ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
QIMMATLI QOG`OZLAR BOZORI VA UNDA AKSIYADORLIK
JAMIYATLARINING ROLI
Malikova Ug’iloy Abdurasul qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
ogiloymalikova09@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14844384
Annotatsiya:
Ushbu tezis O`zbekiston Respublikasida qimmatli qog’ozlar
bozorining o’rni ahamiyati bilan bir qatorda aksiyadorlik jamiyatlarining
qimmatli qog`ozlar bozoriga ta’siri shu bilan birga mamlakat iqtisodiyotidagi
rivojlanishini tahlil qilishga bag`ishlangan. Yuqorida keltirilgan tahlillar
jadvallarda va xorijiy olimlarning fikrlariga tayangan holda tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
aksiyadorlik jamiyati, qimmatli qog`oz bozori, qimmatli
qog`ozlar, aksiya, obligatsiya, kapital, kapitalizatsiya, moliya bozori, investitsiya.
Abstract:
This thesis is devoted to the analysis of the role of the stock
market in the Republic of Uzbekistan, as well as the impact of joint stock
companies on the stock market, as well as the development of the country's
economy. The above analyzes are analyzed in tables and based on the opinions
of foreign scientists.
Key words:
joint stock company, stock market, stock, bond, capital,
capitalization, financial market, investment.
Аннотация:
В данной тезисе посвящена анализу роли фондового
рынка в Республике Узбекистан, а также влиянию акционерных обществ
на фондовый рынок, а также развитие экономики страны. Приведенные
выше анализы проанализированы в таблицах и основаны на мнениях
зарубежных ученых.
Ключевые слова:
акционерное общество, фондовый рынок, акции,
облигации, капитал, капитализация, финансовый рынок, инвестиции.
Qimmatli qog‘ozlar aksiyadorlik jamiyatlari (AJ) uchun moliyaviy
boshqaruvning asosiy vositalaridan biri bo‘lib, ular kompaniyalarning iqtisodiy
barqarorligi va raqobatbardoshligini oshirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu
vosita aksiyadorlik jamiyatlarining bozor kapitalizatsiyasini oshirishda,
likvidlikni ta'minlashda hamda investorlar bilan samarali munosabatlar
o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega. Xorijiy va milliy olimlar o`zlarining ilmiy
tadqiqotlarida bu jarayonning turli jihatlarini yoritib, uning iqtisodiyotdagi
o‘rnini chuqur tahlil qilgan. Masalan: Moliya bozorining ahamiyatini chuqur
o‘rgangan John Maynard Keyns qimmatli qog‘ozlar bozorini iqtisodiyotning
“yuragi”[ Keyns J. M. The General Theory of Employment, Interest, and Money. –
London: Macmillan, 1936. – 403 p.] deb ta’riflagan. Uning fikricha, aksiyadorlik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
jamiyatlari qimmatli qog‘ozlar orqali kapitalni samarali taqsimlaydi, bu esa
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning asosiy mexanizmlaridan biridir. Keynsning
qarashlariga ko‘ra, ushbu bozor mexanizmi kompaniyalarga investitsiyalarni
jalb qilish va ularni muvofiqlashtirish imkonini beradi.
Aksiyadorlik
jamiyatlari
qimmatli
qog‘ozlar
bozorining
faol
ishtirokchilaridan biridir. Ular aksiyalar, obligatsiyalar, moliyaviy vositalar kabi
qimmatli qog‘ozlar bilan birlamchi va ikkilamchi, birja va birjadan tashqari,
shuningdek, davlat va korporativ qimmatli qog‘ozlar bozorida operatsiyalarni
amalga oshiradi. Bundan tashqari, ichki, xalqaro va global moliyaviy bozorlarda
ham faoliyat yuritadi.
Qimmatli qog'ozlar bozoridagi aksiyadorlik jamiyatlari bir vaqtning o'zida
turli xil vazifalarnii amalga oshirishi mumkin.
1-jadval
Operatsiyalar
Vazifalar
Amalga oshirish tartibi
Qimmatli
qog'ozlarni
chiqarish
Investitsiyalarni jalb
qilish, mulkni qayta
taqsimlash
Emissiya
prospektini
tayyorlash va tasdiqlash.
Soliq to'lash, prospektni
ro'yxatdan
o'tkazish.
Qimmatli
qog'ozlarni
chiqarish
Qimmatli
qog'ozlarni
joylashtirish
Emissiyaviy qimmatli
qog'ozlarni
joylashtirish
Obunani e'lon qilish,
arizalarni qabul qilish,
egalarni ro'yxatga olish
Qimmatli
qog'ozlarni
sotib olish va
sotish
Aksiyadorlik
jamiyatlarini
boshqarishda ishtirok
etish, daromad olish
Takliflarni
muhokama
qilish. Bitimlarni tanlash,
bajarish
va
ularni
ro'yxatdan o'tkazish
Konvertatsiya
Boshqa huquqlar va
mulkiy imkoniyatlarni
olish
Kompaniyaning ustavini
o'zgartirish, shartlarini
e'lon qilish, arizalarni
to'plash
va
ushbu
operatsiyani bajarish
Qimmatli
qog'ozlarni
O'g'irlikdan himoya
Saqlash shartnomasini
tuzish, saqlashni qabul
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
saqlash
qilish to'g'risida tilxat
olish
Qimmatli
qog'ozlarning
bo'linishi
Qimmatli
qog'ozlar
sonining ko'payishi
Chiqarilgan
aksiyalar
sonining ko'payishi
Qimmatli
qog'ozlarni
boshqarish
Ustav
kapitalini
ko'paytirish
Direktorlar kengashi va
ijroiya
boshqaruvini
saylash, kompaniyaning
strategiyasi
va
taktikasini
aniqlash.
Ularning
moliyaviy
menejerlar
tomonidan
amalga oshirilishi
Ishonch
Operatsion
samaradorligini
oshirish
uchun
qimmatli
qog'ozlar
boshqaruvini
tayinlash
Ish haqi to'g'risidagi
shartnomani tuzish
Qimmatli
qog'ozlar
garovi
Kredit uchun garovni
taqdim etish
Shartnoma
tuzish.
Qimmatli
qog'ozlarni
garov sifatida o'tkazish
va tilxat olish. Kredit
olish.
Tozalash
Qimmatli
qog'ozlarning
likvidligini oshirish
Mumkin
bo'lgan
operatsiyalarni aniqlash,
o'zaro
hisob-kitob
summalarini solishtirish.
O'zaro hisob-kitoblarni
hujjatli
tasdiqlash.
Qimmatli
qog'ozlarni
yetkazib berish.
Egasini
A'zolar
hisobi,
Kompaniya
reestrni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
ro'yxatdan
o'tkazish
mulkdorlar
tarkibidagi
o'zgarishlarni nazorat
qilish
yuritishni
boshlaydi.
Aksiyadorlar to'g'risida
ma'lumotlar
mavjud,
aktsiyalarning soni va
turi ko'rsatilgan.
Marketing
tadqiqotlari
Potentsial
investorlarni
baholash,
sotish
kanallarini o'rganish
Real qimmatli qog'ozlar
bozori
monitoringi.
Tadqiqotning maqsad va
vazifalarini
aniqlash,
usulni tanlash, narxlarni
prognoz
qilish,
potentsial investorlarni
aniqlash.
Investitsion
risklarni
baholash
Investitsion
risk
xususiyatlarining
tabiatini aniqlash
Imkoniyatni aniqlash va
investitsiya
tavakkalchiligini
baholash usulini tanlash.
Ehtimollikni hisoblash,
shuningdek, investitsiya
xavfini
kamaytirish
variantlarini aniqlash.
Sug'urta
Operatsiyalarning
barqarorligi
va
ishonchliligini
ta'minlash
Sug'urta javobgarligining
ta'rifi, sug'urta ob'ekti.
Sug'urta shartnomasini
tuzish.
Qimmatli
qog'ozlarni
yetkazib
berish
Meroslik, hadya qilish
huquqini
amalga
oshirish
Sovg'a
shartnomasi,
vasiyatnoma
va
boshqalar asosida tekin
etkazib berish to'g'risida
qaror
qabul
qilish.
Qimmatli
qog'ozlarni
yetkazib
berish.
Ro'yxatga olish kitobiga
o'zgartirishlar kiritish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
Qimmatli
qog'ozlarni
sotib olish
Turar joy shartlari
bo'yicha
fikr-
mulohazalar
Qaror qabul qilish va
egalarini xabardor qilish.
Egalarining
hisobvaraqlaridan
qimmatli qog'ozlar va
egalik hujjatlarini olib
qo'yish.
Qimmatli
qog'ozlar
portfellarini
shakllantirish
Investitsion
riskni
kamaytirish,
moliyaviy
imkoniyatlarni
kengaytirish
Bozor holatini o'rganish.
Investitsion
risk
darajasini
aniqlash.
Qimmatli
qog'ozlar
portfelini shakllantirish
strategiyasini tanlash.
Moliyaviy
muhandislik
Moliyaviy
siyosatni
ishlab
chiqish,
daromadlar
va
xarajatlarni
prognozlash
Aksiyadorlik
jamiyati
kapitalini shakllantirish
va undan foydalanish
siyosatini
baholash.
Portfel
dizayni.
Prospektlarni tayyorlash.
Xarajatlarni
baholash,
xavflarni bashorat qilish,
individual operatsiyalar
istiqbollarini o'rganish.
Aksiyadorlik jamiyatlari yuqori likvidli qimmatli qog‘ozlarni sotib olish
orqali daromadlarini diversifikatsiya qilish, iqtisodiy barqarorlikni oshirish va
moliyaviy ko‘rsatkichlarni mustahkamlash maqsadida qimmatli qog‘ozlar bilan
operatsiyalarni amalga oshiradi.
Aksiyadorlik jamiyatlarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtiroki ko‘p
qirrali bo‘lib, ular quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi [
Usmonov R. Bank va
moliya tizimi: o‘quv qo‘llanma. – T.: TDIU, 2018. – 203-b.]
Emitent sifatida: Qimmatli qog‘ozlarni chiqaradi va bozorga joylashtiradi.
Investor sifatida: Qimmatli qog‘ozlarni sotib olib, ulardan foyda ko‘radi.
Moliyaviy vositachi sifatida: Qimmatli qog‘ozlar bilan savdoda vositachilik
xizmatlarini ko‘rsatadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
147
Infratuzilma ishtirokchisi sifatida: Qimmatli qog‘ozlar bozorining barqaror
ishlashi uchun infratuzilma xizmatlarini tashkil qiladi. Ushbu xuxusiyatlardan
ko’rishimiz mumkinki, aksiyadorlik jamiyatlarining o`rni beqiyos bo’lib, ular
qimmatli qog’ozlar bozorining eng muhim bo’g’imiga aylangan.
Aksiyadorlik jamiyatlari tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalar turli
xil qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va ulardan foydalanish bilan bog‘liqdir. Bu
operatsiyalar aksiyalar, obligatsiyalar, derivativlar va boshqa moliyaviy vositalar
orqali amalga oshiriladi. Operatsiyalar ichki va tashqi bozorda, birlamchi va
ikkilamchi savdo maydonlarida o‘tkaziladi. Ularning har biri aksiyadorlik
jamiyatlari uchun kapital jalb qilish, likvidlikni oshirish va investitsion portfelni
diversifikatsiya qilish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Tasniflash qimmatli qog‘ozlar
bozoridagi harakatlarning murakkabligini yaxshiroq tushunishga yordam
beradi.
Qimmatli qog‘ozlar va qimmatli qog‘ozlar bozori aksiyadorlik jamiyatlari
faoliyatining ajralmas qismidir. Ushbu vositalar korporativ moliyaviy
boshqaruvni samarali tashkil etish, investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiyotning
uzluksiz o‘sishini ta’minlash imkonini beradi. Aksiyadorlik jamiyatlari fond
bozoridagi faoliyati orqali milliy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, iqtisodiy
barqarorlik va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli, ushbu
bozorni yanada rivojlantirish va qimmatli qog‘ozlar operatsiyalarini
takomillashtirish aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining samaradorligini oshirish
uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Keyns J. M. The General Theory of Employment, Interest, and Money. –
London: Macmillan, 1936. – 403 p.
2.
Islomov I.I. Aksiyadorlik jamiyatlarining rivojlanish strategiyalari. – T.:
O‘qituvchi, 2022. – 87-b.
3.
Usmonov R. Bank va moliya tizimi: o‘quv qo‘llanma. – T.: TDIU, 2018. –
203-b.
4.
Abdullaeva Sh.Z. Pul , bank krediti. - T.: Iqtisod-moliya, 2007. - 348 b.
5.
Algin A.P. Xavf va uning jamiyat hayotidagi roli. M.: Mysl, 1989. – 192 b.
6.
Granaturov V.M. Iqtisodiy risk: mohiyati, o'lchash usullari, go'zallik
yo'llari. - M.: Biznes va xizmat, 1999. - 112 b.
7.
Baratovna E. Z. CONCEPT AND CONTENT OF OTHER COMPREHENSIVE
INCOME, ACCOUNTING PRINCIPLES AND WAYS TO IMPROVE //Eurasian
Journal of Academic Research. – 2021. – Т. 1. – №. 6. – С. 84-89.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
148
8.
Baratovna E. Z. The First Application of International Financial Reporting
Standards //Kresna Social Science and Humanities Research. – 2022. – Т. 4. – С.
52-54.
9.
Elmirzaev S. E. O'zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlarining investitsion
jozibadorligini ta'minlash masalalari // Iqtisodiyot fanlarining dolzarb
masalalari. – 2017. . 56. – 250-255-betlar.
