ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
BOLALARDA TA’LIMIY O‘YINLAR ORQALI
EKOLOGIK TARBIYANI SHAKLLANTIRISH METODIKASI
Maxmudova Nasiba Nurmuxammetovna
Navoiy davlat Universiteti, Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14949965
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tabiiy
tashlandiq materiallardan foydalanish orqali bolalarning ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish va o‘quv jarayonlarini qiziqarli qilish usullari
yoritilgan. Tadqiqot davomida ekologik toza va iqtisodiy samaradorlikni
ta’minlovchi texnologiyalar asosida ta’limiy o‘yinlarni yaratish bo‘yicha metodik
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqolada turli materiallardan foydalanish orqali
ta’limiy hamda didaktik o‘yinlarni loyihalash bosqichlari, ularning pedagogik
ahamiyati va amaliy natijalari ko‘rib chiqiladi.
Аннотация.
В данной статье описаны способы развития творческого
мышления детей и интереса к образовательному процессу с помощью
использования природных отходов в дошкольных образовательных
организациях. В ходе исследования были разработаны методические
рекомендации по созданию обучающих игр на основе экологически
чистых
и
экономически
эффективных
технологий.
В
статье
рассматриваются этапы проектирования учебно-дидактических игр с
использованием различных материалов, их педагогическое значение и
практические результаты.
Annotation.
This article discusses ways to develop children's creative
thinking skills and make learning processes interesting by using natural waste
materials in preschool educational organizations. During the research,
methodological recommendations were developed for creating educational
games based on environmentally friendly and cost-effective technologies. The
article considers the stages of designing educational and didactic games using
various materials, their pedagogical significance and practical results.
Kalit so‘zlar.
Maktabgacha yoshdagi bola, tabiiy-tashlandiq materiallar,
metodika, ta’limiy hamda didaktik o‘yinlar, ekologiya, tabiat.
Ключевые слова.
Дошкольник, природные отходы, методика,
развивающие и дидактические игры, экология, природа.
Keywords.
Preschool child, natural and waste materials, methodology,
educational and didactic games, ecology, nature.
Bugungi kunda ekologik barqarorlik va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish masalalari nafaqat iqtisodiyot, balki ta’lim sohasida ham dolzarb
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
masalalardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Ayniqsa, maktabgacha ta’limda bolalarni
tabiatni asrashga o‘rgatish, ularda ekologik madaniyat va ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirishda tabiiy va tashlandiq materiallardan foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ta'lim jarayonining samaradorligini oshirishda innovatsion
metod va vositalardan foydalanish, pedagogik usullarni yangilash alohida
ahamiyat kasb etmoqda. Bolalarning psixologik va fizologik rivojlanishi, ularning
intellektual, emotsional va jismoniy salohiyatining to‘liq namoyon bo‘lishi uchun
ta'lim jarayonida faol va amaliy faoliyatga asoslangan metodlar qo‘llanilishi
lozim.
Ayniqsa, tabiiy-tashlandiq materiallardan tayyorlangan ta'limiy o‘yinlar
maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘yin, ta'lim va tarbiyaning ajralmas birligi
sifatida muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim jarayonida tabiiy va tashlandiq
materiallardan foydalanishning metodik asoslari, uning o‘quv-tarbiya
jarayonidagi o‘rni va ahamiyati hamda tabiiy va tashlandiq materiallardan
ta’limiy o‘yinlar tayyorlash jarayoni qisman yoritiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Maktabgacha ta’lim jarayonida tabiiy va
tashlandiq materiallardan foydalanish bolalarda atrof-muhitni asrab-avaylash,
qayta ishlash madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Maria Montessori
nazariyasida tabiiy materiallar orqali bolalarning mustaqil o‘rganish va o‘zini
rivojlantirish qobiliyatlarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Unga ko‘ra,
tabiiy materiallardan tayyorlangan o‘yinlar bolalar atrof-muhitni o‘rganish
jarayonida ularning sezgi organlarini faollashtiradi. Montessori bolalarning
qiziqishini uyg‘otadigan, ammo murakkab bo‘lmagan didaktik materiallardan
foydalanishni tavsiya qilgan.
Shveytsariyalik psixolog
Jean Piaget
nazariyasiga ko‘ra, bolalar o‘yin orqali
dunyoni anglaydilar va o‘z bilimlarini mustahkamlashadi. Uning fikricha, tabiiy
materiallar bilan o‘ynash bolalarning kognitiv rivojlanishi, jumladan, tasavvur va
muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
John Dewey
ta’limni hayotning bir qismi sifatida ko‘radi va amaliy
mashg‘ulotlar orqali ta’lim olishga urg‘u beradi. Uning fikricha, tabiiy materiallar
bolalarning atrof-muhitni anglashda muhim vosita bo‘lib, ular ekologik ong va
ijodkorlikni shakllantiradi.
Loris Malaguzzi
esa bolalar o‘z tajribalaridan
o‘rganishlarini ta’kidlaydi. U tabiiy materiallarni "uchinchi o‘qituvchi" deb
atagan bo‘lib, ular bolalarning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega ekanligini qayd etadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
Maktabgacha ta’lim jarayonida tabiiy va tashlandiq materiallardan foydalanish
bo‘yicha mahalliy olimlarimiz, jumladan, Pedagogika fanlari nomzodi
O. A.
Nurmatov
tabiiy tashlandiq materiallardan foydalanish orqali bolalarning
ekologik ongini rivojlantirishning metodologik asoslarini ishlab chiqqan. U
bunday yondashuvni maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘ta muhim deb
hisoblagan.
Bundan tashqari Pedagog va metodist
D. S. Mirzayeva
tabiiy materiallardan
didaktik o‘yinlar yaratish bo‘yicha mahalliy metodik qo‘llanmalarni ishlab
chiqqan. Uning fikriga ko‘ra, tabiiy materiallar bilan ishlash nafaqat bolalarning
ijodiy fikrlash qobiliyatini, balki jamoada ishlash ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi deya ta’kidlagan. Men ham o‘z mutaxassisligimdan kelib chiqqan
holda maktabgacha ta’lim jarayonida tabiiy va tashlandiq materiallardan
foydalangan holda ta’limiy hamda didaktik o‘yinlar tayyorlash va ulardan ta’lim
jarayonida foydalanish har bir tarbiyachi uchun ham foydali ham zavqli deb
o‘ylayman. Chunki ta’limiy hamda didaktik o‘yinlar tayyorlash jarayonida
tarbiyachi o‘z ustida ishlaydi, izlanadi, shu bilan birga kreativligi oshadi. Buning
natijasida esa bolada ushbu o‘yinlarni o‘ynash orqali uning ijodkorligi, nutqi
hamda rivojlanishiga samarali ta’sir etadi.
Tadqiqot
metodologiyasi.
Maktabgacha
ta’limda
tabiiy-tashlandiq
materiallardan foydalanish metodikasi bo‘yicha tadqiqot jarayonida kuzatish,
eksperement, tahlil va diagnostok usullardan foydalanildi. Kuzatish usuli orqali
maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘tkazilgan mashg‘ulotlarni kuzatish va
tabiiy materiallardan foydalanishning samaradorligi aniqlandi. Eksperement
usuli 3 bosqichda amalga oshirildi: tashabbus, amalga oshirish hamda natijalarni
baholash orqali. Diagnostik usulda esa pedagoglar. ota-onalar hamda bolalar
o‘rtasida so‘rovnomalar, suhbatlar, test sinovlari amalga oshirildi. Tadqiqot
davomida tabiiy tashlandiq materiallardan ta’limiy hamda didaktik o‘yinlar
yaratish jarayonini har tomonlama o‘rganishga va bolalar rivojlanishi uchun
innovatsion yondashuvlarni taklif etishga imkon berildi.
Tahlil va natijalar.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagoglari, ota-onalar va
maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘tkazilgan suhbatlarning asosiy natijalari
ko‘ra, pedagoglarning 80% tabiiy materiallardan (shox-shabba, toshlar, qobiq,
meva urug‘lari) didaktik o‘yinlar yaratishda foydalanayotganini qayd etdi, ayrim
pedagoglar tabiiy materiallardan foydalanish uchun yetarli metodik
ko‘rsatmalarning yo‘qligini ta’kidlashdi. Ayrimlari esa bu materiallarni yig‘ish va
tayyorlash vaqt talab qilishi mumkinligini qayd etdi. Pedagoglarning 90% tabiiy
materiallardan foydalanish bolalarning ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. So‘rovda ishtirok etgan ota-
onalarning 70% bolalari bilan uyda tabiiy materiallardan foydalanib qo‘lda
ishlash tajribasiga ega ekanliklarini hamda tabiiy materiallardan foydalangan
holda o‘yinlar o‘tkazish bolalarda atrof-muhitni asrab-avaylash madaniyatini
shakllantirishda yordam berishini ta’kidlashdi. Bundan ko‘rinib turibdiki,
tabiiy
tashlandiq materiallardan tayyorlangan ta’limiy hamda didaktik o‘yinlar
maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy va ekologik tarbiyasiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatdi. Ushbu texnologiya iqtisodiy jihatdan samarali va ekologik mas’uliyatni
oshiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘ldi. Tajriba guruhidagi bolalarda bilim
darajasi va qiziqish o‘rtacha 25-30% ga oshganligi qayd etildi.
Tadqiqot
natijalari maktabgacha ta’lim tashkilotlarining amaliyotida qo‘llashga mos bo‘lib,
bolalar rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha ta’limda tabiiy tashlandiq materiallardan foydalanish – bolalarning
ijodiy fikrlash, ekologik ong va sensor-motor qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan samarali pedagogik yondashuvdir. Ushbu texnologiya ta’lim
jarayonini qiziqarli va mazmunli tashkil qilish bilan birga, ekologik barqarorlikni
ham ta’minlaydi.Tabiiy tashlandiq materiallar – tabiatda mavjud bo‘lib, o‘zining
asosiy vazifasini tugatgan, lekin qayta foydalanishga yaroqli materiallardir.
Bularga quyidagilar kiradi:
O‘simlik qoldiqlari: daraxt shoxlari, barglar, gullar, po‘stloqlar.
Minerallar: turli xil toshlar, qum, tuproq.
Organik materiallar: urug‘lar, qobiqlar, yong‘oqlar, meva va sabzavot qoldiqlari.
Qayta ishlanadigan chiqindilar: qog‘oz, karton, mato qoldiqlari.
Maktabgacha ta’limda tabiiy-tashlandiq materiallardan foydalanish metodikasi
bolalarga oddiy materiallardan yangi narsalar yaratish imkoniyatini beradi.
Bolalar tabiat bilan yaqindan tanishadi va chiqindilarning qayta ishlanishiga
ahamiyat qaratishni o‘rganadi. Tabiiy materiallar bilan ishlash orqali bolalarning
taktil sezgi organlari faollashadi. Nozik qo‘l harakatlarini talab qiluvchi faoliyat
(masalan, toshlarni bo‘yash, barglarni yopishtirish) motorikani rivojlantiradi.
Oddiy materiallardan turli shakllar yaratish yoki yaratilgan o‘yinlar orqali
bolalarda ijodkorlik rivojlanadi. O‘yin jarayonida bolalar o‘z tasavvurlarini erkin
ifoda etadilar. Bolalar tabiat resurslarining cheklanganligini tushunib, ekologik
mas’uliyat hissini shakllantiradilar. Qayta foydalanish g‘oyasi bilan tanishadilar.
Guruhda ishlash orqali bolalarda muloqot ko‘nikmalari rivojlanadi. O‘yin
jarayonida bir-birlariga yordam berish va g‘oyalarni baham ko‘rish o‘rgatiladi.
Ushbu natijalar tabiiy materiallardan foydalanishning bolalar rivojlanishiga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
26
ta’sirini yanada chuqurroq o‘rganish va uni amaliyotda keng tatbiq etishga
yordam beradi.
“
Ming bora eshitgandan ko‘ra, bir bora ko‘rgan afzal
” degan naqlga amal qilgan
holda, sizlarga tabiiy-tashlandiq materiallardan tayyorlangan ta’limiy
o‘yinlarimni tayyorlanish hamda o‘ynalish jarayonini ko‘rsatib o‘tmoqchiman.
“Savodga o‘rgatish” ta’limiy o‘yini.
Bu o‘yinda bola harflarga tegishli so‘zlarni topadi, so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘ladi,
so‘zdagi birinchi tovushni biladi, tovushni farqlaydi, harflarga qiziqish bildiradi,
ayrim harflarning shaklini biladi va farqlaydi hamda nutqni tinglaydi va
anglaydi, so‘zlashadi va muloqot qiladi, bola kitob va o‘qishga qiziqish bildiradi.
Materiallar:
rangli qog‘oz, gugurt qutisi, harflar, harflarga oid rasmlar, yelimdan
foydalanamiz.
1-qadam.
Ishni gugurt qutilariga rangli qog‘oz yopishtirib olishdan
boshlaymiz.
2-qadam.
Keyin gugurt qutilarining ichki qismiga harflarga oid suratlarni
yopishtirib olamiz.
3-qadam.
Undan so‘ng gururt qutilarining tashqi tomoniga bosh harflarni
yopishtirib olamiz.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
27
4-qadam.
Oxirida gugurt qutilarining ichki va tashqi qismini bir biriga
joylab ko‘ramiz.
O‘yin tayyor!
Bu o‘yinda bolalar biinchi quti ichidagi suratlarning bosh
harflarni topib, ikkinchi bosh harf yopishtirilgan qutiga joylashi lozim. Bu
harflarni, so‘zlarni, va o‘qish ko‘nikmalarini o‘rgatishda yordam beruvchi o‘yin
bo‘lib, ularning yozma va og‘zaki nutqini rivojlantirishga qaratilgan. Bu turdagi
o‘yinlar bolalarga o‘qish va yozishni o‘rganish jarayonini qiziqarli va samarali
qiladi.
“Kvadratlarni yig‘amiz” ta’limiy o‘yini.
Bu o‘yinda
bolalar
qo‘l barmoqlari mayda motorikasi rivojlantiriladi, mozaika
yig‘adi,
rasmlarni
to‘g‘ri
joylashtiradi,
mayda
qismlardan
iborat
konstruksiyalarni yig‘adi.
Materiallar:
karton qog‘oz, rangli qog‘oz, qaychi kerak bo‘ladi.
1-qadam.
Ishni birinchi karton qog‘ozidan 2 dona bir xil o‘lchamdagi
masalan: 50x50 sm o‘lchamdagi kavadrat shaklini qirqib olishdan boshlaymiz.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
28
2-qadam.
Endi shu karton qog‘ozining bittasini chetidan 3sm qoldirib
kvadrat shaklini ichki qismini qirqib olamiz va shu kvadratdan chiqqan ichki
qismini teng 9 qismga bo‘lib olamiz.
3-qadam.
Endigi navbat tayyor kvadratimizni 3x50 sm o‘lchovli
kvadratimizni 50x50sm o‘lchovli kvadratimizga yopishtirib olamiz.
4-qadam.
Endi ana shu tayyor kvadratimiz ichiga oldinroq tayyorlab
olgan 9 ta kvadratimizni joylashtirib olamiz.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
5-qadam.
Ishimizni har xil rangli qog‘ozdan rang barang qilib, 25 dona
aylanachalar qirqib olish bilan davom ettiramiz.
6-qadam.
Ana shu tayyorlab olgan aylanachalarimizni kvadratimizga
yopishtirib chiqamiz va ulangan qismlarini bir biridan ajratib chiqamiz.
O'yin tayyor!
Bolalar bu o‘yinda berilgan geometrik shakllarni to‘g‘ri
ketma-ketlikda joylashtirishi lozim. "Kvadratlarni yig‘amiz" taʼlimiy o‘yini
bolalarning ijodkorlikni rivojlantirish, ranglar va shakllarni taniy olish
ko‘nikmalarini oshirish uchun juda foydali. Bu o‘yin orqali bolalar kichik
elementlardan katta tasvirlarni yig‘ishni o‘rganadilar va diqqatni jamlashni
rivojlantiradilar. Bola shablon bo‘yicha mos rang va shakldagi bo‘laklarni
tanlaydi va ulardan tasvir yig‘adi. Har bir shakl yoki rang o‘z joyiga to‘g‘ri kelishi
kerak.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta’limda tabiiy
tashlandiq materiallardan foydalanib ta’limiy o‘yinlar tashkil etish bolalarning
ijodiy, sensor va ekologik rivojlanishiga yordam beradi. Bu yondashuv nafaqat
iqtisodiy tejamkor, balki ekologik barqarorlikni ta’minlovchi muhim vosita
hisoblanadi. Shunday ekan, biz yoshlar faoliyatimiz davomida bir xillikdan
cheklanib, o‘z ustimizda ko‘proq ishlashimiz hamda ta’lim jarayonini
kengaytirishimiz, ekologik tarbiyaga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqib, ota-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
onalarni ularga faol jalb qilishimiz lozim. Maktabgacha ta’lim tizimi rahbar-
xodimlari tomonidan pedagoglar uchun maxsus qo‘llanma va treninglarni
tashkil qilish, tashkilotlarda faoliyatlari davomida tabiiy tashlandiq
materiallardan doimiy tarzda foydalanib kelayotgan ijodkor pedagoglarni
rag‘batlantirish tizimini joriy qilish hamda ularni rag‘latlantirib borish yo‘llarini
ko‘rish lozimligini ta’kidlamoqchiman. Zero kelajagimiz ijodkor, kreativ
fikrlaydigan yoshlar va ular tarbiyalayotgan farzandlar qo‘lida ekanligini
unutmasligimiz joiz
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdullayeva,N. Maktabgacha ta’limda innovatsion usullar va yondashuvlar /
N.Abdulayeva, Toshkent: "Fan va texnologiyalar nashriyoti". – 2019. 45–112-
бет.
2. Raximova, М. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish /
M.Raximova, Toshkent: "Ma’rifat". – 2020. 21–89.
3. Usmonov, A. Tabiatshunoslik asosida ekologik tarbiya / A.Usmonov, Toshkent:
"Sharq nashriyoti". – 2021. 38–75.
4. Jumayev, N. Bolalar uchun o‘yin texnologiyalari / N.Jumayev, Toshkent:
"O‘qituvchi". – 2020. 112–132.
5. Xodjayeva, G. O‘quv o‘yinlari va ijodkorlik / G.Xodjayeva, Samarqand: "Yangi
asr avlodi". – 2022. 56–96.
6. Montessori, M. O‘yin orqali tarbiya / M.Montessori, Toshkent: "Tafakkur
nashriyoti". – 2020. 15–58.
7. Sidiqova, R. Ekologik tarbiya va tabiatdan foydalnish usullari / R.Sidiqova,
Toshkent: "Zamon". – 2023. 102–144.
8. Komensky, J. A. Didaktika asoslari / J.A.Komenskiy, Toshkent: "Fan". – 2019.
61–98.
9. Abduqayumova, Sh. Maktabgacha ta’limda sensor tarbiya / Sh.Abduqayumova,
Toshkent: "O‘qituvchi".– 2019. 98–120.
10. Bo‘ronova, G. Ekologik bilimlar asosida o‘qitish metodikasi / G.Bo‘ronova,
Toshkent: "Sharq". – 2021. 54–82.
