ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
186
MOLIBDEN ISHLAB CHIQARISHNING SANOAT CHIQINDILARIDAN
MISNI PUROLITE S 930 SMOLASI YORDAMIDA SORBSIYA QILISH
Abdullayev D.N.
Ruziyev U.N.
Mukhitdinov M.M.
Akramov Z.R.
Rustamov M.K.
Homidov O.O.
Fozilov D.M.
“O‘zbekiston texnologik metallar kombinati” AJ;
https://doi.org/10.5281/zenodo.14847962
Annotatsiya.
Bugungi kunga kelib molibden ishlab chiqarish sanoati rivojlanishi bilan
birga, ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan qattiq va eritmali chiqindilar
miqdori ham ortib bormoqda. Ushbu sanoat chiqindilari tarkibida mis va boshqa
og‘ir metallar mavjud bo‘lib, ular atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shuning uchun molibden ishlab chiqarishning sanoat chiqindilaridan misni va
boshqa og‘ir metallarni qayta ishlash muhim ahamiyatga ega. Ushbu tezisda
molibden ishlab chiqarish sanoat chiqindilaridan misni Purolite S 930 ion
almashinadigan smolasi yordamida sorbsiya qilish jarayonlari haqida ma’lumot
beriladi. Ion almashinish jarayonida smola mis ionlarini o‘ziga biriktirib oladi va
eritmali chiqindilaridan misni ajratib beradi.
Purolite S 930 smolasi - bu yuqori samarali, kation almashuvchi smola
bo‘lib, u asosan og‘ir metallarni (mis, temir, nikel, xrom va boshqalar) ajratish
uchun ishlatiladi. Smola faol qism sifatida sulfonat guruhlariga ega bo‘lib, bu
guruhlar erigan ionlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Purolite S930 smolasining afzalliklari:
- Yuqori selektivlik: Mis ionlariga nisbatan yuqori selektivlikka ega, boshqa
metall ionlarining ta’sirini kamaytiradi.
- Yuqori sig‘im: Mis ionlarini ko‘p miqdorda o‘ziga biriktirib olish
qobiliyatiga ega.
- Kimyoviy barqarorlik: Kislotali va ishqoriy muhitga chidamlilik.
- Termik barqarorlik: Yuqori haroratga chidamli.
- Qayta tiklanish imkoniyati: Mis ionlari smoladan yuvib chiqarilgandan
so‘ng, smola qayta ishlatish uchun yaroqli bo‘ladi.
- Yuqumli samaradorlik: Bu smola misni va boshqa og‘ir metallarni yuqori
tezlikda va samarali tarzda ajratib olish imkonini beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
187
- Spetsifiklik: Smola ma’lum bir ionlarga, jumladan mis (Cu²⁺) ionlariga
yuqori afinitetga ega, bu esa boshqa metallarni ajratishda uning samaradorligini
oshiradi.
- Buzilmaslik: Purolite S 930 smolasi uzoq muddatli ishlash uchun
mo‘ljallangan, uning kimyoviy barqarorligi yuqori.
Texnologiyaning ishlash prinsipi.
Purolite S 930 smolasi yordamida misni sanoat chiqindilaridan sorbsiyalash
jarayoni ion almashinuvi prinsipi asosida ishlaydi. Bu jarayon quyidagi
bosqichlarga bo‘linadi:
a. Misni chiqindilardan chiqarish uchun tayyorlash.
Chiqindilarda mavjud bo‘lgan mis ionlari (masalan, mis sulfat, mis xlorid va
boshqalar) va boshqa og‘ir metallar smola orqali sorbsiya qilinadi[1]. Jarayon
avval chiqindilarni filtrlash va ayrim qoldiqlardan tozalashni talab qiladi, keyin
misning erigan holatiga keltirilishi kerak.
b. Ion almashinuvi jarayoni.
Purolite S 930 smolasi kation almashish prinsipi bilan ishlaydi.
Chiqindilardan suyuqlik smoladan o‘tkaziladi va smola mis ionlarini o‘z ichiga
oladi, shuningdek, boshqa metallar (masalan, temir yoki nikel) ham ajratilishi
mumkin, ammo smola misga nisbatan yuqori afinitetga ega bo‘ladi[2]. Mis
ionlari smola yuzasiga adsorbsiya qilinadi.
c. Misni ajratib olish va qayta tiklash.
Smola misni o‘zlashtirgach, keyingi bosqichda bu misni qayta tiklash
jarayoni amalga oshiriladi. Desorbsiya jarayonida smoladan misni chiqarib olish
uchun kuchli kislotalar yoki boshqa kimyoviy eritmalar ishlatiladi. Mis ionlari
smoladan ajratiladi va quyidagi amaliy ishlov berish jarayonlariga yuboriladi.
d. Tizimning qayta ishlanishi.
Smola bir necha marta ishlatilishi mumkin. Sorbsiyalash va desorbsiya
jarayonlari takrorlanib, smolani uzoq muddat davomida samarali foydalanishga
imkon beradi. Yangi mis kontsentrati qayta ishlanadi yoki boshqa maqsadlar
uchun ishlatiladi.
Texnologiyaning afzalliklari. Purolite S930 smolasi yordamida misni sanoat
chiqindilaridan ajratib olishning bir qator afzalliklari bor:
Ekologik xavfsizlik: Chiqindilardan misni tozalash jarayoni atrof-muhitga
zarar yetkazmaydi. Purolite smolasi foydalanishdan so‘ng osonlik bilan qayta
ishlanishi yoki utilizatsiya qilinishi mumkin. Atrof-muhitga ta’siri kamayadi.
Sanoat chiqindilari tarkibidagi mis miqdori kamayadi va/yoki misni to‘liq ajratib
olishga erishiladi, bu esa atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytiradi. Mis va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
188
boshqa og‘ir metallarni atrof-muhitga tashlab yuborish zararli hisoblanadi.
Ularning suv va tuproqda to‘planishi biologik ziyon yetkazadi. Shuning uchun,
ularni qayta ishlash va ajratib olish ekologik nuqtai nazardan zarur.
Yuqori samaradorlik: Purolite S 930 smolasi misni ajratib olishda yuqori
afinitetga ega, bu esa texnologiyaning samaradorligini oshiradi va boshqa og‘ir
metallarni kamaytiradi.
Qayta ishlash imkoniyatlari: Smolani bir necha marta ishlatish mumkin, bu
esa tizimning iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Tez va samarali ajratish: Purolite S 930 smolasi yordamida misni ajratish
jarayoni qisqa vaqt ichida amalga oshirilishi mumkin, bu esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi.
Qo‘llanilishi va iqtisodiy samaradorlik. Purolite S 930 smolasi misni sanoat
chiqindilaridan ajratib olishda iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi, chunki:
-
Misni qayta ishlash: Bu texnologiya misning qayta ishlanishi va uning
ishlab chiqarishga qaytarilishi imkonini beradi, bu esa iqtisodiy jihatdan foydali.
-
Qayta tiklanishi: Mis qayta ishlangandan so‘ng, uni boshqa sanoat
tarmoqlarida (masalan, elektronika yoki qurilish) ishlatish imkonini beradi.
-
Kam energiya sarfi: Purolite S 930 smolasi yordamida misni ajratish
jarayoni boshqa kimyoviy yoki issiqlik asosidagi jarayonlarga nisbatan kamroq
energiya talab qiladi.
Tizimni optimallashtirish. Purolite S 930 smolasi bilan misni ajratish
jarayonini yanada samarali qilish uchun bir qator optimallashtirish
imkoniyatlari mavjud:
-
Optimal pH darajasini tanlash: Misning maksimal sorbsiyasini ta’minlash
uchun optimal pH darajasi belgilanadi[3].
-
Smola miqdori va oqim tezligi: Smolaning miqdori va chiqindi suyuqligi
oqim tezligi, texnologiyaning samaradorligini oshiradi.
-
Yuqori texnologiyalar: Smolani avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida
boshqarish va sorbsiya jarayonini optimallashtirish mumkin.
Xulosa. Molibden ishlab chiqarish sanoat chiqindilaridan misni Purolite S
930 smolasi yordamida sorbsiya qilish jarayoni tavsiflangan. Bu jarayon mis va
boshqa og‘ir metallarni sanoat chiqindilaridan samarali ajratib olishda ekologik
xavfsizlikni ta’minlaydi va qayta ishlash imkoniyatlarini yaratadi. Misning
ajratilishi jarayoni qisqa vaqt ichida amalga oshiriladi va smola bir necha marta
ishlatilishi mumkin, bu esa iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi.
Texnologiyaning afzalliklari, xususan, atrof-muhitga zarar yetkazmasdan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
189
chiqindilardan misni ajratib olish va qayta ishlash imkoniyati, ekologik nuqtai
nazardan muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, Purolite S 930 smolasi yordamida misni ajratish jarayoni
energiya sarfi kamroq bo‘lib, bu ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Smola
yordamida misni ajratish jarayonini yanada samarali qilish uchun pH darajasini
optimallashtirish, smola miqdori va oqim tezligini boshqarish, shuningdek,
avtomatlashtirilgan
tizimlar
yordamida
jarayonni
takomillashtirish
imkoniyatlari mavjud.
Umuman olganda, Purolite S 930 smolasi molibden ishlab chiqarish sanoat
chiqindilaridan misni samarali ajratish va qayta ishlashda ekologik va iqtisodiy
jihatdan samarali texnologiya sifatida yuqori potensialga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
EQUILIBRIUM AND KINETIC STUDIES OF COPPER (II) REMOVAL ON
PUROLITE S930 RESIN., Petru Bulai, Catalin Balan, Camelia Scripcariu, Matei
Macoveanu.
2.
Sorption of nickel and copper from leach pulps of low-grade sulfide ores
using Purolite S930 chelating resin. VI Kuz Min, DV Kuz Min - Hydrometallurgy,
2014 - Elsevier
3.
OPTIMIZATION OF PROCESS VARIABLES TO MAXIMIZE THE COPPER
LOADING CAPACITY OF PUROLITE S930 RESIN. Petru Bulai, Catalin Balan,
Corneliu Cojocaru, Matei Macoveanu.
