuzida eng kuchli energiya manbai quyosh nurlanishi uning
nurlanish energiyasi 4*1028 Vt ni tashkil qiladi. Quyosh energiyasi
oqimining yer sirtiga yetib kelgan yillik miqdori 1.4 kVt/m2 ni tashkil qiladi /96,
207/. Quyosh nurlanish energiyasining anchagina miqdori atmosferada tutib
qolinadi va yer yuzida quyosh nurlanish energiyasi 0.2-1 kVt/ m2-ni tashkil
qiladi. Bu raqam taqribiy bo‘lib ko‘pgina omillarga bog‘liq bo‘ladi. Quyoshning
nurlanish energiyasi yil fasllari va sutka soatlariga, yer atmosferasi holatiga, ob-
havo sharoitiga va boshqa omillarga bog‘liq bo‘ladi. Quyosh nurlari
atmosferadan o‘tishda qisman yutiladi, qaytadi va qolgan qismi o‘tib
atmosferadan yer sirti yuzasiga tushadi. Yer sirtida ham quyosh nurlari qisman
yutiladi va qaytadi. Qaytgan nurlar butun atmosfera bo‘ylab tarqaladi. Shunday
qilib yer sirtiga yetib kelgan quyosh nurlari ikki tashkil etuvchisidan iborat
bo‘ladi to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushgan va sochilgan nurlar, ularni yig‘indisi jami
quyosh nurlanish energiyasini tashkil qiladi va to‘g‘ri va sochilgan quyosh
nurlanishlarining birgalikdagi ta’siriga ekvivalent bo‘ladi. Quyosh energiyasining
asosiy energetik ko‘rsatkichi nurlanish intensivligi (vt/m2) va sutkalik
solishtirma energiya yig‘indisi (Vt.s/m2).
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarga asoslangan texnologiyalarni
bozorga chiqishiga to‘siq bo‘lib kelayotgan omillardan biri ularga yuqori
sarmoya sarflanishidadir. Potensial iste’molchilarni qo‘pincha qayta tiklanuvchi
energiya uskunalarini sotib olishga yetarli investitsiyali mablag‘lari bo‘lmaydi,
hatto bu ishga sarflangan mablag‘ uzoq vaqt foyda berishini bilsalar ham mavjud
moliyaviy mexanizmlar bu to‘siqni yengib o‘tishga imkon bermaydi.
2-jadval. Oʼzbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
(QTEM) foydalanish imkoniyatlari
2
Qayta
tiklanuvchi
energiya
manbalari
turlari
Yalpi potensial
Texnik
potensial
Oʼzlashtirilga
n
potensial
mln.t.
n.e
MVt.s
ml
n.t.n.e
MVt.
s
mln.t
.n.e
M
Vt.s
Quyosh
energiyasi
50973
592,9х 10
9
176,8
2,08х10
-
-
Shamol
energiyasi
2,2
25,6 х 10
6
0,4
4,7 х 10
-
-
Gidroenergiya
9,2
107х 10
6
1,8
21 х 10
0,6
7 х 10
6
Biomassalar
energiyasi
10,8
125,7х 10
6
4,7
654,7 х10
-
7 х 10
6
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
Geotermal suv
0,4
4,7х 10
6
-
-
-
-
JAMI
50984,6
593х10
9
179,0
2,1 х 10
0,6
-
Izox:mln.t.n.e.–milliontonnaneftьekvivalenti;MVt.s–megavattsoat.
Oʼzbekistonda QTEM texnik imkoniyati darajasi: Quyosh - 98,8 %, gidro -
1,0%, shamol -0,02%.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ichida
quyosh energiyasi
eng katta
yalpi potensialga ega bo‘lib, 50973 mln. t.n.e yoki 592,9 x 10⁹ MVt.s ni tashkil
etadi. Bu, quyosh energiyasi O‘zbekiston hududida eng katta manba ekanligini
ko‘rsatadi.(2-jadval)
Shamol energiyasi, gidroenergiya, biomassalar, va geotermal suvlar
nisbatan kamroq yalpi potensialga ega, bu esa ushbu manbalarning geografik va
tabiiy sharoitlarga bog‘liqligini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston uchun qayta tiklanuvchi energiya manbalari orasida quyosh
energiyasi eng katta salohiyatga ega bo‘lib, ushbu manbadan keng foydalanish
iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali bo‘lishi mumkin. Gidroenergiya va
biomassalar energiyasidan foydalanish qisman amalga oshirilgan, lekin ularni
kengaytirish imkoniyati mavjud. Shamol energiyasi texnik potensiali past bo‘lsa-
da, uni qo‘shimcha ravishda rivojlantirish hududiy sharoitlarga bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Yalpi potensial ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lsa-da, texnik va
o‘zlashtirilgan potensial pastligi qayta tiklanuvchi energiya sohasini
rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi.
QTEM ga asoslangan energetika rivojlangan mamlakatlarning ko‘pchiligi
ushbu qiyinchilarni boshidan kechirgan va uni yechimini topishga turli
mamlakatlarda turlicha yechimlar qabul qilingan. Ulardan ayrimlariga qisqacha
to‘xtalib o‘tamiz. Rossiyada moliya sektorini reformalash davom ettirilmoqda.
Bank tizimini shaffofligi hayotiy zaruriyatdir. Qayta tiklanuvchi energiya
tizimida oxirgi iste’molchi uchun narxlarni pasaytirish maxsus moliyalashtirish
mexanizmlari ishlab chiqilishi kerak. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki qayta
tiklanuvchi energetikada ma’lum maqsad va vazifalarni, uni davlat tomonidan
qo‘llab quvvatlash an’anaviy energiya ishlab chiqarish texnologiyalari bilan
raqobatbardoshligini oshiradi. Hozirgi paytda O’zbekistonda gidroenergetikadan
tashqari qayta tiklanuvchi energetika resurslari sanoat masshtabida keng
ishlatilmay kelyapti. Respublikada davlat organlarining oxirgi yillardagi qonun,
qarorlari monitoring qilinganda shuni ko‘rsatdiki, respublikada QTEMlardan
foydalanishni rivojlantirishda huquqiy, iqtisodiy va moliyaviy, hamda boshqaruv
mexanizmlarini qo‘llab quvvatlashlar aks etishi kerak bo‘ladi.
Xulosa
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
Dunyodagi tez sur'atda davom etayotgan iqtisodiy rivojlanish va aholi
sonining ortishi energiya ehtiyojining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Biroq,
an’anaviy uglevodorod yoqilg‘ilarining zaxiralari cheklangan va ularning
tugashiga taxminan 60 yil qolganligi ko‘rsatilmoqda. Shu sababli, yangi va qayta
tiklanadigan energiya manbalarini izlash va samarali texnologiyalarni
rivojlantirish zarurati yuzaga kelmoqda. XXI asrda qayta tiklanadigan energiya
manbalarining ulushi ortib borayotgani, ekologik barqarorlik, energetik
xavfsizlikni ta’minlash va tabiiy resurslarning kamayishiga qarshi kurashish
uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda.
2000-2015 yillar davomida Yevropa Ittifoqining energiya balansida ko‘mir
va atom yoqilg‘ilarining ulushi sezilarli darajada kamaygan bo‘lsa, qayta
tiklanadigan energiya manbalarining ulushi 2% dan 15% gacha oshgan. Ayniqsa,
quyosh fotoelektrik energiya ishlab chiqarish sohasida katta o‘sish
kuzatilmoqda, 21-asr boshlaridagi 0,2% dan bu ko‘rsatkich bugungi kunda
10,5% dan ortiqni tashkil etmoqda. Bu raqamlar qayta tiklanadigan energiya
manbalarining global energiya ishlab chiqarishdagi o‘rnining tobora
oshayotganini ko‘rsatadi.
Germaniyada, masalan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan ishlab
chiqarilgan quvvat aholi boshiga 1,1 kVt ni tashkil etib, dunyoda birinchi o‘rinni
egallab turadi. Bu misol, qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarining
muvaffaqiyatli qo‘llanilishi va jahon miqyosida ular uchun ta’lim va rivojlanish
imkoniyatlarining kengayib borishini tasdiqlaydi.
Shu bilan birga, qayta tiklanadigan energiya manbalarining samarali
ishlatilishini ta’minlash uchun texnologik innovatsiyalar va iqtisodiy
samaradorlikni oshirish zarur. Kelgusi yillarda bu manbalar yanada muhim rol
o‘ynab, energiya ishlab chiqarishning ekologik va iqtisodiy jihatdan barqaror
modeliga aylanishi mumkin. Bu nafaqat energetik xavfsizlikni ta’minlashga
yordam beradi, balki global iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurashishda ham katta
hissa qo‘shadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Тенденции и перспективы технологий солнечной энергетики
Материалы 6-ого заседания Азиатского форума солнечной энергии –
Ташкент. 2013. 20-23 ноября. С.54
2.
Мейтин М. Пусть всегда будет Солнце// Электроника: Наука,
технология, Бизнес. – 2000. – №6. С.40-46
3.
Алферов Ж.И, Андреев В.М, Румянцев В.Д «Тенденции и перспективы
развития солнечной фотоэнергетики» ФТП. 2004. – Том.38. Вып.8. – C. 937-
947
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
4.
В.И. Виссарианов, Г.В. Дерюгина, В.А. Кузнецова, Н.К. Малинин
5.
Солнечная энергетика // Учебное пособие для вузов. Подготовлено
на кафедре нетрадиционных и возобновляемых источников энергии
Московского энергетического института. Москва. 2008
6.
Апариси P.P., Тепляков Д.И. Солнечные печи. Труды научно-
технической конференции по гелиотехнике. Ереван, 1959.
7.
Байерс Т. 20 конструкций с солнечными элементами. М. Мир, 1988.
8.
Байрамов Р. Тойлиев К.Т., Аширбаев М. Тепловой режим солнечного
дома с пассивными термоэлементами. Изв. АН РТадж. Сер.ФТХ и ГН. 1981.
