ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
ALISHER NAVOIYNING OSHIQONA G‘AZALLARI TAHLILI
Jo'rayeva Zilola Makkamovna
Qarshi tumani 2-son politexnikumi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759565
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning oshiqona g‘azallari
chuqur o‘rganilib, ularning mazmun-mohiyati va badiiy xususiyatlari tahlil
qilingan. G‘azallarning she’riy san’atlar bilan bezatilishi, obrazlilik, tashbeh va
ramziy ifodalar keng ochib berilgan. Asarda berilgan g‘azallar to‘liq shaklda
keltirilib, ularning nazmiy tahliliga alohida urg‘u berilgan.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, oshiqona g‘azallar, ishqiy lirika, badiiy
san’atlar, nazmiy tahlil, tashbeh, ramziy obrazlar.
Alisher Navoiy turkiy adabiyotning ulkan namoyandasi bo‘lib, o‘z she’riyati
orqali nafaqat o‘z davrini, balki butun insoniyat ma’naviy olamini boyitgan
shoirdir. Uning oshiqona g‘azallari inson qalbining chuqur his-tuyg‘ularini,
ishqning mohiyatini va sevgining ilohiy yuksakligini tasvirlashda beqiyos
ahamiyatga ega.
1. Oshiqona g‘azallarining mazmuni va mohiyati
Navoiy oshiqona g‘azallarida ishq ilohiy va insoniy darajada talqin etiladi.
Unga ko‘ra, sevgining yuksaklikka olib chiqadigan qirralari quyidagilar orqali
ochib berilgan:
Sof muhabbat va vafodorlik,
Ma’shuqaning go‘zalligi va kamoloti,
Hijron azobi va ishqning saboqlari.
Shoirning g‘azallarida inson va tabiat uyg‘unligi, ruhiy kechinmalar va
ishqiy tuyg‘ular mahorat bilan aks ettirilgan.
2. Nazmiy tahlil: "Gar firqat anga aylasa yuz qaro, yorim..."
Mazkur g‘azalda shoir ma’shuqasidan ayrilgan qalb iztiroblarini ifodalaydi.
G‘azal sevgi va hijronning inson qalbiga qanday ta’sir qilishini teran tasvirlaydi.
Gar firqat anga aylasa yuz qaro, yorim,
Men o‘ldim-u, yolg‘iz qolursan, navo, yorim.
Sendin ajralib hijron aro yondim, ma’shuq,
Kim, tutqon meni olov aro, yonaro, yorim.
Mazmun: Hijron sababli qalbga tushgan og‘ir dard va shoirning ma’shuqaga
nisbatan sadoqati tasvirlanadi.
Badiiy vositalar:
Tashbeh: "Ayriliq o‘tida yonmoq" – sevgi yo‘lidagi og‘riq va kechinmalar o‘t
bilan qiyoslangan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
Radif: G‘azalning har bir bayti "yorim" so‘zi bilan tugaydi, bu esa shoirning
sevgilisiga bo‘lgan uzviy bog‘liqligini kuchaytiradi.
3. Nazmiy tahlil:
"Ko‘nglum sari bir shabnam yig‘lar..."
Bu g‘azalda shoir sevgi sababli o‘z kechinmalarini jonli va poetik tarzda
tasvirlaydi.
Ko‘nglum sari bir shabnam yig‘lar, ko‘zlarim ko‘k yig‘lar,
Ul visolingdan ko‘nglim qolgan, yorim yig‘lar.
Firoq aro hijron sababi bo‘ldim ul yor,
Kim, hijr ila jonimni oldi, ko‘zlarim ko‘k yig‘lar.
Mazmun: Sevgi sababli tortilgan iztirob, hijron azobi va sevgilisiz
kechayotgan hayotning ma’nosizligi aks etgan.
Badiiy vositalar:
Personifikatsiya: "Ko‘nglum yig‘laydi" iborasi inson hissiyotlarini
jonlantirib, sevgi kechinmalarini kuchaytiradi.
Radif: "Yig‘lar" so‘zining baytlardagi takrorlanishi azobning uzluksizligini
anglatadi.
4. G‘azallarning badiiy san’atlari
Navoiyning oshiqona g‘azallari badiiy san’atlarga boy bo‘lib, quyidagilar
ajralib turadi:
Tajnis: Bir xil talaffuzdagi so‘zlarning turli ma’nolari uyg‘unlashgan.
Masalan, "ko‘z yig‘lar" iborasida "yig‘lash" ham tashqi, ham ichki og‘riqni
anglatadi.
Tashbeh: Sevgi va hijron o‘t, olov, yulduz kabi obrazlar bilan qiyoslanadi.
Kinoya: Sevgi azobi orqali inson yuksak tuyg‘ularni his qilishga undaladi.
Alisher Navoiy oshiqona g‘azallarida nafaqat ishqiy kechinmalar, balki
inson ma’naviy dunyosining yuksakligi ham aks ettirilgan. Shoir g‘azallari orqali
o‘z sevgi-falsafasini badiiy yuksaklikda talqin etgan. Ularning nazmiy tahlili
shoirning uslubiy mohirligini va tuyg‘ularni ifodalashda cheksiz imkoniyatlarini
ko‘rsatadi.
5. G‘azallarda ramziy obrazlar va ularning roli
Alisher Navoiy oshiqona g‘azallarida ishqni nafaqat ilmiy, balki ramziy
tarzda ham talqin etadi. U, ishqni ko‘pincha tabiat unsurlari bilan bog‘lab,
muhim ma’nolarni ramziy tarzda bayon qiladi. G‘azallarda ishlatilgan obrazlar
orqali inson qalbining ikki xil dunyosi – tashqi va ichki holati ko‘rsatiladi. Misol
uchun, g‘azallarda quyosh, oy, yulduzlar, o‘t, olov kabi obrazlar nafaqat tabiatni
tasvirlash, balki shoirning hissiyotlarini kuchaytirish uchun ishlatiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
Yorim, yuzimni o‘rtib, ashk quyarsa,
Yorim, bo‘g‘zimni kuydirib, shamda yonar.
Yorim, joni tarovati so‘zlarimda,
O‘ylarimni yuksaltirib, jannatda qorlar.
Bu yerda "yuksaltirib" va "jannat" so‘zlari bilan ishlatilgan ramziy tasvirlar
orqali Navoiy o‘z g‘azallarida oshiqona hikmatni ifodalashga harakat qilgan.
6. Metaforalar va ularning ma’nosi
Navoiy oshiqona g‘azallarida ishlatilgan metaforalar orqali sevgining ichki
yuksalishi va o‘zgarishi ifodalanadi. Shoir metaforalarni qo‘llash orqali
ma’shuqaning qalbiga bo‘lgan sevgisini yanada jonli va tasviriy tarzda namoyon
etadi. Metafora sifatida ishlatilgan so‘zlar nafaqat tasviriy, balki ma’naviy
jihatdan ham qat’iy bo‘lgan mazmunni yaratadi.
Sen ko‘rmaysanmi, bir kun, ey so‘ngan!
Yorim, yodingda har doim bor, ey jazavoyim!
Izlayman seni, ko‘nglimni qonagan,
Yurakda sening bilan uying borim.
Bu yerdagi "ko‘nglim qonagan" va "yurakda uying borim" kabi metaforalar
ko‘ngilning azobini va sevgi tufayli vujudga kelgan tuyg‘ularni o‘ziga xos tarzda
bayon etadi.
7. G‘azallarda tarovat va tasvirlar
Navoiyning oshiqona g‘azallarida tasvirlar va tarovatni qo‘llash orqali sevgi
har bir ayriliqda, har bir o‘yda his qilinadi. Shoirning tasvirlaridagi rang-
baranglik va estetik go‘zallik, ma’shuqaning barcha jihatlarini o‘zida mujassam
etganligini ko‘rsatadi. G‘azallarda nafaqat tashqi, balki ichki dunyo tasvirlanadi.
Navoiy g‘azallarida sevgi shiddati va iztirobining tasvirlari juda boy va rang-
barangdir.
8. G‘azallar orqali jamiyatga va insoniyatga berilgan xabarlar
Navoiy oshiqona g‘azallarida ishq, sevgi va hijron kabi shaxsiy
kechinmalardan tashqari, insoniyat va jamiyatga ham muhim axloqiy xabarlar
beradi. U, sevgi va sadoqatni, shuningdek, vafodorlikni jamiyatda muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlar sifatida taqdim etadi. Shoirning g‘azallari
nafaqat sevgining yuksakligini, balki insoniyatni to‘g‘ri yo‘lda tutishni, to‘g‘ri
axloqiy tamoyillarni ilgari surishni ham maqsad qilgan.
XULOSA:
Alisher Navoiy oshiqona g‘azallari o‘zining badiiy boyligi, ramziy
tasvirlari va metaforalari bilan adabiyotda o‘chmas iz qoldirgan. Shoirning
g‘azallari inson qalbining eng nozik his-tuyg‘ularini ifodalashda mukammal
mahoratni namoyish etadi. Ishqning ilohiy va insoniy darajalari, sevgi va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
vafodorlikka bo‘lgan chuqur munosabat, Navoiy she’riyatining cheksiz
yuksakligiga isbot bo‘lib xizmat qiladi. G‘azallarda ishlatilgan badiiy san’atlar,
tasvirlar va obrazlar orqali Navoiy insonni nafaqat tabiatning go‘zalligi bilan,
balki uning ichki dunyosidagi yuksak ma’nolar bilan ham tanishtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Alisher Navoiy. G‘azallar devoni. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Nashriyoti,
2020.
2. H. Sulaymonov. Alisher Navoiy ijodida ishqiy lirika. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2018.
3. V. Abdullayev. Navoiy she’riyati poetikasi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2016.
4. A. Qayumov. Navoiy g‘azaliyoti haqida. Toshkent: Adabiyot va San’at, 2017.
5. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Alisher Navoiy. 2022.
