ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
КУЧСИЗ ШЎРЛАНГАН ЕРЛАРДА ПОМИДОР НАВЛАРНИНГ
ҲОСИЛДОРЛИГИ ВА МОСЛАНУВЧАНЛИК КОЭФФИЦИЕНТИ.
Тоштемир Остонақулов
Қарши давлат университети профессори,
Гулшода Саидова
СПЭКИТИ докторанти, Бухоро давлат университети ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14905373
Бухоро вилояти тупроқ-иқлим шароитида помидор экинининг
ҳосилдорлигини ошириш кўп жиҳатдан юқори маҳсулдор, шўрга,
касалликзараркунанда ва бошқа экстремал омилларга чидамли
мослашувчан навларни танлашга, уларни ўстириш агротехнологиясининг
асосий элементлари — қулай экиш схемаси ва туп қалинлигини
белгилашга ва амалиётга кенг жорий этиш муҳим илмий ва амалий
аҳамиятга эга долзарб масалалардан ҳисобланади.
Тадқиқотнинг мақсади - Бухоро вилояти кучсиз шўрланган ўтлоқи
аллювиал тупроқлар шароитида помидор тезпишар, ўртатезпишар ва
ўртапишар нав намуналарини танлаш, уларни турли суғориш тартиби ва
ўғитлаш
меъёрлари
ҳамда
экиш
схемаларида
ўстириш
агротехнологиясини такомиллаштиришдан иборат.
Дала тажрибалари 2022-2024 йиллар мобайнида қуйидаги
йўналишларда Бухоро вилояти Жондор тумани “Хамроев Халил
Бозорович” фермер хўжалиги суғориладиган ўтлоқи аллювиал
тупроқларида ўтказилди.
Бухоро вилояти кучсиз шўрланган суғориладиган ўтлоқи аллювиал
тупроқлар шароитида ўстирилганда йиллар бўйича ҳосилдорлиги, ўртача
ҳосилдорлиги, жумладан товар ҳосилдорлиги ҳамда стандартга нисбатан
қўшимча товар ҳосил миқдори аниқланди.
Олинган натижаларга кўра, помидор тезпишар нав-дурагайлар
гуруҳида стандарт Мустақиллик-28 навида ўртача ҳосилдорлик
гектаридан 38,2 тоннани, шундан 36,5 тонна ёки 95,6 % товар ҳосилни
ташкил этди.
Стандарт навдан бошқа ўрганилган нав-дурагайлар юқори
ҳосилдорликни, яъни Ogastin – 42,2 т/га таъминлаб, шунинг 41,4 тоннаси
ёки 98,1 % товар ҳосилни, Lojain F
1
– 67,8 т/га, шунинг 63,9 тоннаси ёки
94,2 % и, Tomsk F
1
– 109,8 т/га, шундан 108,9 тоннаси ёки 99,2% и, Bobcat
F
1
- 94,2 т/га, шундан 93,0 тоннаси эса 98,7 % и, Seraj F
1
90,0 т/га, шундан
87,8 тоннаси эса 97,6 % и товар ҳосилни таъминлади. Стандарт нав-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
дурагайларга нисбатан 4,9-45,0 т/га (113,4-170,4 %) кўшимча ҳосил олиш
имконини берди.
Кучсиз
шўрланган
ерларда
помидор
нав-дурагайлари
ҳосилдорлиги ва товарлилиги (2022-2024 йиллар).
№
Нав-дурагай номи ва
келиб чиқиши
Йиллар
бўйича
ҳосилдорлик, т/га
Ўртача
ҳосилдорлик,
т/га
Шундан
товар ҳосил
Стандартга
нисбатан
қўшимча
товар ҳосил
2
022
2
023
2024
т/га
%
т/га
%
Тезпишар навларда
1
.
Мустақиллик-
28(ст.)
3
7,6
35,4
41,6
38,2
36,5
95,6
-
1
00
2
.
Ogastin (DE)
4
0,3
39,4
46,9
42,2
41,4
98,1
4,9
1
13,4
3
.
Lojain F
1
(NL)
(ст.)
7
5,5
53,3
74,6
67,8
63,9
94,2
-
1
00
4
.
Tomsk F
1
(NL)
1
01,4
99,5
128,4
109,8
108,9 99,2
45
1
70,4
5
.
Bobcat F
1
(NL)
92,1
86,8
103,8
94,2
93
98,7
29,1
1
45,5
6
.
Seraj F
1
(NL)
89,6
82,9
97,4
90,0
87,8
97,6
23,9
1
37,4
S (%) =
ЭКФ
05
=
,11
,65
,21
67
1,07
1,96
Ўртатезпишар навларда
7
.
Rio-
grandе(NL)(ст.)
3
9,7
39,2
45,1
41,3
40,1
97,1
- 100
8
.
Волгоградский
5/95(RU)
2
9,3
24,4
22,8
25,5
22,2
87,2
-
17,9
55,5
9
.
Red stone (USA)
4
4,4
42,1
51,6
46,0
45,3
98,4
5,2
112,9
1
0.
Юсупов(UZ)
3
5,8
29,8
34,8
33,5
31,0
92,6
-9,1
77,4
1
1.
Восток (UZ)
3
2,5
26,4
24,1
27,7
24,7
89,2
-15,4
61,6
1
2.
BT 1019 F
1
(TR)
(ст.)
1
6,3
10,9
12,8
13,3
10,9
81,6
- 100
1
3.
Terra cotta F
1
(NL)
3
2,0
3
2,
40,1
34,9
33,9
97,2
23,0
311,2
1
4.
Wolverine F
1
(NL)
3
7,7
36,5
48,1
40,8
40,0
98,1
29,1
367,2
S (%) =
ЭКФ
05
=
0,85
1,28
1,75
1,29
1,44
2,24
Ўртапишар навларда
1
Floradade
43,1
36,2
37,6
39,0
37,7
96,7
-
1
х
х
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
5.
(US)(ст.)
00
1
6.
Campbell (DE)
40,4
33,8
35,3
36,5
34,4
94,2
-3,3
91,2
1
7.
Н2274 F
1
(TR)(ст.)
38,0
28,9
29,1
32,0
30,8
96,2
-
100
1
8.
Pink trind F
1
(NL)
43,2
41,0
47,8
44,0
42,8
97,2
12,0
138,9
S (%) =
ЭКФ
05
=
0,94
0,86
1,19
1,17
2,23
1,86
Ўртатезпишар нав-дурагайлар гуруҳида стандарт Rio-grande нави
ўртача 2022-2024 йиллар бўйича 41,3 т/га ҳосилдорликни, шунинг 40,1
т/га ёки 97,1 % товар ҳосилни ташкил этди. Стандарт навга нисбатан
юқори ҳосилдорликни 46,0 т/га Red stone навидан олиниб, шундан товар
ҳосил 45,3 т/га ёки 98,4 % эканлиги қайд этилди. Энг юқори қўшимча
ҳосилдорлик 5,2 тонна ёки 112,9 % помидор ўртатезпишар Red stone
навидан олинди.
Ўрганилган помидор ўртапишар нав-дурагайлар гуруҳидан йиллар
бўйича ўртача 32,0-44,0 т/га ҳосилдорлик олиниб, шунинг 30,8-42,8 т/га
ёки 94,2-97,2% и товар ҳосил бўлиб, энг юқори ҳосилдорлик (44,0 т/га)
Pink trind F
1
дурагайида қайд этилди. Шунда энг юқори қўшимча ҳосил
12,0 т/га ёки 138,9 % олинди.
Йиллар бўйича ҳосилдорлик таҳлил қилинганда 2022 йилда навлар ва
қайтариқлар бўйича ҳосилдорлик ўртача бўлиб, гектаридан 16,1 дан 102,6
тоннагача ўзгариб, ўртача 16,3-101,4 т/га ни ташкил этди. 2023 йилда
ҳосилдорлик нав-дурагайлар ва қайтариқлар бўйича нисбатан паст бўлиб,
9,2-101,8 т/га, ўртача 10,9-99,5 т/га ни ташкил қилди. 2024 йилда эса
ҳосилдорлик энг юқори бўлиб, нав-дурагайлар ва қайтариқлар бўйича 10,5
дан 130,7 тоннагача, ўртача 12,8-128,4 т/га ни таъминлади.
Теримлар бўйича ҳосилдорлик таҳлил қилинганда 2022 йил ҳосил
жами 8 марта, 2023 йил 10 марта, 2024 йил 9 марта терилган.
Ҳақиқий ва потенциал ҳосилдорлик орасида катта фарқнинг
мавжудлиги хўжаликларда оммабоп нав-дурагайлар экилиши, муайян
тупроқ ва иқлим шароитлари учун навларнинг мосланувчан
имкониятлари ҳисобга олинмаслиги ҳисобланади. Шунинг учун Бухоро
вилояти кучсиз шўрланган тупроқлар шароитида нав-дурагайлар тўплами
потенциал ҳосилдорлиги ва мосланувчанлик коэффициенти ҳамда
имкониятлари баҳоланган.
Аниқлашларга кўра, ўрганилган нав-дурагайларда ҳосилдорлиги –
тезпишарлар гуруҳида – 38,2-109,8, ўртатезпишарлар гуруҳида - 13,3-46,0,
х
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
ўртапишарлар гуруҳида - 32,0-44,0 т/га, мосланувчанлик коэффициенти
эса, мос равишда, 0,52-1,49, 0,78-1,40 ва 0,84-1,16 (2-жадвал).
Тадқиқот
натижаларига
кўра,
энг
юқори
мосланувчанлик
коэффициенти помидор Tomsk F
1
(1,49), Bobcat F
1
(1,28), Seraj F
1
(1,22), Red
stone (1,40), Rio-grande (1,26), Wolverine F
1
(1,24), Pink trind F
1
(1,16) нав-
дурагайларда кайд этилиб, ҳосилдорлик бу нав-дурагайларда 44,0-109,8
т/га ни ташкил этди. Энг паст мосланувчанлик коэффициенти BT1019 F
1
(0,40), Мустақиллик-28 (0,52), Ogastin (0,57), H2274 F
1
(0,84) нав-
дурагайларда бўлди.
2-жадвал
Помидор нав-дурагайлар ҳосилдорлиги ва мосланувчанлик
коэффициенти.
№
Нав-дурагайлар номи
ва келиб чиқиши
Ҳосилдорлик
т/га
Нав(дурагайлар)нинг
ўртача
ҳосилдорликка
нисбатан улуши
Мосланувчанлик
коэффициенти
Тезпишар навларда
1
.
Мустақиллик-28(ст.)
38,2
51,8
0,52
2
.
Ogastin (DE)
42,2
57,3
0,57
3
.
Lojain F
1
(NL) (ст.)
67,8
92,0
0,92
4
.
Tomsk F
1
(NL)
109,8
149,0
1,49
5
.
Bobcat F
1
(NL)
94,2
127,8
1,28
6
.
Seraj F
1
(NL)
90,0
122,1
1,22
Ўртача
73,7
100,0
1,00
Ўртатезпишар навларда
7
.
Rio-grandе(NL)(ст.)
41,3
125,5
1,26
8
.
Волгоградский
5/95(RU)
25,5
77,5
0,78
9
.
Red stone (USA)
46,0
139,8
1,40
1
0.
Юсупов(UZ)
33,5
101,8
1,02
1
1.
Восток (UZ)
27,7
84,2
0,84
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
1
2.
BT 1019 F
1
(TR) (ст.)
13,3
40,4
0,40
1
3.
Terra cotta F
1
(NL)
34,9
106,1
1,06
1
4.
Wolverine F
1
(NL)
40,8
124,0
1,24
Ўртача
32,9
100,0
1,00
Ўртапишар навларда
1
5.
Floradade (US)(ст.)
39,0
102,9
1,03
1
6.
Campbell (DE)
36,5
96,3
0,96
1
7.
Н2274 F
1
(TR)(ст.)
32,0
84,4
0,84
1
8.
Pink trind F
1
(NL)
44,0
116,1
1,16
Ўртача
37,9
100,0
1,00
Умуман, ўрганилган нав-дурагайларнинг 10 тасида мосланувчанлик
коэффициенти 1,0 ва зиёд бўлиб, улардан 3 таси тезпишарларга, 5 таси
ўртатезпишарларга, 2 таси ўртапишарлар гуруҳига мансуб эканлиги
маълум бўлди. Юқори мосланувчанлик имконияти эса нав-дурагайлар
Tomsk F
1
, Bobcat F
1
, Seraj F
1
, Red stone, Rio-grande, Wolverine F
1
, Pink trind F
1
эканлиги маълум бўлди.
Адабиётлар:
1. Азимов Б.Ж., Азимов Б.Б. Сабзавотчилик, полизчилик ва
картошкачиликда тажрибалар ўтказиш методикаси. Тошкент. Ўзбекистон
миллий энциклопедияси . 2002. –Б. 217.
2. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. Москва. 1985.-С. 351.
3. Животков Л.А., Морозова З.А., Секутаева Л.И. Определения урожайности
и коэффициент адаптивности сортов с.-х. культур. Санкт-Петербург. 1998.-
С.21.