ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
HAYDOVCHILARNING YO'LLARDA HARAKATLANISH MADANIYATI
Parmonov Ahror Majnunivich
Qarshi tumani 2-son politexnikumi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759555
Annotatsiya:
Mazkur maqolada haydovchilarning yo‘llarda harakatlanish
madaniyati tahlil qilingan. Harakatlanish madaniyati tushunchasi, uning
jamiyatdagi ahamiyati, yo‘l harakati qoidalariga rioya qilishning ijtimoiy va
huquqiy ahamiyati, shuningdek, yo‘llarda xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha
takliflar keng yoritilgan. Asosiy diqqat haydovchilarning xulq-atvori,
qoidabuzarliklarning salbiy oqibatlari va madaniyatni oshirish yo‘llariga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Haydovchilik madaniyati, yo‘l harakati qoidalari, xavfsizlik,
jamiyat mas’uliyati, madaniy xulq-atvor, yo‘l madaniyati, qoidabuzarlik.
Zamonaviy jamiyatning ajralmas qismi bo‘lgan transport vositalarining soni
ortib borar ekan, yo‘llarda harakatlanish madaniyati masalasi tobora dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Yo‘l harakati qatnashchilarining madaniyati faqatgina
haydovchilik mahoratini emas, balki yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish,
boshqa ishtirokchilarga hurmat, mas’uliyat va sabr-toqatni ham o‘z ichiga oladi.
Xavfsizlikni ta’minlash va avariyalarni kamaytirish uchun yo‘l harakati
madaniyati yetakchi rol o‘ynaydi.
1. Yo‘llarda harakatlanish madaniyatining ahamiyati
Harakatlanish madaniyati jamiyatning umumiy madaniy darajasining
ko‘zgusi hisoblanadi. Yo‘llarda haydovchilar tomonidan harakatlanish
qoidalariga rioya qilish: Xavfsizlikni ta’minlaydi: Yo‘llardagi tartib va xavfsizlik
qoidalarini buzish odamlar hayoti va sog‘lig‘iga tahdid soladi. Atrof-muhitga
ta’sir ko‘rsatadi: To‘g‘ri madaniyat dvigatellarning to‘xtash vaqtida ortiqcha
yonilg‘i yoqilishini oldini olishga xizmat qiladi. Ijtimoiy muhitga ta’sir qiladi:
Madaniyatli xulq yo‘lovchilarga, velosipedchilar va piyodalarga nisbatan
hurmatni mustahkamlaydi.
2. Yo‘l harakati qoidalariga rioya qilishning ahamiyati
Yo‘l harakati qoidalari – bu harakat xavfsizligini ta’minlovchi asosiy
vositalardan biridir. Quyidagilar qoidalarga rioya qilishning muhim jihatlaridir:
Tezlikni cheklash: Ko‘pgina avariyalar yuqori tezlik tufayli sodir bo‘ladi.
Masalan, 60 km/soatdan oshiq tezlikda harakatlanish xavfni bir necha
barobarga oshiradi. Signal berish qoidalari: Yo‘llarda burilish chiroqlari, svetofor
va yo‘l belgilari orqali signal berish madaniyatni oshiradi. Yo‘lovchilarni hurmat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
qilish: Piyodalar o‘tish joyida to‘xtash va ularga yo‘l berish majburiyati
haydovchilik madaniyatining muhim ko‘rinishidir.
3. Haydovchilarning xulq-atvoridagi muammolar
Afsuski, yo‘llarda haydovchilarning xulq-atvori ba’zan madaniyatdan yiroq
ekanligi kuzatiladi. Bunga quyidagi misollarni keltirish mumkin: Qoidabuzarlik:
Svetofor qizil chirog‘ida o‘tish yoki qoida buzib yo‘lni kesib o‘tish avariyalarga
olib keladi. Agresiv haydash: Tezlikni oshirish, boshqa mashinalarni kesib o‘tish
va boshqa haydovchilar bilan nizolar xavfni oshiradi. Telefon ishlatish:
Transport vositasini boshqarish vaqtida telefon ishlatish nafaqat haydovchining,
balki atrofdagilarning hayotiga xavf tug‘diradi.
4. Yo‘l harakati madaniyatini oshirish yo‘llari
Yo‘llarda madaniyatni oshirish uchun quyidagilar amalga oshirilishi
mumkin: Haydovchilarni tarbiyalash: Haydovchilik maktablarida qoidalar bilan
birga madaniy xulq-atvorni o‘rgatish zarur. Aholini xabardor qilish: Televizor,
radio va ijtimoiy tarmoqlar orqali madaniyatni targ‘ib qiluvchi aksiyalarni
amalga oshirish.
Qoidabuzarliklarga qat’iy choralar: Yo‘l harakati qoidalarini buzganlarga
jarimalar va jazo choralari qo‘llash orqali madaniyatni oshirish mumkin.
Infratuzilmani yaxshilash: Yo‘l belgilarini yangilash, svetoforlar va piyodalar
o‘tish joylarini ko‘paytirish kerak.
5. Qoidabuzarliklarning salbiy oqibatlari
Qoidabuzarliklar ko‘plab yo‘l-transport hodisalariga olib keladi. Masalan,
2022-yil statistik ma’lumotlariga ko‘ra: Yo‘l-transport hodisalari sonining 40
foizi tezlikni oshirish tufayli sodir bo‘lgan. Svetofor qoidalarini buzish hodisalar
sonining 20 foizini tashkil etgan. Bundan tashqari, bunday hodisalar katta
iqtisodiy zarar va insonlarning hayotini yo‘qotishga sabab bo‘ladi.
XULOSA:
Yo‘llarda harakatlanish madaniyati nafaqat har bir haydovchining
shaxsiy burchi, balki jamiyatning umumiy mas’uliyatidir. Haydovchilik
madaniyatini rivojlantirish xavfsizlikni ta’minlash, avariyalar sonini kamaytirish
va jamiyatda o‘zaro hurmat muhitini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu
borada yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish, madaniyatni targ‘ib qilish va
haydovchilarni mas’uliyatga o‘rgatish asosiy vositalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Yo‘l harakati qoidalari. Toshkent, 2022.
2. Sharipov, A. Yo‘llarda xavfsizlikni ta’minlash masalalari. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2019.
3. Karimov, U. “Haydovchilarning xulq-atvori va yo‘l madaniyati.” Transport
xavfsizligi jurnali, 2021.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
4. O‘zbekiston Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2022.
5. Smith, P. Traffic Psychology and Road Safety. Cambridge University Press,
2018.
