ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARI TOMONIDAN GRAMMATIK
TUSHUNCHANI O‘ZLASHTIRISHDAGI QIYINCHILIKLAR
Rasulova Sanobar
Nizomiy nomidagi TDPU Boshlang‘ich ta’limda ona tili
va uni o‘qitish metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14777267
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqola boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona
tilidan grammatik tushunchani o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklari haqidagi fikr-
mulohazalarni o‘zida aks ettiradi. Bu qiyinchiliklar haqidagi qisqa nazariyalar
amaliyot bilan dalillanadi.
KALIT SO‘Z VA IBORALAR:
grammatik tushuncha, ona tili, boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari, yosh xususiyati, bilish darajasi.
АННОТАЦИЯ:
Данная статья содержит отзывы о трудностях учащихся
начальных классов в усвоении грамматических понятий родного языка.
Короткие теории об этих трудностях подтверждаются практикой.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА
И ТЕРМИНЫ: грамматическая разборчивость,
родной язык, младшие школьники, возрастная особенность, гребень
познания.
ANNOTATION:
This article contains feedback on the difficulties of Primary
School students in mastering the grammatical concept from their native
language. Short theories about these difficulties are evidenced by practice.
KEYWORDS AND TERMS:
grammatical concept, native language, primary
school students, age feature, level of knowledge.
Grammatik jihatdan to‘g‘ri nutqni shakllantirish usullari nutqni
shakllantirishning umumiy qonuniyatlarini bilish, ushbu sinf o‘quvchilarining
grammatik ko‘nikmalarini o‘rganish va ularning grammatik xatolarining
sabablarini tahlil qilish asosida belgilanadi.
Ma’lumki, mazmunli nutq namunalarini beradigan qulay til muhitini
yaratish; kattalarning nutq madaniyatini oshirish; xatolarni oldini olishga
qaratilgan o‘quvchilarga qiyin grammatik shakllarni maxsus o‘rgatish; nutq
aloqasi amaliyotida grammatik ko‘nikmalarni shakllantirish; grammatik
xatolarni tuzatish usullari bu grammatik jihatdan to‘g‘ri nutqni shakllantirish
usullari sirasiga kiradi. Mazkur usullardan to‘g‘ri va oqilona foydalanish
natijasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida grammatik tushunchalarning
mohiyatini anglab yetishlarida va o‘zlashtirishlaridagi qiyinchilik jarayonlarida
darsning samaradorligiga xizmat qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tomonidan grammatik tushunchani
o‘zlashtirishdagi
qiyinchiliklar
muammosining
dolzarbligi
shundaki,
boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining ona tilini o‘rganishda, shuningdek,
grammatikaning mohiyatini tushunishlarida muayyan darajadagi muammolar
mavjud. Grammatika rasmiy bo‘lgani uchun fonetika va lug‘at bilan birgalikda
shakllanadigan tilning tuzilishi uning yaxlit tizimi sanaladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda asosan va odatiy hollarda
quyidagilarni inobatga olish zarur:
- ularning yoshga bog‘liq psixologik xususiyatlarini;
- ona tilini bilish darajasi.
Grammatika mavzusini tushuntirayotganda eng keng tarqalgan
muammolardan biri bu — tilki o‘rganish uchun o‘quvchilarda motivatsiyaning
yo‘qligi demakdir. Chuni ular bu yosh davrida ona tilining grammatikasini nega
o‘rganishlari kerakligini tushunmaydilar. Shu sababli ham yuqorida boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari bilan til ustida ishlash jarayonlarida ularning yosh
xususiyatlarini inobatga olish kerakliligiga urg‘u berildi. Xuddi shu holat boshqa
til tizimlariga ham tegishli: fonetika, lug‘at.
Motivatsiya muammosi zamonaviy dunyoda eng muhimlaridan biridir,
chunki bu paydo bo‘lgan motivatsiyadan kelib chiqadigan motivatsiya ehtiyojlar,
odamni ma’lum bir faoliyat turiga undaydi.
Maxsus o‘quv faoliyati motivatsiyasi o‘quvchilarni o‘qitish va
rivojlantirishda muhim rol hisoblanadi va maktabda o‘qish davrida insonning
qadriyatlari va axloqiy tamoyillari shakllanadi, shuningdek, motivatsiya tizimi
shakllanadi. Shubhasiz, ona tilini o‘qitish jarayonining samaradorligi ko‘plab
omillarga bog‘liq, ammo ona tili darslarida motivatsiya juda muhim ahamiyat
kasb etadi. Negaki, motivlar va motivatsiya o‘quv jarayonining
harakatlantiruvchi kuchidir. Bu motivatsiya — o‘quv jarayonida boshlang‘ich
sinf o‘quvchiularida qiziqish darajasini oshirishga imkon beradiga asosiy
vositadir.
Dastlabki navbatda, o‘quvchida motivatsiya uzoq muddatli bo‘lishi kerak.
Chunki ona tiliga nisbatan unda qiziqish so‘nib qolmasligi kerak, bu esa o‘z
navbatida quyidagi singari omillar bilan bog‘liqdir: ta’limning turli
bosqichlaridagi qiyinchiliklar yoki o‘quvchining e’tiborini va kontsentratsiyasini
boshqa qiziqarli narsalarga o‘tkazish. Bunda umumiy qoida darslarning har bir
bosqichida maqsadlarni belgilash. Ushbu maqsadni aniq belgilash juda muhim,
shunda uning yutug‘i yangi yutuqlarni rag‘batlantiradi va zandir bo‘lib
boshqalarini o‘ziga torta boshlaydi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilariga
grammatikaning
mohiyatini
tushunishlarida va o‘rganishlarida ikkinchi muammo bu — til aralashuvidir. Ona
tili va chet tili grammatik tizimlarining aloqasi tillar va ona tilidagi nutqning
paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi hamda grammatika darajasidagi interferentsiya
natijasida yuzaga keladi.
Xulosa qilib aytganda, tilining grammatikasini o‘rganishda har bir
boshlang‘ich sinf o‘quvchisi muayyan muammo va qiyinchiliklarga duch keladi.
Ushbu sohada shu boisdan ham zaruriy tadqiqotlarni o‘tkazish maqsadga
muvofiqdir. Bu bilan sohada izlanishning ahamiyati bugungi davrda zamonaviy
o‘quvchilar orasida grammatikani mohiyatini tushunishga qiynalayotgan
o‘quvchilarning juda ko‘p ekanligi bilan izohlanadi. Va bunday sharoitda shuni
ta’kidlash mumkinki, o‘rganilayotgan tilda ta’lim ishitorkchilarining, ya’ni
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ochiq havoda didaktik o‘yinlardan
foydalangan holda dars jarayonlarini tashkil etish o‘quvchi bezovtalanayotganda
va o‘rganishida bebaho yordamga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Almamatov T. Yadgorov Q, Pochchayeva G. “O‘zbek tili o‘qitish metodikasi”
metodik qo‘llanma. Jizzax 2016 y.
2.
U.Tursunov, B.O‘rinboyev “O‘zbek adabiy tili tarixi”, Toshkent.
“O‘qituvchi”. 2012.
3.
Быстрова Е.А. Цели обучения русскому языку, или какую
компетенцию мы формируем на уроках// Обучение русскому языку в
школе учеб. Пособие для студентов педагогических вузов Е.А.Быстрова,
С.И.Лывова, В.И.Капинос, — М. Дрофа, 2004. - С. 20-39.
4.
Баяндина Екатерина Федоровна, Шамшурова М. Ю. Проблема
мотивации в изучении английского языка // Символ науки. 2015. № 4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/problema-motivatsii-v-izuchenii-
angliyskogo-yazyka (дата обращения: 19.04.2022).
5.
Дубова
М.В.
Дидактические
принципы
компетентностно
ориентрованного обучения в начальом общем образовании // Начальное
образование. — 2012. — №1. - С. 50-51.
6.
Dilshoda
Jalilova
Ural
qizi.
BO‘LAJAK
BOSHLANG‘ICH
SINF
O’QITUVCHILARIDA
AXBOROT
KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISH
MASALASINING AHAMIYATI. RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI
INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK- PEDAGOGIK JIHATLARI RESPUBLIKA
ILMIY-AMALIY
ANJUMANI.
2023-yil
2-iyun
https://doi.org/10.5281/zenodo.7993607
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
7.
Dilshoda Jalilova Ural qizi, Shaxnoza Jalilova Ural qizi. MUAMMOLI TA’LIM
- BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNI IJODIY
FIKRLASHGA O ‘RGATISH VOSITASI SIFATIDA. “RAQAMLI TAʼLIMNING
ZAMONAVIY TENDENTSIYALARI VA ULARNI TAʼLIM-TARBIYA JARAYONIGA
TADBIQ QILISH YO’LLARI” MAVZUSIDAGI RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY
KONFERENSIYASI
25-oktabr
2023-yil.
509-512-b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10038453
8.
Dilshoda Jalilova Ural qizi, Shaxnoza Jalilova Ural qizi. RAQAMLI TA’LIM
DAVRIDA INNOVATSION TARBIYA TEXNOLOGIYALARINING TALABALAR
TARBIYAVIY FAOLIYATGA KIRISHISHIDA TUTGAN O’RNI. “RAQAMLI
TAʼLIMNING ZAMONAVIY TENDENTSIYALARI VA ULARNI TAʼLIM-TARBIYA
JARAYONIGA TADBIQ QILISH YO’LLARI” MAVZUSIDAGI RESPUBLIKA ILMIY-
AMALIY
KONFERENSIYASI
25-oktabr
2023-yil.
564-566-b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10040596
