ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
MIRZO ULUG‘BEKNING “TO‘RT ULUS TARIXI” ASARINING
LEKSIKOLOGIK TAHLILI
Rajabov Yunus G‘aniyevich
Qarshi davlat universiteti 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759567
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Mirzo Ulug‘bekning "To‘rt ulus tarixi"
asarining leksikologik jihatlari o‘rganilgan. Asarda qo‘llanilgan so‘z boyligi,
terminlar, arabcha va forscha o‘zlashmalar, hamda eski turkiy so‘zlar misollar
bilan tahlil qilingan. Bu orqali asarning o‘ziga xos lingvistik va madaniy
ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Mirzo Ulug‘bek, "To‘rt ulus tarixi", leksikologik tahlil, tarixiy
terminlar, eski turkiy so‘zlar, arabcha va forscha o‘zlashmalar, semantik o‘ziga
xoslik.
Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) o‘z davrining buyuk olimi va davlat arbobi
bo‘lib, tarix, matematika, astronomiya va madaniyat sohalariga ulkan hissa
qo‘shgan. Uning “To‘rt ulus tarixi” asari o‘zbek xalqi va qo‘shni davlatlar tarixi
haqida muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan noyob tarixiy manbadir. Ushbu
maqolada asarning leksikologik xususiyatlari, tilining boyligi va unda ishlatilgan
tarixiy terminlarning tahlili keltiriladi.
Asarning leksikologik tahlili
1. Tarixiy terminlar
Mirzo Ulug‘bekning asarida tarixiy terminlarning keng qo‘llangani
kuzatiladi. Quyida ba’zi misollar:
“Ulus” – turkiy xalqlarda davlat yoki hududni ifodalaydi. Masalan,
“Chingizxonning to‘rt ulusi orasida o‘zaro tenglik bo‘lgan”.
“Amir” – yuqori darajadagi davlat mansabi. “Amir Temur o‘z ulusini
boshqarishda adolatni tamoyil qildi.”
“Bek” – mahalliy boshqaruvchi yoki zodagon. “Har bir bek o‘z yurti uchun
mas’ul edi.”
Ushbu terminlar asarda siyosiy va ijtimoiy tizimni tushunish uchun muhim.
2. Eski turkiy so‘zlarning qo‘llanilishi
Asarda eski turkiy tilga xos bo‘lgan so‘zlar keng uchraydi. Masalan:
“Yurt” – yashash joyi, mamlakat. “Ulus yurtining ravnaqi hukmdor adolatiga
bog‘liq edi.”
“Oqsoqol” – katta yoshli, hurmatga sazovor shaxs. “Oqsoqollar kengashi
muhim qarorlar qabul qilardi.”
“Tug‘” – bayroq, davlat ramzi. “Tug‘ ko‘tarilgan joyda barcha yig‘ilar edi.”
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
Bu so‘zlar o‘z davridagi turkiy xalqlarning ijtimoiy hayoti va boshqaruv
tizimini aks ettiradi.
3. Arabcha o‘zlashmalar
Asarda arab tilidan kirgan ilmiy va diniy tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar
uchraydi:
“Tarix” – vaqt va voqealar haqida yozma ma’lumot. “Bu kitobda tarix
zaruriy ilm sifatida taqdim etiladi.”
“Adolat” – odil bo‘lish, adolat qilish. “Hukmdor adolatni tamoyil qilib olib
borishi lozim.”
“Ilm” – bilim va fan. “Mirzo Ulug‘bek ilm va hikmat yo‘lida ko‘p xizmat
qilgan.” Ushbu so‘zlar asarning ilmiy-uslubiy ohangini ta’minlaydi va o‘sha
davrdagi islomiy madaniyat ta’sirini ko‘rsatadi.
4. Forscha o‘zlashmalar
Fors tilidan kirgan so‘zlar ham keng qo‘llangan. Misollar:
“Shahzoda” – shahzodalik maqomini ifodalaydi. “Shahzoda hukmdorlik
ilmini yoshligidan o‘rgangan.”
“Jahon” – dunyo. “Mirzo Ulug‘bek jahon ilmida tengsiz o‘rin egallagan.”
“Mulk” – davlat, yer-suv. “Mulkning barqarorligi boshqaruvning kuchida.”
Forscha o‘zlashmalar asarda estetik ma’noni oshirishga xizmat qiladi.
5. Metaforalar va tasviriy ifodalar
Mirzo Ulug‘bek o‘z asarida tasviriy ifodalardan samarali foydalangan:
“Adolat quyoshi” – adolatni ifodalashda ishlatilgan. “Adolat quyoshi har bir
yurtda barqarorlikni ta’minlaydi.”
“Bilimning dengizi” – chuqur bilimni tasvirlash uchun qo‘llanilgan.
“Hukmdor bilimning dengizidan bahramand bo‘lmog‘i lozim.”
Bu kabi metaforalar asarning poetikligini oshiradi va o‘quvchini chuqur
o‘ylashga undaydi.
6. Ko‘p ma’noli so‘zlar
Asar tilida ba’zi so‘zlarning ko‘p ma’noli qo‘llanilishi kuzatilad.
“Ulus” – ba’zan davlat, ba’zan xalq ma’nosida ishlatilgan.
“Bek” – zodagon yoki boshqaruvchi ma’nosida keladi.
Ko‘p ma’nolilik asarning semantik boyligini oshiradi.
XULOSA:
“To‘rt ulus tarixi” asari Mirzo Ulug‘bekning nafaqat tarixiy
ma’lumotlarni yetkazuvchi asari, balki o‘z davrining til boyligini aks ettiruvchi
nodir manbadir. Asar leksikasidagi arabcha va forscha o‘zlashmalar, eski turkiy
so‘zlar va tarixiy terminologiya tahlili o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
hayotning chuqur aksini ko‘rsatadi. Ushbu tahlillar orqali asar o‘zbek tili tarixini
o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirzo Ulug‘bek. To‘rt ulus tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti, 1965.
2. Abdurashidov, O. “Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy merosi.” O‘zbekiston tarixi
jurnali, 2020.
3. Karimov, A. O‘zbek tilining tarixiy leksikologiyasi. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2018.
4. Bartold, V.V. Turkiy xalqlar tarixi bo‘yicha o‘rganishlar. Moskva: Nauka, 1968.
5. Rashiduddin Fazlulloh. Jome’ ut-tavorix. Tehron: Amir Kabir, 1957.
