ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
POMOL PARTIYA TUZISH
E’zoza Davlatova Jahongir qizi
Toshkent kimyo-texnologiya instituti
Shahrisabz filali magistranti,
ejahangirovna@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14768957
Annotatsiya:
Pomol partiya ishlab chiqarish jarayonida muhim ahamiyatga
ega bo’lib,uning asosiy vazifasi donning optimal sifat ko’rsatkichlari asosida
qayta ishlashni tashkil etish va samarali faoliyat bilan ta’minlashdan
iborat.Pomol partiya ishlab chiqarish unumdorligini oshirish va sifatli un ishlab
chiqarishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega
.
Ushbu mavzu donlarni
samarali qayta ishlashni tashkil etishda foydalaniladigan metodik
yondashuvlarni mukammallashtirishga xizmat qiladi.
Tegirmonga keladigan donning texnologik ko’rsatkichlari turi, navi,
yetishtirilgan joyning iqlimi hamda tuproq sharoitlari bilan tavsiflanadi. Don
partiyalarining sifati ularga qayta ishlov berishning unumdorligini sezilarli
darajada pasaytiradi hamda shu bilan birgalikda murakkablashtiradi.
Texnologik sistemaning ishlashini takroran tashkil etishni talab qiladi va turli
xil sifat ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan un ishlab chiqarishiga olib keladi.
Shuning uchun zavodni 10-15 kun davomida har doim bir xil, tartibli ish
bilan ta’minlovchi «pomol» partiyalari tuziladi.
Buning uchun eng muhim tayyorlov jarayonini to‘g‘ri hamda barqarorlik
bilan donlardan samarali foydalanishga olib keladi.
«Pomol» partiyalari tarkibini hisoblash navlarning % miqdori,
komponentlarning massalari, «pomol» partiyasining sifat ko‘rsatkichi
zavodlarning ishlab chiqarish unumdorligidan, maydalash darajasidan, donning
va mahsulotning sifatidan kelib chiqqan holda tuziladi. «Pomol» partiyalari turli
xil tipli, turli mintaqa yoki iqlim sharoitida yetishtirilgan, yangi hamda eski
ko’rsatkichli quyi va me’yoriy sifat ko’rsatkichlariga ega bo‘lgan donlarni
aralashtirish orqali tuziladi. Komponentlar shunday tanlanishi lozimki, bunda
dondan un olishning va unning chiqish xususiyatlarining yuqori bo‘lishini
ta’minlash kerak.
Donlarning ushbu ko‘rsatkichlari:donning shaffofligi, kleykovinasi, kul
moddasi miqdori, namligi va ifloslanganlik darajasini hisobga olgan holda
aralashtiriladi.
Turli xil namlikka ega bo‘lgan donlarni aralashtirilishda namliklar farqi
1,5% dan oshmasligi lozim.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
Yuqori va past kuldorlikka ega bo‘lgan donlar aralashtirilganda hosil
bo‘lgan aralashamaning kul moddasi 1,97% dan oshmasligi lozim. «Pomol»
partiyalarining o‘rtacha shaffofligi 50-60% bo‘lishini hisobga olgan holda,
shaffoflikka ega bo‘lgan donlar aralashtiriladi. Eng asosiy e’tiborni «pomol»
partiyasiga zarur bo’lgan miqdor va sifatga ega bo‘lgan kleykovinani ta’minlab
berishga qaratish kerak bo’ladi, chunki ishlab chiqarilayotgan un ayni shu
xususiyati orqali tavsiflanadi. Navli un tarkibidagi kleykovina miqdori 25% dan
kam bo‘lmasligi, sifati esa II-sinfdan past bo‘lmasligi; shu bilan birgalikda
chiqindilar miqdori 2% dan oshmasligi, donli chiqindilar 5% dan oshmasligi
lozim.«Pomol» partiyalari tarkibini hisoblashning bir necha xil usullari mavjud.
«Pomol» partiyasidagi don aralashmasiga qo‘yiladigan sifat me’yorlarning
o‘rtacha sifat ko‘rsatkichlariga mosligi va natijaning to‘g‘riligi tekshiriladi.
Sifat ko‘rsatkichining o‘rtacha qiymati ushbu formula orqali aniqlanadi:
n
n
n
m
x
m
x
m
x
m
х
1
2
2
1
1
*
...
*
*
bu yerda: x
1
, x
2
,…x
p
– aralashmadagi komponentlari ko‘rsatkichlarining aniq
qiymati, %
m
1
, m
2
, …m
n
aralashmadagi komponentlarning nisbatlari, % yoki har bir
komponentning massasi, kg:
п
m
1
- «pomol partiya»sining massasi, kg yoki 100% ko’rsatkichda
ifodalanadi
Shu bilan bir qatorda saralashni to‘g‘riligini tekshirish laboratoriya
uskunasida asosan,bug‘doyni tekshirgan holda dondan un chiqishini va unning
sifatini aniqlash lozim.
«Pomol partiya»si tuzish.
Hisoblashni quyidagi usullari bor: tenglamani yechish, teskari proporsiya
usuli, grafikli (chizma) qurish, EHM orqali hisoblash.
Tenglamani yechish usuli. «Pomol» partiyasi tarkibini hisoblashda
tenglamalardan foydalanish mumkin, asosan noma’lumlar sifatida saralanuvchi
har bir komponentning foizlardagi ulushi yoki og’irligi belgilanadi. Tenglamalar
sistemasi ushbu ko‘rinishga ega bo’ladi:
n
n
n
x
m
x
m
x
m
Mx
m
m
m
M
...
...
2
2
1
1
2
1
Agar «pomol» partiya ikki komponentdan iborat bo‘lsa, u holda sistema
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
yechimi ushbu ko’rinishda bo‘ladi:
;
2
1
2
1
x
x
x
x
M
m
m
2
=M-m
1
Agar 3 komponentli bo‘lsa, ikkitasining massaviy tenglamalarini ishlash
bilan masalaning yechimi topiladi:
;
3
2
1
x
x
x
M
m
x
x
M
m
2
2
; m
3
=M-(
2
1
m
m
)
bu yerda M-don «pomol» partiyasining og’irligi;
;
1
1
x
x
x
3
2
2
2
x
x
x
x
Murakkab «pomol» partiyalarini tuzishda asosiy hisob o‘zgarmaydi. Don
aralashmasi tarkibida 4 hamda 5-komponentlarning miqdori kam bo‘lgani
uchun (10%gacha), ular natijaviy ko’rsatkichlarga ta’sir ko‘rsatmaydi.
Masalan.
O‘rtacha shaffofligi 55% bug‘doydan navli un olish uchun ikki
komponentdan birinchisining o‘rtacha shaffofligi 71% va ikkinchisining
shaffofligi 43%, ularning kleykovinalari 27% va 24% bo‘lgan don partiyasidan
massasi 1000 t (100%) ga teng bo‘lgan «pomol» partiyasi tuzish talab qilinadi.
Bunda
;
86
,
42
43
71
)
43
55
(
*
100
1
m
%
%
14
,
57
86
,
42
100
2
m
%,
43
1
m
%,
57
2
m
deb qabul qilamiz, har bir berilgan
komponentning massasi m
’1
=430 t, m
’2
=570 t. ni tashkil etadi.Shaffoflikning
o‘rtacha qiymatini S va kleykovina qiymatini K (%) belgilab,so’ngra natijani
to‘g‘riligini aniqlanadi:
55
100
43
*
57
71
*
43
С
%
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
3
,
25
100
24
*
57
27
*
43
K
%
Xulosa.
Donlarni aralashtirish va sifat ko’rsatkichlarini muvozanatlash
texnologiyalari yuqori sifatli un ishlab chiqarishga zamin yaratadi.Namlik,
kleykovina, shaffoflik va kul miqdori kabi texnologik parametrlarning aniq
hisob-kitob
qilinishi
pomol
partiyalarini
samarali
tashkil
etishni
ta’minlaydi.Pomol partiya turli xil sifatga ega donlarni aralashtirish orqali
texnologik tizimdagi murakkabliklarni kamaytiradi.Pomol partiyalarning
tarkibini hisoblashda matematik usullar va labaratoriya tekshiruvlari yordamida
sifatni doimiy nazorat qilish imkonini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Юрин, В. А. "Технология хранения и переработки зерна" – Москва
Москва, 2014
2.
Дмитриев, А. Н. "Автоматизация технологических процессов в
мукомольной промышленности", Москва, 2016.
3.
GOST 9353-2016 – Bug‘doy. Texnik talablar.Bug‘doyning sifati va
texnologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha davlat standarti.
4.
Аксенов, Н. В. "Влияние помольных партий на качество муки" –
Журнал "Технология продовольствия", №4, 2018.
