ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
111
JAY KOMPYUTER TERMINLERI
Murtazaeva Gulayım Muratbaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik
universiteti 3-kurs tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14776482
Rezyume:
Bul maqalada inglis hám qaraqalpaq tilerinde ápiwayi
kompyuter terminleriniń qollaniliw usili atap ótilgen. Inglis hám qaraqalpaq
tilindegi kompyuter terminlerin salıstırıp úyreniw nátiyjesinde belgili
bolǵanınday, inglis tilindegi dórendi terminler qaraqalpaq tiline túpkilili sóz
yamasa túbir soz formasında yamasa dórendi sóz formasında kirip kelgen.
Ekinshi jaǵdayda inglis tilinen qaraqalpaq tiline prefikslerdiń ózlestiriliwi, rus
tilindegi affikslerdiń qabıl etilgenligi anıqlandı.
Gilt sózler:
túbir hám jasalma terminler, transliteraciya, transkripciya,
leksema, kalkalaw usili.
Ápiwayı kompyuter terminler túpkilikli (túbir) hám jasalma (dórendi)
túrlerine ajıratıp úyreniw maqsetke muwapıq.
Túpkilikli (túbir) kompyuter terminleri
. Házirgi basqıshta kompyuter
tarawında inglis hám qaraqalpaq tillerinde túpkilikli terminlerdiń sanı júzden
artıq. Bulardıń qatarına tiykarınan inglisshe hám qaraqalpaqsha (ayırımları
ulıwma túrkiy) yamasa ózlestirme (olar tilde jasalma yamasa qospa bolıwına
qaramastan, inglis hám qaraqalpaq tillerindegi morfemalıq bólimlerge
bólinbesten túbir bolǵan) terminler kiredi.
Túbir, yaǵnıy jasalma emes kompyuter terminler toparına tómendegilerdi
mısal etip keltiriwge boladı. Ingliz tilinde:
anchor, antenna, domain, server,
address, graph.
Qaraqalpaq tilinde:
baǵdarlama, tor, liniya, bet, mánzil, maslak.
Inglis hám qaraqalpaq tillerindegi túbir kompyuter terminlerin talqılawda
eki áhmiyetli tárepi kózge taslanadı:
1.
Inglis tilindegi túbir formaǵa iye bolǵan kompyuter terminleri
qaraqalpaq tiline transliteraciya yamasa transkripciya usılında ózlesken boladı.
2.
Inglis tilindegi túbir kompyuter termini ushın qaraqalpaq tilindegi
alternativ keliwshi túpkilikli termin tańlanadı.
Ingliz tilidegi túpkilikli kompyuter terminleri qaraqalpaq tilinde jazılıwı
hám aytılıwına qaray ózlestiriliw keń tarqalǵan bolıp, bunda ayırım jaǵdaylarda
sózlerdiń jazılıwı hám aytılıwı tiykar etip alınadı. Oǵan tómendegidey mısallar
keltiremiz:
hack - хak
termini «veb-sayt yamasa kompyuter sistemasına siyasiy
yamasa sociallıq baǵdarlanǵan хabardı jetkeriw maqsetinde shólkemlestirilgen
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
“хaker hujumi» degen mánini bildiredi. Bul termin n transliteraciya usılı menen
ózlesken.
hash - хesh
termini: «
#
»
belgisi
,
ASCII kodi 35» túsinigin bildiretuǵın bul
termin anıq gilt boyınsha anıqlanatuǵın maǵlıwmatlar elementlerinen erkin
paydalanıw imkaniyatı, hárbir maǵlıwmatlar elementiniń anıq giltke(san
yamasa sóz) baylanıslılıǵın ańlatadı.
hit - хit
–
termini paydalanıushı tárepinen qálegen elementin (html hujjeti,
grafik fayl, java appleti hám t.b.) júklep alıw procesin bildiriwge хızmet etedi.
hab - хab
termini kompyuterlerdi jergilikli tarmaqqa baylanıstırıw ushın
qollanılatuǵın, ádette signal kúsheytkish penen birlestiretuǵın, bir neshe
baylanıs uyalı qutı formasına iye qurılmaǵa baylanıslı qollanıladı.
chat - chat
termini kompyuter tarmaǵı járdeminde sol waqıttaǵı baylanıs
mánisinde qollanıladı. tarmoǵi ёrdamida voqeiy vaqtdagi muloqot maъnosida
qwllaniladi
.
cheat - chit
termini tiykarınan kompyuter oyınlarında oyındı sınawdan
ótkeriw ushın qollanılatuǵın arnawlı kodlar mánisin bildiredi. Ádette
internetten ańsatlıq penen tabıw ushın múmkin bolǵan kodlar. Máselen bas
oyınshı jeńilip qalmawı ushın, keyingi basqıshlarǵa ótiw ushın imkaniyatlar
beredi. Usı terminniń de aytılıwı qaraqalpaq tiline ózlesken.
baud - bod
termini maǵlıwmatlardı uzatıw tezliginiń ólshew birligi
túsinigin ańlatadı hám bir sekundta uzatılǵan belgiler simvollar sanı menen
anıqlanadı. Bul túsinik transkripciya usılı arqalı qaraqalpaq tiline ózlesken.
bit - bit
termini
aхborot sistemasında aхborottı beriwdin eń kishi birligine
baylanıslı qollanıladı, bul túsinik maǵlıwmat muǵdarınıń eń kishi ólshw birligi
bolıp esaplanadı.
Shrift
(nemisshe) — bul álipbe háripleri (misali, latin, kirill, arab, grek hám
basq.), cifrlar hám hár qıylı belgiler.
file - fayl
- sırtqı yadta qanday da bir atama menen saqlap qoyılǵan
hárqanday maǵluwmat.
Windows - vindovs
inglis tilinen alınǵan bolıp, «aynalar», «kórinisler» degen
mánisti ańlatadı. Operacion sistemanıń bunday atalıwı ondaǵı barlıq
programmalar óz aldına ayna kórinisinde ashılıwında bolıp tabıladı.
Inglis tilindegi túpkilikli formadaǵı kompyuter terminleriniń belgili bir
toparına qaraqalpaq tilindegi túbir kórinisindegi alternativasın belgilew arqalı
qaraqalpaq kompyuter terminologiyası bayıtılıp barmaqta. Bunda ulıwma
leksika yamasa belgili bir tarawǵa baylanıslı bolǵan sózler kompyuter
terminologiyası tarawında arnawlı leksema bolıp tanılmaqta.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
Máselen,
assurance
termini ushın qaraqalpaq tilinde
kepillikler
sózi
alternativ termin sıpatında tańlanǵan. Bul eki termin kompyuter salasında
«sistema qáwipsizligin támiyinlewdiń arxitekturalıq strukturası hám qurallarına
isenim ólshewi» degen mániste qollanıladı. Bul túsinik qawipsizlik siyasatın
qtesiz hám puqta ótkeriliwine salıstırǵanda ólshenetuǵın birlik retinde
táriyiplenedi.
Client
termini ushın qaraqalpaq tilindegi tutınıwshı lekseması saylanǵan
bolıp, informacion-kommunikaciya texnologiyası salasında tómendegi
mánislerde qollanıladı: 1. Soraw bergen paydalanıwshı, kompyuter yamasa
programma. Bul soraw xızmetler, resurslar hám maǵlıwmatlarǵa yamasa basqa
programma yamasa kompyuterde qayta islewge qaratılǵan. 2. Klient - server
arxitekturalıq túsiniń elementi. Server (sorawlardı jiberiw, juwaplardı alıw) hám
paydalanıwshı menen (mıshka túymesi hám klaviatura túymeshesi basılǵanda
túsinetuǵın) qatnas jasawdı biletuǵın programma. Ádetde, klient paydalanıwshı
ushın qolay bolǵan interfeyske iye. 3. Programma - klient atqarılıp atırǵan
kompyuter. 4. Fizikalıq yamasa yuridikalıq shaxs. Ol telekommunikatsiya
kárxanası xızmetlerin yamasa telekommunikatsiya quralların usınılǵanı ushın
barlıq ǵárejetlerdi yamasa ijara haqısın usı kárxanaǵa tólewge májbúr. Bul jerde
kompyuter tarawına tiyisli mánilerde kórsek boladı.
Click
termini qaraqalpaq tiline
shertiw
dep awdarma etilgen bolıp, reklama
bannerine yamasa tekstli shaqırıqǵa basıw (mıshka túymeısht keltirip shertiw),
degen mánisti ańlatadı.
Character – simvol
termini
ramz
qandayda bir túsinikti, hádiyseni, procesti
shártli túrde beriwdi ańlatadı. Simvol – san, hárip, punktuaciya belgisi yamasa
tábiyiy tildiń ieroglifi, termini biror-bir tushunчani, hodisani, jaraёnni shartli
ifodalashda хizmat qiluvчi alomatni ifoda etadi. Ramz ёki alomat sifatida, raqam,
harf, punktuaciya belgisi ёki tabiiy tilning ieroglifi, irkilis belgisi, boslık belgisi,
arnawlı simvol h.t.b. keńnen kollanıladı.
Data
termini qaraqalpaq tilinde maǵlıwmatlar lekleması arqalı beriledi. Bul
kompyuter termini “rásmiylestirilgen, yaǵnıy uzatıw, táriyiplew hám qayta islew
ushın sáykes fomada usınılǵan хabar» degen mánisti beredi. Bunnan tısqarı
data
termini global tarmaqta qayta isleniw procesinde aylanıp atırǵan
hújjetlestirilgen aхborot, uzatıw, saqlaw hám qayta islew ushın simvollar
(sanlar) formasında usınıs etilgen aхborot degen mánini beredi.
data
–
maǵlıwmatlar
–
kompyuter yadına yaki internet tarmaǵına kiritiw
ushın kodlanǵan yamasa álle qashan kiritilgen tekst, sóz, qálegen úlkenliktegi
kesteler t.b. bolıwı múmkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
Ingliz hám qaraqalpaq tillerindegi komyuter terminleriniń quramlıq
ózgesheliklerin talqılaw nátiyjesinde belgili bolǵanınday, inglis tilinde dórendi
termin bolǵan prefiks, affiksler qosılıwınan jasalǵan komyuter terminleri
qaraqalpaq tiline ózleskende túpkilili termin retinde qabıl etilgen.
Máselen,
consulting
termini inglis tilinde
consult – másláhát beriw feyiline
–
ing
qosımtasın qosıw arqalı payda bolǵan. Informacion teхnologiya tarawında
da «ekspertiza ótkeriw hám másláhát beriw iskerligi menen baylanıslı bolǵan
хızmet túri» mánisine iye bolǵan
konsalting
termini qaraqalpaq tiline
transkripciya usılı menen ózlesken bolıp, túpkilikli termin bolıp esaplanadı.
Coder
dórendi termini
code – kod
sózine -r affiksin qosıw arqalı jasalgan
bolıp, qaraqalpaq tilinde túpkilikli termin, yaǵnıy koder formasında ózlesken
bolıp, kodlawdı ámelge asırıwshı qurılma yamasa baǵdarlama túsinigin bildiredi.
Animation
termini
«bir neshe súwretlew yamasa kadrlardı kórsetiw arqalı
jaratılatuǵın háreket» túsinigin ańlatıwshı dorendi kompyuter termini sıpatında
animaciya
formasında ózlesken
.
Qaraqalpaq tilindegi
autentifikaciya
termini tomendegi mánilerge iye:
1. Obyektlerdiń bir qıylılıǵın tekseriw processi. 2. Subyekt usınǵan
ayqınlastırıwshı (identifikator) oǵan tiyisliligin, haqıyqıylıǵın teksiriw. 3.
Paydalanıwshınıń sistemadan erkin paydalanıw ushın kiritken, berilgen
informaciyasınıń tuwrılıǵın tekseriw tártibi. Usı terminniń úshinshi berilgen
mánisi kompyuter tarawına baylanıslı. Inglis tilinde tiykarında jasalma termin
tiykarınan
authenticaion (authenticate + -tion)
qaraqalpaq tiline túpkilikli atama
sıpatında kirip kelgen.
Jasalma kompyuter terminleri
. Inglis hám qaraqalpaq tilindegi
kompyuter terminlerin salıstırıp úyreniw nátiyjesinde belgili bolǵanınday, inglis
tilindegi dórendi terminler qaraqalpaq tiline túpkilili sóz yamasa túbir soz
formasında yamasa dórendi sóz formasında kirip kelgen. Ekinshi jaǵdayda inglis
tilinen qaraqalpaq tiline prefikslerdiń ózlestiriliwi, rus tilindegi affikslerdiń qabıl
etilgenligi anıqlandı. Bunda jańa túsiniklerdi beriw ushın tilde pútkilley jańa
payda bolǵan leksemalardan emes, bar bolǵan sózliklerge sóz jasawshı affiksler
qosıw arqalı payda bolǵan leksemalardan paydalanıladı.
Leksemalardı payda etiwshi affiksler dórendi terminler jasawda katnasadı.
Termin jasawshı element járdeminde payda etilgen dórendi erkin mánili termin
esaplansa, olar járdeminde payda bolǵan birikpelerdiń birinshi komponenti
termin elementi esaplanadı. Sonlıqtan, birinshi orında dórendi terminlerdi
payda etetuǵın elementtler, yaǵnıy prefiks hám suffiks haqqında sóz etemiz.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
Inglis tilinde affiksaciya arqalı sóz jasaw eki tiykarǵı formada ámelge
asırıladı: 1) suffiksler arqalı; 2) prefiksler arqalı. Sebebi, affiksaciya usılında
«suffiks hám prefiksler, yaǵnıy sóz jasawshı formantlar ózinde tildiń eń kishi
(minimal) sóz jasawshı, qurılıs elementlerin sáwlelendiredi»
1
. Inglis tili
kompyuter terminologiyasında ápiwayı terminler tiykarında júzlep dórendi
terminler jasalǵanın kóriu múmkin. Inglis tilindegi dórendi kompyuter
terminleri tómendegi suffiksler arqalı jasaladı:
–ation
:
abbrevi
ation;
acceler
ation
; accomod
ation
; allocation, animation;
representation; reorganization; repagination; sonfiguration; soncatenation;
continuation
va h.k.;
–tion
:
caption; sonjuction; repetition; insturuction
va h.k.;
–ity:
viabileity; vignity; verity; validity; tunabileity; untility; secureity;
stabileity; sensitivity; legibility; mortality; functionality h.t.b.
.;
–
ing:
encoding; enciphering; filtering; fingering; fixed routing; gamming;
billing h.t.b.
.
Ingliz tilinde joqarıda atap ótilgen suffikslar waqıya, proces, háreket atın
bildiriwshi terminlerdi jasaydı.
Ózlestirme kompyuter terminlerin morfemik analiz etiw barısında sol nárse
belgili boldı, qaraqalpaq tili kompyuter terminologiyasında prefiksler menen bir
qatarda suffiksler de aktiv. Bul prefiksler hám suffiksler túbirge qosımsha máni
júkleydi hám túbir menen birgelikte jańa termin jasaydı. Sonı da ayrıqsha atap
ótiw kerek, ózlesken suffiksler hám basqa tilge tán suffiksler túsinigi bir-birinen
ózgeshelenedi. Sebebi olardıń kólemi bir emes. Kompyuter terminleriniń
qaraqalpaq tiline kirip keliwinde hár qanday prefiks hám suffiks óz tábiyatına
kóre basqa tilge tán, biraq basqa til prefiksi hám suffiksi belgili bir dáwirde
payda bolsa hám ózlesken tilde sózden ajıralıp, morfologiyalıq element dep
qaralsa ǵana, ózlesken bolıp esaplanadı. Máselen. Tómendegi mısallarda
suffiksler arqalı jasalǵan terminlerdiń qaraqalpaq tiline tolıq ózlestirilgeni
bayqaladı:
distributiv
-
distribut + -iv, portativ
-
portat + -iv, kiberdetektiv
-
kiberdetekt + -iv, radioaktiv
-
radio + -akt + -iv, multiplikativ
-
multiplikat + -iv,
additiv
-
addit + -iv, audiovizual primitiv
-
primit + -iv, korporativ
-
korporat + -iv,
Kompyuter terminlari sheńberinde rus tilinen ózlesken –
ciya
suffiksi
háreket, process, jaǵday túsinigin ańlatıwshı terminler jasaydı. Máselen:
Kommunika + ciya;
identifika + -ciya
;
jeke identifika + -ciya
;
autentifika + -ciya;
maǵlıwmatlar autentifika + -ciyasi; opera + -ciya
lar izbe-izligi ; anima + -ciya
;
genera + -ciya
;
signal modulya + -ciyasi; retranslya + -ciya (uyalı qayta uzatıw
);
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
kommunika + -ciya
;
izolya + -ciyalanǵan; vizualiza + -ciya
;
genera + -ciya
;
emulya
+ -ciya
;
veb-resurslardı naviga + -ciyalaw; rekonfigura + -ciya; inkapsulya + -ciya.
–ciya suffiksi kompyuter хızmetleri yamasa shólkemlerdi ańlatıwshı
terminlerde de ushırasadı:
Andrew korpora+ciyası; Apple Computer
korpora+ciyası, Banyan Systems korpora+ciyası.
Ózlerińizge belgili qaraqalpaq tilindegi dórendi kompyuter terminleriniń
kópshilik bólegi tiykarınan inlglis tilinde qáliplesken bolıp, qaraqalpaq tiline
kalkalaw, awdarma jasaw jolı menen ózlestirilgen. Ózlestirmeler adaptaciya
barısında sóz ózlestiriwshi tildegi affikslerdi qabıl etedi, maselen, ózlesken
terminlerge qosılatuǵın -
law
affiksi de háreket, process túsinigin ańlatatuǵın
kompyuter terminlerin jasaydı
: kod + -law; avtomat + -las + -tırıw; filtr + -lew;
хesh + -law; koncentraciya + -law; programma + -lastırıw.
Qaraqalpaq tilindegi kompyuter terminologiyasında ózlestirme prefiks
penen jasalǵan terminlerdiń kóp muǵdarda qollanǵanlıǵın kóriwimizge boladı:
giper-
gipertekst; gipermedia;
kiber-
kibermákán;
kibermádeniyat,
kibertekst;
kibernetika.
bio-
biologik; biometrik; bionika
geo-
geoaхborot; geolokaciya
mikro-
mikroчip; mikroelektronika; mikrosayt
meta-
metafayl
Joqarıda keltirilgen terminler túpkilikli túbirge prefikslerdiń qosılıwınan
jasalǵan.
Bárshemizge belgili, terminler de ádebiy til sheńberinde bar bolǵan sóz
jasaw modelleri, qálibi tiykarında, sonday-aq derivaciyalıq affiksler tiykarında
jaratıladı.
Inglis hám qaraqalpaq tillerinde jasalma formadaǵı kompyuter terminleri
prefiksler hám suffiksler járdeminde qáliplesedi. Bunnan tısqarı, inglis tili
kompyuter terminleriniń qáliplesiwinde suffiksler ǵana emes, prefiksler de
belgili dárejede áhmiyetke iye.
Solay etip joqarıdaǵı dálillerden kelip shıǵıp, inglis hám qaraqalpaq
tillerinde kompyuter terminleriniń belgili bir bólegin affiksler qatnasında
jasalǵan terminler quraytuǵınlıǵı belgili boldı.
Annotation:
This article describes the use of simple computer terms in English
and Karakalpak languages. As a result of a comparative study of computer terms
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
in English and Karakalpak, it became known that derivative terms in English
entered the Karakalpak language in the form of a root word or in the form of a
derivative word. In the second case, it was found that prefixes were borrowed
from English into Karakalpak, and Russian affixes were adopted.
Keywords:
stem and derived terms, transliteration, transcription, lexeme,
calquing method.
Ádebiyatlar dizimi:
1.
Ахмедов. О.С. Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона
терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари. Филол.ф.д.
дис. ... автореф. – Т., 2016.
2.
Лучший словарь компьютерного сленга: портал [Электронный
ресурс]. URL: http:// www.compsleng.narod.ru/CyberWar.htm.
3.
Словарь компьютерного жаргона [Электронный ресурс]. URL:
http://lib.deport.ru/sl-ovar/computer.html.
4.
Словарь компьютерного сленга [Электронный ресурс]. URL:
http://ru.wikipedia.org/wiki
5.
Словарь компьютерного сленга [Электронный ресурс]. URL:
www.kmtn.ru.
