ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
JAMIYATIMIZDAGI IJTIMOIY NORMALAR VA SANKTSIYALAR
Maxmudov Salimjon Uralovich
Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi
Jo‘lmurodov Oybek Asliddin o‘g‘li
Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi
salimmaxmudov5@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14986978
Annotatsiya
Mazkur maqolada ijtimoiy normalar va sanktsiyalar tushunchasi hamda
ularning jamiyatdagi funksional ahamiyati keng yoritiladi. Ijtimoiy normalar –
jamiyat a’zolari tomonidan qabul qilingan va ularga rioya qilish majburiy bo‘lgan
yozma yoki yozma bo‘lmagan qoidalar tizimi sifatida talqin etiladi. Ushbu
normalar shaxslararo munosabatlarni tartibga solish, ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash va jamiyatda tartib-intizomni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zi:
ijtimoiy no’rmalar,sanksiyalar, huquqiy norma,axloqiy
norma,an-anaviy
norma,diniy
norma,rasmiy
sanksiyalar,
norasmiy
sanksiyalar,ijtimoiy moslasuv, jamoatchilik nazorati,odob-axloq qoidalari, qonun
ustuvorligi,davlat va jamoat nazorati, manaviy sanksiyalar,targ’ivot va tashviqot
ishlari.
Аннотация
В данной статье рассматриваются понятия социальных норм и
санкций, а также их функциональное значение в обществе. Социальные
нормы-трактуются как система письменных или неписаных правил,
принятых членами общества и обязательных к соблюдению. Эти нормы
играют важную роль в регулировании межличностных отношений,
обеспечении социальной стабильности и формировании дисциплины в
обществе.
Ключевое
слово:
социальные
нормы,санкции,
правовые
нормы,моральные
нормы,религиозные
нормы,официальные
санкции,неофициальные санкции, социальная адаптация,общественный
контроль, этикет,верховенство закона, государственный и общественный
контроль,моральные санкции, пропаганда и пропаганда.
Annotation
This article extensively covers the concepts of social norms and sanctions,
as well as their functional significance in society. Social norms are interpreted as
a system of written or unwritten rules adopted by members of society and
required to be observed. These norms play an important role in regulating
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
interpersonal relationships, ensuring social stability, and shaping discipline in
society.
Keywords:
social norms,sanctions, legal norms,moral norms,religious
norms,official sanctions,unofficial sanctions, social adaptation, public control,
etiquette,rule of law, state and public control,moral sanctions, propaganda and
propaganda.
Jamiyat insonlarning birgalikda yashashidan shakllanadigan murakkab
ijtimoiy tizim bo‘lib, unda tartib va intizomni saqlash uchun ma’lum qoidalar
mavjud. Bu qoidalar ijtimoiy normalar deb ataladi. Ular jamiyat a’zolari
tomonidan qabul qilingan me’yorlar bo‘lib, ijtimoiy hayotning barqarorligini
ta’minlaydi. Ushbu normalarni buzganlarga nisbatan qo‘llaniladigan choralar
sanktsiyalar deb nomlanadi. Jamiyat rivoji va barqarorligi ushbu normalarning
to‘g‘ri shakllanishi va unga rioya qilinishiga bog‘liq. Ushbu maqolada
jamiyatimizdagi ijtimoiy normalar va ularning sanktsiyalari haqida batafsil
ma’lumot beriladi.
Ijtimoiy normalarning mohiyati va turlari
-
ijtimoiy normalar insonlar
o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solib, axloqiy, huquqiy, diniy va boshqa
qoidalarga asoslanadi. Ushbu normalar quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.
Huquqiy normalar – rasmiy hujjatlar asosida belgilangan qoidalar
bo‘lib, davlat tomonidan nazorat qilinadi va buzilgan taqdirda yuridik
sanktsiyalar qo‘llanadi.
2.
Axloqiy normalar – insonlarning odob-axloqiga asoslangan qoidalar
bo‘lib, jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
3.
An’anaviy normalar – milliy urf-odat va an’analarga asoslangan
me’yorlar bo‘lib, asrlar davomida shakllangan.
4.
Diniy normalar – diniy ta’limotlar asosida shakllangan qoidalar
bo‘lib, e’tiqod doirasida amal qilinadi.
5.
Estetik normalar – jamiyat tomonidan qabul qilingan go‘zallik va
san’at me’yorlari.
6.
Kasbiy normalar – turli kasblarga xos bo‘lgan axloqiy va odob
qoidalari.
7.
Ijtimoiy psixologik normalar – insonlarning muayyan sharoitlarda
qanday harakat qilishlarini belgilaydi.
Bu normalar insonlarning xulq-atvorini nazorat qilib, ularni jamiyatga
moslashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy normalar tufayli jamiyat
a’zolari o‘zini qanday tutish kerakligini bilib, jamiyatga moslashadi va jamoaviy
hayotga qo‘shila oladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
Ijtimoiy sanktsiyalar va ularning turlari
-
Ijtimoiy normalarning bajarilishi
jamiyat tomonidan turli xil sanktsiyalar orqali ta’minlanadi. Sanktsiyalar ijobiy
va salbiy shakllarda bo‘lishi mumkin.
Ijobiy sanktsiyalar ijtimoiy normalarga rioya qilgan shaxslarni
rag‘batlantirish maqsadida qo‘llaniladi. Masalan:
Maqtov va mukofotlar
Unvon va medal berish
Ijtimoiy maqomning oshirilishi
Rag‘batlantiruvchi bayonotlar
Moddiy mukofot va rag‘batlantirish
Obro‘ va nufuzning oshirilishi
Salbiy sanktsiyalar esa ijtimoiy normalarni buzgan shaxslarga nisbatan
qo‘llaniladigan jazo choralaridir. Ular quyidagicha bo‘linadi:
1.
Huquqiy
sanktsiyalar – qonunlarni buzganlik uchun jarima, hibsga
olish yoki boshqa jazolar.
2.
Axloqiy sanktsiyalar – insonlar tomonidan qoralash, e’tiborsiz
qoldirish yoki tanbeh berish.
3.
Jismoniy sanktsiyalar – ba’zi jamiyatlarda jismoniy jazolar mavjud.
4.
Ma’naviy sanktsiyalar – jamiyat tomonidan insonning obro‘sini
tushirish yoki unga nisbatan ishonchsizlik bildirish.
5.
Mehnat sanktsiyalari – ishdan bo‘shatish, maosh kamaytirish yoki
lavozim tushirish shaklida namoyon bo‘lishi mumkin.
6.
Ijtimoiy izolyatsiya – shaxsni jamiyatdan chetlab qo‘yish yoki
e’tiborsiz qoldirish.
Ijtimoiy normalar va sanktsiyalarning jamiyatdagi ahamiyati
-
ijtimoiy
normalar va sanktsiyalar jamiyat barqarorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ular quyidagi vazifalarni bajaradi:
Jamiyatda tartibni saqlash – me’yorlarga amal qilish orqali jamiyatning
barqarorligi ta’minlanadi.
Insonlarning xulq-atvorini shakllantirish – odob-axloq qoidalariga rioya
qilish orqali jamiyatning axloqiy darajasi oshadi.
Jinoyatchilik va tartibsizlikning oldini olish – qonuniy va axloqiy
sanktsiyalar orqali tartib saqlanadi.
Ijtimoiy birdamlikni ta’minlash – me’yorlarga amal qilish orqali odamlar
o‘zaro hurmat va hamkorlikni rivojlantiradi.
Madaniy va ma’naviy rivojlanishga ta’sir qilish – ijtimoiy normalar milliy
va madaniy qadriyatlarni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
Shaxsiy mas’uliyatni oshirish – har bir fuqaroning o‘z jamiyatiga nisbatan
javobgarlik hissi shakllanadi.
Xulosa: Jamiyat ijtimoiy normalarsiz yashay olmaydi, chunki ular
insonlarning o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi va intizomni saqlashga
yordam beradi. Ushbu normalarni buzgan shaxslarga nisbatan sanktsiyalar
qo‘llanilishi esa jamiyatning barqarorligini ta’minlaydi. Ijtimoiy normalarning
har bir jamiyat uchun o‘ziga xosligi bor va ularni hurmat qilish, ularga rioya
qilish jamiyatning rivojlanishiga xizmat qiladi. Shunday ekan, har bir inson o‘z
jamiyatining me’yor va qoidalariga amal qilishi, ijtimoiy tartibni saqlashda o‘z
hissasini qo‘shishi lozim. Bu esa jamiyatning umumiy farovonligiga olib keladi.
Ijtimoiy normalar va sanktsiyalarni to‘g‘ri tushunish va ularga rioya qilish har
bir fuqaroning asosiy burchi hisoblanadi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1. Entoni Giddens - Sotsiologiya (2006)
2. Gʻofurov U. – Sotsiologiya asoslari , Toshkent, 2015
3. Narziev N. – Huquq va ijtimoiy normalar , Toshkent, 2018
4. Toshpoʻlatov A. – Ijtimoiy nazorat va sanktsiyalar , Toshkent, 2020 y.
5. Tojiboyeva S. – Jamiyat va ijtimoiy tartib , Toshkent, 2019
6. Ergashev I. – Ijtimoiy institutlar va tekshiruvlar , Samarqand, 2021
7. Makhmudov Salimjan Uralovich, Abdurashidov Og‘abek Shodiyor og‘li - The
Importance of the Motivational Process in Different Periods of Personality
Development.
International Journal of Integrative and Modern Medicine
8. Maxmudov S.U. Kichik maktab yoshidagi bolalar ijtimoiylashuviga tasir
etuvchi omillar. Kasb-hunar ta’limi №11, 2024
9. Maxmudov Salimjon Uralovich KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING
MAKTAB TA‘LIMIGA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGI VA RIVOJLANISHNING
IJTIMOIY SHART-SHAROITLARI. Journal of Pedagogy and psychology in modern
education , Vol. 4 No.1 (2024)
10.Maxmudov Salimjon Uralovich, Jumaboyeva Sarvinoz Olimjon qizi -OLIY
TA’LIM SHAROITIDA TALABALAR VA O‘QITUVCHILAR MAS’ULIYATI: BA’ZI
MUAMMO VA MUNOZARALAR. Journal of Pedagogy and psychology in modern
education , Vol. 4 No.(2024)
11. Makhmudov Salim Uralovich - Possibilities Of Using Electronic Literature in
The Educational Process. Progress Annals: Journal of Progressive Research
Volume 2, Issue 2, February 2024
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
12. Maxmudov Salimjon Uralovich - Oʻzaro bir birini anglash shaxslararo
munosabatlarning fenomeni sifatida. www.pedagoglar.uz 33-son 2–to’plam_
iyul_ 2022.
13.С.Махмудов - ПСИХОЛОГИЯ ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШДА АЛ-БУХОРИЙ
ХАДИСЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ
АҲАМИЯТИ
Vhttps://doi.org/10.5281/zenodo.7339029olume 2
13. Maxmudov Salim Uralovichning O`ZARO BIR-BIRINI ANGLASH
SHAXSLARARO MUNOSABATLARNING FENOMENI SIFATIDA IInternational
Conference on Developments in Education https: econferencezone.org April
20th 2022.
14. Maxmudov Salimjon Uralovich. (2022). PEDAGOGICHESKIE POUCHENIA
MYSLITELEY O VOSPITANII MOLOYoJI. EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH, 2(12), 550–553. https://doi.org/10.5281/zenodo.7337692me 2
Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2888
15. Salimjon Maxmudov. BОSHLАNGʻICH SINF OʻQUVCHILARINI OʻQISH
MАLАKАLАRINI SHАKLLАNTIRISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Ta’lim, fan va
innovatsiya. 2-son, 2024-yil
