ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
МУБОРАК НЕФТ ВА ГАЗ ҚАЗИБ ЧИҚАРИШ БОШҚАРМАСИ
ТАСАРРУФИДАГИ ГАЗ КОНЛАРИНИНГ ҚОЛДИҚ ТАБИИЙ ГАЗ
ЗАҲИРАСИНИ САМАРАЛИ ҚАЗИБ ОЛИШДА ЯНГИ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
Тўраев У.Д.
Хусенов О.Н.
Абдиназаров А.А.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14868571
Аннотация.
Мақолада илмий-тадқиқот ишининг объекти бўлган
Бухоро-Хива нефт ва газ ҳудудлари Денгизкўл”, “Ўртабулоқ”, “Зеварда”,
“Алан” ва “Сомонтепа” конларида сиқув компрессор станциялари билан газ
конлари заҳирасини ўзлаштириш амалиёти йўлга тушурилган. Табиий газ
қазиб олиш хажмининг бир маромда ушлаб туриш учун қатлам босими
тушиб бораётган конларда янги технологиялардан фойдаланиш
жумладан, юқорида таклиф этилган қудуқ устки компрессор станциялари
тадбиқ этилса, заҳиралардан фойдаланиш самарадорлиги оширилиб
кўзланган мақсадга эришиш мумкинлиги келтирилган.
Калит сўзлар:
Сиқув компрессор станциялари – Алан
СКС-2,
“Денгизкул” СКС – 2 ва “Зеварда” СКС – 2 қурилмалари, усти компрессор
станциялари (УКС) reologik xossalar, asoratlar, texnologik parametrlar.
Конларнинг махсулдор қатламларидан углеводород хомашёсини
қазиб чиқарилиши қатлам босимининг доимий тушишига сабаб бўлади,
шу боисдан ушбу конларни ишлатиш учун қудуқ усти компрессор
станциялари (УКС)ни жорий этиш орқали заҳираларни қазиб олинишини
максимал даражага чиқариш устивор йўналиш ҳисобланади.
Нефт-газ саноати аҳоли ва иқтисодиёт тармоқлари учун энергия
манбаи, кўплаб маҳсулотлар учун хомашё етказиб берадиган муҳим
соҳадир.
Ғарбий-Жанубий Ўзбекистон нефт ва газ тарихига назар ташлайдиган
бўлсак, ушбу майдонларини чуқур разведка қилиш мақсадида 1953 йилда
биринчилардан бўлиб Сеталантепада нефтразведкаси ташкил қилинди ва
шу майдоннинг номи билан аталди. 1954 йилда Ғарбий-Жанубий
Ўзбекистонда Сеталантепа майдонидан табиий газ олинди. Ундан сунг
Жарқоқ (1955), Қоровубозор (1956), Сариғтош (1957) ва бошқа
майдонларда хам нефтгаз конлари очилди. Натижада Жарқоқ-Бухоро-
Самарқанд-Тошкент магистрал газ қувури тортиш ва конларни бошқариш
идораларини ташкил этиш ишлари бошланди.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
Нефт-газ саноати аҳоли ва иқтисодиёт тармоқлари учун энергия
манбаи, кўплаб маҳсулотлар учун хомашё етказиб берадиган муҳим соҳа
ҳисобланиб буларнинг ичида табиий газ хомашёси саноат ва хўжаликда
энг кўп фойдаланиладиган энергия ресурсидир.
Табиий газни қазиб олиш учун аввал геологик қидириш ишлари олиб
борилади. Фойдали қазилмалар топилган жойларда бурғулаш ишлари
бошланади.
“Ўзбекгеофизика” АЖ томонидан ҳудудларда 2Д ёки 3Д
сейсморазведка
геофизик
тадқиқот
ишлари
олиб
борилади.
Сейсморазведка маълумотлари асосида уюмнинг паспорти (паспортда
уюмнинг С3 захираси, чуқурлиги, жойлашган ўрни, узунлиги, кенглиги
келтириб ўтилади) шакллантирилади. Уюмнинг паспорти Давлат геология
қўмитасида рўйхатга олинади.
Барча геологик-разведка ишлари бир-бири билан узвий боғлиқ ва
ягона мақсадга - нефт ва газ уюмларини аниқлашга йўналтирилган
3 босқичга ажратилади: регионал, излов ва разведка босқичларига. Излов-
разведка ишларига йўналтирилган инвестицияларнинг асосий улуши
бурғи қудуқларининг қазиш учун сарфланади. Регионал ва излов
босқичида таянч, параметрик, структуравий ва излов қудуқлари; Разведка
босқичида - разведка ва эксплуатацион қудуқлар бурғиланади.
Одатда табиий газ ер тубидан, яъни 1000 метрдан бир неча
километргача бўлган чуқурликдан қазиб олинади. Аммо қазиб олинган
газни истеъмолчига етказишдан аввал, уни механик аралашмалардан
тозалаб, чуқур қайта ишланади. Бундан ташқари, табиий газ ҳидсиз ва
рангсиз бўлгани сабабли, газ сизиб чиқиш ҳолатларини ўз вақтида пайқаш
учун газ тақсимлаш станцияларида унга ўзига хос ҳид (одорантлаш)
берилади.
Табиий газ заҳираси камайиб қатлам босими тушиб бораётган бир
даврда газ конларини келажакда истиқболли ишлатиш учун газ сиқув
компрессор услубига ўтмасдан ишлатиш имкони мавжуд эмас.
Мисол учун Муборак нефт ва газқазиб чиқариш бошқармаси
мисолида, “Кўкдумалоқ” мажмуаси ва “Помуқ” конида 2005-2009 йиллар
давомида, 2011-2019 йилларда “Денгизкўл”, “Ўртабулоқ”, “Зеварда”, “Алан”
ва “Сомонтепа” конларида сиқув компрессор станциялари билан газ
конлари заҳирасини ўзлаштириш амалиёти йўлга қўйилган.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
Газ конларида қатлам босимининг табиий тушиши натижасида юқори
босимли сиқув компрессор станцияларига кириш босимининг етарли
бўлмаслиги, компрессор станцияларни барқарор ишлаши, газ қазиб
чиқаришни кўрсаткичлари тушишини олдини олиш мақсадида газ
конларини сиқув компрессор станциялари билан ўзлаштиришнинг
иккинчи босқичи паст босимли сиқув компрессор станциялари “Алан” СКС-
2 ва “Зеварда” СКС – 2 қурилмалари 2021 йилда, “Денгизкул” СКС – 2 2022
йилда ишга туширилди.
Табиийки конларнинг махсулдор қатламларидан углеводород
хомашёсини қазиб чиқарилиши қатлам босимининг доимий тушишига
сабаб бўлади, шу боисдан ушбу конларни ишлатиш учун қудуқ усти
компрессор станциялари (УКС)ни жорий этиш орқали заҳираларни қазиб
олинишини
максимал
даражага
чиқаришни
таклиф
этамиз.
Газ қазиб чиқариш бошқармалари таркибидаги конларда қатлам
босимининг тушишининг салбий оқибатларини камайтириш учун қудуқ
усти компрессор станциялари (УКС)ни ўрнатишнинг қуйидаги ижобий
жиҳатлари мавжуд:
Конларнинг қолдиқ заҳираларни самарали қазиб олиш;
Кам харажат ҳисобига юқори самарадорликка эришиш;
Қудуқ устки компрессор станциясидан келажакда истиқболли
фойдаланишдаги қулайликлар, яъни бошқа объектларга кўчириш
харажатларининг кам талаб этилиши;
Кичик заҳирадаги конлардан табиий газ қазиб чиқаришдаги юқори
самарадорликка эришиш.
Баъзи конларини ишлатиш лойиҳасида қатлам босими табиий тушиб
бораётганлиги сабабли, яқин йиллар ичида табиий газ қазиб олиш
тўхташи кўрсатиб ўтилганлиги, бу эса қудуқ усти компрессор станциялари
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
(УКС)ни жорий этиш ушбу муаммога оптимал ечим эканлигини
кўрсатмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Аҳоли ва иқтисодиётни
энергия ресурслари билан барқарор таъминлаш, нефть-газ тармоғини
молиявий
соғломлаштириш
ва
унинг
бошқарув
тизимини
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2019 йил 9 июлдаги
ПҚ-4388-сонли қарорида:
-
нефть ва газ ишлаб чиқаришни янгилаш ва модернизация қилиш
жараёнларига инвестициялар жалб қилишни жадаллаштириш;
-
нефть-газ тармоғининг ишончли хомашё базасини таъминлаш
мақсадида, мавжуд заҳиралардан самарали фойдаланиш;
-
табиий газни қазиб чиқариш бўйича технологик жараёнларни
модернизация қилиш ва янги технологияларни тадбиқ қилиш;
-
нефть ва газдан тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва уларнинг
турларини кенгайтириш ҳисобига импортни қисқартириш;
-
углеводородлар, энг аввало, суюқ углеводородлар заҳираларини
Ўзбекистоннинг нефть-газ тармоғининг ишончли хомашё базасини
таъминлаш кўрсатиб ўтилган.
Табиий газ қазиб олиш хажмининг бир маромда ушлаб туриш учун
қатлам босими тушиб бораётган конларда янги технологиялардан
фойдаланиш жумладан, юқорида таклиф этилган қудуқ устки компрессор
станциялари тадбиқ этилса, заҳиралардан фойдаланиш самарадорлиги
оширилиб кўзланган мақсадга эришиш мумкин деб ҳисоблаймиз.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Havard Devold, Oil and gas production handbook, ABB Oil and Gas. 162 p.,
Norway, 2013
2. Ken Arnold, Surface production operations. Design of oil handling systems and
facilities, AMEC Paragon,Houston Texas,Third edition,2008, 747p.
3. Jahn Frank, Cook Mark, Graham Mark, Hydrocarbon exploration and
production, Elsevier science. 456 p., USA, 2008
4. C.Lyons, Gary J.Plisga ,Standart handbook of petroleum and natural gas
engineering , William,USA 2005 1569 p.
5. Amanat Chaudrhy , Oil well testing handbook,Advanced TWPSOM Petroleum
Systems,inc.Houston ,Texas 2011, 709 p.
6. Dake L.P., The practice of reservoir engineering, Shell internationale
petroleum maatschappij B.V. 568 p., Netherlands, 2001
7. Akramov B.Sh., Siddiqxoʻjayev R.K., Umedov Sh.X. Gaz qazib olish boʻyicha
ma’lumotnoma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2012
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
8. Akramov B.Sh., Umedov Sh.X. Neft qazib olish boʻyicha ma’lumotnoma. -
Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2010
9. Закиров С.Н. и др. - Новые принципы и технологии разработки
месторождений нефти и газа часть 2. М: 2009г. 484с.
