ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
METAFORA VA METONIMIYANING BADIIY MATNLARDAGI
FUNKSIYALARI (ABDULLA QAHHOR ASARLARI MISOLIDA)
Mavlanova Nozik Abdurashidovna
Osiyo texnologiyalar universiteti «Tillar kafedrasi» o‘qituvchisi
Pardaeva D.R.
Ilmiy rahbar: dos.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14847916
Annotatsiya:
Ushbu maqolada badiiy matnlarda metafora va metonimiya
kabi stilistik vositalarning o‘rni va funksiyalari tahlil qilinadi. Abdulla Qahhar
asarlaridagi metonimik va metaforik tasvir vositalari muallif uslubining o‘ziga
xosligini ochib berish, obrazli tafakkurni ifodalash va badiiy matnning estetik
ta’sirchanligini oshirish vositasi sifatida o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada
ushbu vositalarning qahramonlarning ichki dunyosini ochib berish, voqea-
hodisalarni jonlantirish va matnning badiiy-estetik qimmatini oshirishdagi roli
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
metafora, metonimiya, badiiy matn, stilistik vositalar, Abdulla
Qahhar, obrazlilik, badiiy tasvir, estetik ta’sirchanlik, adabiy uslub.
Badiiy asarlarda metafora va metonimiya singari stilistik vositalarning o‘rni
beqiyos. Ular nafaqat tilning ekspressiv imkoniyatlarini boyitish, balki
obrazlilikni oshirish, muallifning maqsad va fikrlarini nozik uslubda yetkazish
vositasi sifatida xizmat qiladi. Abdulla Qahhar ijodida bunday uslubiy vositalar
yordamida milliy xarakterni, shaxs ichki olamini va zamon ruhiyatini ifoda etish
xususiyati yaqqol namoyon bo‘ladi.
Ushbu maqolada metafora va metonimiyaning badiiy matnda tutgan o‘rni,
ularning kommunikativ va estetik vazifalari tahlil qilinadi. Xususan, Abdulla
Qahhar asarlari misolida ushbu uslubiy vositalarning semantik-stilistik
xususiyatlari o‘rganiladi.
Metafora – bu so‘z yoki iboraning ko‘chma ma’noda qo‘llanishi bo‘lib, u
ko‘pincha obrazlilik va ifodalilikni oshirishga xizmat qiladi. Abdulla Qahhar
asarlarida metafora vositasida qahramonlarning ichki kechinmalari, muhit va
voqelik ifodalanadi. Masalan, yozuvchi tomonidan "yumshoq yurakli", "muzdek
munosabat", "qalbiga o‘t tushdi" kabi metaforalar qahramonlar his-tuyg‘ularini
ifodalash uchun qo‘llanadi.
Metaforaning asosiy vazifalari:
Badiiylik va obrazlilikni oshirish;
Muallif maqsadi va fikrini nozik ifoda etish;
Qahramonlarning ruhiy holatini tasvirlash;
Badiiy asarning emotsional ta’sirchanligini kuchaytirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
Metonimiya – ma’nolarning qo‘shnichilik munosabatiga asoslangan so‘z
yoki iboraning bir ma’nodan ikkinchisiga o‘tishidir. Abdulla Qahhar o‘z
asarlarida metonimiya vositasida qahramonlarning shaxsiy xususiyatlarini,
jamiyatdagi munosabatlarni va hayot manzaralarini realistik ifoda etadi.
Masalan:
"O‘zini darvesh qildi"
– bu ibora shaxsning jismoniy emas, balki
ma’naviy holatini aks ettiradi.
"Ko‘chalar uyoq-buyoqqa hushtak chalib yotardi"
– bu yerda
"ko‘chalar" so‘zi insonlar faoliyatiga ishora qilib, metonimiya shaklida berilgan.
Metonimiyaning asosiy vazifalari:
Asar obrazliligini kuchaytirish;
Badiiy uslubda murakkab mazmunni qisqa va ta’sirchan shaklda
ifodalash;
Muhit va qahramonlar haqida bilvosita ma’lumot berish.
Abdulla Qahhar o‘z asarlarida milliy ruhiyat, inson xarakteri va jamiyatdagi
ijtimoiy munosabatlarni realistik va badiiy ifoda etish uchun metafora va
metonimiyadan keng foydalangan. Uning nasriy asarlarida bu uslubiy vositalar
xarakterlar yorqinligini oshirish va murakkab ijtimoiy muammolarni obrazli
tarzda tasvirlashda muhim rol o‘ynaydi.
Muallif metafora va metonimiya vositasida adabiy obrazlarning
ekspressivligini oshiradi, voqealar va xarakterlar haqida bilvosita, ta’sirchan
tarzda ma’lumot beradi. Uning uslubi sodda, shu bilan birga chuqur ma’noli va
o‘quvchiga ta’sirchanligini ta’minlaydi.
Abdulla Qahhar asarlarida metafora va metonimiya juda muhim stilistik
vositalar hisoblanadi. Ular orqali yozuvchi badiiy matnning emotsional va
ekspressiv kuchini oshiradi, qahramonlarning ruhiy olami va jamiyatdagi
murakkab munosabatlarni ifoda etadi. Ushbu vositalar nafaqat adabiy uslubning
muhim elementi, balki o‘quvchining asarni chuqur tushunishi va mazmunni
teran his etishiga xizmat qiladi.
Abdulla Qahhar ijodida metafora va metonimiyaning o‘rganilishi uning
badiiy mahorat va uslubiy xususiyatlarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Adabiy matnda stilistik vositalarning qo‘llanilishi, ayniqsa metafora va
metonimiya kabi badiiy tasvir usullarining o‘rni nihoyatda muhimdir. Ushbu
vositalar asarning estetik qimmati va obrazli tafakkurini oshirish bilan birga,
muallif fikrini chuqurroq yetkazish imkonini beradi. Xususan, metafora va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
metonimiya yordamida qahramonlarning ichki kechinmalari, muhit tasviri
hamda voqelikning umumiy ko‘rinishi yanada jonli va ta’sirchan aks ettiriladi.
O‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri Abdulla Qahhar o‘zining badiiy
uslubi va tasviriy vositalarining teranligi bilan ajralib turadi. Uning asarlarida
metafora va metonimiya obraz yaratish, psixologik holatni ifodalash va badiiy
matnning ekspressivligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Adib o‘zining ijodiy
uslubida ushbu stilistik vositalardan foydalangan holda inson ruhiyati, hayot
haqiqatlari va ijtimoiy jarayonlarni chuqur aks ettiradi.
Ushbu maqolada Abdulla Qahhar asarlari misolida metafora va
metonimiyaning badiiy matndagi asosiy vazifalari tahlil qilinadi. Xususan,
ularning tasviriy va semantik imkoniyatlari, obrazlar tizimidagi o‘rni hamda
o‘quvchiga yetkazmoqchi bo‘lgan asosiy g‘oyalarni ifodalashdagi ahamiyati
yoritiladi. Mazkur tadqiqot metafora va metonimiyaning badiiy matnlardagi
funksiyalarini yanada kengroq tushunishga yordam beradi.
Badiiy matnda metafora va metonimiya tasviriylik, estetik ta’sirchanlik va
muallif uslubining o‘ziga xosligini belgilovchi asosiy stilistik vositalardan
hisoblanadi. Abdulla Qahhar o‘zining asarlarida ushbu vositalardan keng
foydalanib, badiiy obrazlarning jonliligi, voqelikning yorqin tasviri va
qahramonlarning ichki dunyosini aks ettirishga erishadi.
Metafora – muayyan hodisa yoki tushunchani boshqa bir narsa yoki hodisa
bilan taqqoslash orqali obrazlilik yaratadigan vositadir. Abdulla Qahhar
asarlarida metaforalar, asosan, quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
Obrazlilikni kuchaytirish: Adib o‘zining qahramonlari haqida bevosita
tavsif bermay, ularning ichki dunyosini ifodalash uchun metaforalardan
foydalanadi. Masalan,
"qalbi muzlab qoldi"
,
"o‘tli ko‘zlar"
,
"umidlari parcha-
parcha bo‘ldi"
kabi metaforalar inson hissiyotlarining chuqurligini ta’sirchan aks
ettiradi.
Muallif nigohi va uslubining shakllanishi: Abdulla Qahhar hayot haqiqatini
realistik tasvirlash bilan birga, badiiy obrazlar orqali voqelikni tasvirlashga
urg‘u beradi. Masalan,
"hayot daryosi"
kabi metafora inson hayotining uzluksiz
davom etuvchi jarayon ekanligini anglatadi.
Estetik zavq uyg‘otish: Metaforalar o‘quvchini hayratlantirish, unga
ma’naviy va estetik ta’sir ko‘rsatish uchun xizmat qiladi. Ayniqsa, adibning lirik-
tasviriy uslubi shu jihatdan sezilarli bo‘lib, u badiiy matnni yanada jozibador
qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
Metonimiya – tushunchalarning bevosita bog‘liqligi asosida so‘z yoki
iboraning ma’nosi o‘zgarishiga asoslangan stilistik vositadir. Abdulla Qahhar
asarlarida metonimiya quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
Qisqalik va lo‘ndalik: Metonimiya muayyan tushunchalarni bevosita
emas, balki bilvosita ifodalashga yordam beradi. Masalan,
"shahar uyg‘ondi"
,
"yuraklar izg‘idi"
,
"ko‘zlar jim-jim yoshga to‘ldi"
kabi iboralar voqea va holatlarni
tasvirlashda badiiy ifodalilikni oshiradi.
Timsollar tizimini shakllantirish: Abdulla Qahhar metonimiyadan
qahramonlarning fe’l-atvori va ichki dunyosini ochib berish uchun foydalangan.
Masalan,
"oqsoqol gapirdi"
degan ibora faqat bir kishining emas, balki umumiy
bir ijtimoiy qatlam – katta yoshli donishmand kishilar sinfining fikrini
ifodalashga xizmat qiladi.
Voqelikni tasvirlash va muhitni jonlantirish: Yozuvchi metonimiya
vositasida asardagi muhitni obrazli tasvirlaydi. Masalan,
"ko‘chalar qo‘rquvga
to‘ldi"
,
"tungi shahar ohangraboday jimjit edi"
kabi tasvirlar o‘quvchiga voqelikni
his qilish imkonini beradi.
Abdulla Qahhar badiiy nutqning ta’sirchanligini oshirish maqsadida
metafora va metonimiyadan kompleks tarzda foydalanadi. Uning asarlarida
ushbu vositalar quyidagi jihatlari bilan ajralib turadi:
Realistik ruh va badiiy tasvir uyg‘unligi: Adibning asarlarida metafora va
metonimiya hayotiylik bilan uyg‘unlashgan holda, ortiqcha bo‘yoqlarsiz,
samimiy va sodda, shu bilan birga ta’sirchan tarzda qo‘llaniladi.
Qahramonlarning psixologik holatini ochib berish: Yozuvchi ushbu
stilistik vositalar orqali qahramonlarining ichki kechinmalarini nozik tasvirlaydi,
bu esa o‘quvchiga ularning his-tuyg‘ularini chuqur his qilish imkonini beradi.
Voqealar dinamikasini oshirish: Metafora va metonimiya yordamida
matn tez harakat qiluvchi, voqealar esa jonli tasvirlangan shaklda bo‘lib, asar
o‘quvchini o‘ziga tortadi.
Metafora va metonimiya badiiy nutqning asosiy vositalaridan bo‘lib, ular
Abdulla Qahhar asarlarida muhim stilistik va semantik yukni ko‘taradi. Metafora
qahramonlarning his-tuyg‘ularini, hayotiy falsafani, voqea va holatlarni obrazli
tarzda tasvirlash uchun xizmat qilsa, metonimiya qisqalik va lo‘ndalik orqali
muallif uslubini yanada ta’sirchan qiladi. Abdulla Qahhar o‘zining badiiy
mahorati bilan bu ikki stilistik vositani uyg‘unlashtirib, o‘zbek adabiyotida
o‘chmas iz qoldirgan.
Mazkur tahlil shuni ko‘rsatadiki, metafora va metonimiya nafaqat badiiy
nutqni boyitish, balki adabiy matnni chuqur ma’no bilan to‘ldirish, obrazli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
tafakkurni rivojlantirish va o‘quvchining badiiy asardan estetik zavq olishini
ta’minlashda ham muhim o‘rin tutadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ахмедова, Ш. А. Стиль и образность в художественной литературе /
Ш. А. Ахмедова. – Ташкент: Фан, 2015. – 254 с.
2.
Алимов, Н. Художественная метафора: структура и функции / Н.
Алимов. – Москва: Наука, 2012. – 312 с.
3.
Бабаян, Л. Г. Метонимия как средство художественного выражения /
Л. Г. Бабаян. – Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2011. – 198 с.
4.
Гаспаров, Б. М. Язык. Память. Образ: лингвистическая теория
метафоры / Б. М. Гаспаров. – Москва: Языки славянской культуры, 1996. –
320 с.
5.
Джураева, Г. Б. Стилистические приемы в узбекской художественной
литературе / Г. Б. Джураева. – Ташкент: Университет, 2008. – 265 с.
6.
Қаҳҳар, А. Танланган асарлар. 3 жилдлик / А. Қаҳҳар. – Тошкент:
Шарқ, 2018. – 456 б.
7.
Кожемякин, В. П. Тропы и фигуры речи в литературе / В. П.
Кожемякин. – Киев: Наукова думка, 2005. – 189 с.
