ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
“NASOYIM UL-MUHABBAT”: TURKIY ADABIYOTDAGI ILK
TAZKIRA VA TASAVVUFIY MUHABBAT FALSAFASI
O‘ktamboyeva Xurshida Shavkat qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Adabiyotshunoslik (o‘zbek adabiyoti) magistranti
xurshidashavkatovna7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15010023
Annotatsiya:
"Nasoyim ul-muhabbat" – bu ilk turkiy tazkira (biografik va
adabiy antologiya) boʻlib, u XIV asrda yozilgan. Asar muallifi – mashhur tasavvuf
shoiri va mutasavvifi Alisher Navoiy. Ushbu tazkirada Navoiy turli shoir va
avliyolar haqida maʼlumotlar keltirib, ularning hayoti, ijodi va tasavvufiy
qarashlari haqida soʻz yuritadi. Asarning asosiy mavzusi – muhabbat (ishq) va
tasavvufdir. Navoiy bu asar orqali oʻz davrining mashhur shoir va avliyolarining
hayoti va ijodini abadiylashtirishga harakat qilgan."Nasoyim ul-muhabbat"
tazkirasida Navoiy oʻzidan oldingi va zamondosh shoirlarning sheʼrlari, ularning
tasavvufiy qarashlari va ularning Allohga boʻlgan muhabbati haqida hikoya
qiladi. Asar oʻzbek va fors adabiyotining boy merosini oʻrganishda muhim
manba hisoblanadi. Shuningdek, u turkiy xalqlar madaniyati va adabiyotining
rivojlanishida katta rol oʻynagan.
Kalit so‘zlar:
Tazkira, muhabbat(ishq), tasuvvuf, shoirlar va avliyolar,
turkey adabiyot, fors adabiyoti, XIV asr, ma’naviy meros, ilohiy muhabbat.
Abstract:
"Nasoyim ul-muhabbat" is the first Turkic tazkirah (biographical
and literary anthology), written in the 14th century. The author of this work is
the famous Sufi poet and mystic Alisher Navoi. In this tazkirah, Navoi provides
information about various poets and saints, discussing their lives, works, and
Sufi perspectives. The main theme of the work is love (ishq) and Sufism.
Through this work, Navoi aimed to immortalize the lives and works of the
prominent poets and saints of his time. In "Nasoyim ul-muhabbat," Navoi
narrates the poems, Sufi views, and their love for God of the poets who came
before him and his contemporaries. The work is considered an important source
for studying the rich heritage of Uzbek and Persian literature. Additionally, it
played a significant role in the development of the culture and literature of
Turkic peoples.
Key words:
Tazkirah, love (ishq), sufism, poets and saints, turkic literature,
persian literature, 14
th
century, spiritual heritage, divine love.
Alisher Navoiy (1441–1501) oʻzbek va turkiy adabiyotning eng buyuk
namoyandalaridan biri boʻlib, uning "Nasoyim ul-muhabbat" asari turkiy tilida
yozilgan ilk tazkira sifatida sharq adabiyoti tarixida alohida oʻrin egallaydi. Bu
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
asar nafaqat shayxlar, avliyolar va tasavvuf namoyandalarining hayoti haqida
maʼlumot beradi, balki muhabbatning insoniy va ilohiy jihatlarini chuqur falsafiy
tahlil qiladi. "Nasoyim ul-muhabbat" turkiy adabiyotda tazkira janrining
shakllanishiga katta hissa qoʻshgan boʻlib, unda tasavvufiy muhabbat
tushunchasi sheʼriy va nasriy uslubda ifodalangan.
"Nasoyim ul-muhabbat" 15-asr oxirida yozilgan boʻlib, bu davr Markaziy
Osiyo madaniyati va tasavvufiy falsafaning gullab-yashnagan davri hisoblanadi.
Navoiy bu asarni yozishda oʻzining ustozlari va tasavvufiy qarashlaridan
ilhomlangan. Asarning asosiy maqsadi insonlarni muhabbatning haqiqiy
maʼnosiga, yaʼni ilohiy muhabbatga chaqirishdir. Navoiy bu asar orqali
oʻquvchilarga tasavvufiy tafakkur va muhabbat falsafasini tushuntirishga
intiladi.
Asarda keltirilgan shayxlar va avliyolar orqali Navoiy oʻz davrining eng
nufuzli diniy va tasavvufiy shaxslarini tanishtiradi. Bu shaxslarning hayoti va
ularning muhabbat haqidagi qarashlari asarning asosiy mazmunini tashkil etadi.
Tazkira janri sharq adabiyotida shoir va yozuvchilarning hayoti, ijodi va
ularning asarlari haqida maʼlumot beradigan adabiy tur sifatida shakllangan.
"Nasoyim ul-muhabbat" bu janrning turkiy adabiyotdagi ilk namunasi
hisoblanadi. Asarda Navoiy turli shayxlar, avliyolar va tasavvuf
namoyandalarining hayoti va ularning muhabbat haqidagi qarashlarini bayon
qiladi.
Tazkira sifatida "Nasoyim ul-muhabbat"ning oʻziga xos jihati shundaki, u
nafaqat tarixiy shaxslar haqida maʼlumot beradi, balki ularning hayoti orqali
muhabbatning falsafiy jihatlarini ochib beradi. Bu asar turkiy adabiyotda tazkira
janrining rivojlanishiga asos boʻlgan.
"Nasoyim ul-muhabbat" sheʼriy va nasriy
qismlardan iborat boʻlib, ular bir-biri bilan uygʻunlashgan. Asarda quyidagi
mavzular yoritilgan:
1. Shayxlar va avliyolar hayoti: Asarda Abdulgʻaniy an-Nobulusiy, Bayazid
Bistomiy, Mansur al-Halloj kabi mashhur tasavvuf shayxlari haqida maʼlumotlar
keltirilgan. Ularning hayoti va ularning muhabbat haqidagi qarashlari asarning
asosiy mazmunini tashkil etadi.
2. Muhabbat falsafasi: Navoiy muhabbatni insoniy va ilohiy jihatlari bilan
tahlil qiladi. Uning fikricha, haqiqiy muhabbat insonni Xudoga
yaqinlashtiradigan qudratli kuchdir.
3. Tasavvufiy tafakkur: Asarda tasavvufiy tafakkurning asosiy tamoyillari,
jumladan, fanoning ilohiy muhabbatga olib borishi haqida gap boradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
"Nasoyim ul-muhabbat" turkiy tilida yozilgan boʻlib, bu oʻsha davr adabiyoti
uchun katta ahamiyatga ega. Navoiy turkiy tilining imkoniyatlarini toʻliq ochib
beradi va uni sheʼriy va nasriy uslubda mukammal qoʻllaydi. Asarning tilida
sodda, tushunarli va jozibador uslub ustunlik qiladi. Bu esa oʻquvchilarga
murakkab tasavvufiy tushunchalarni tushunishni osonlashtiradi.
"Nasoyim ul-muhabbat"da tasavvufiy muhabbat tushunchasi asosiy oʻrinni
egallaydi. Navoiyning fikricha, muhabbat insonni Xudoga yaqinlashtiradigan eng
qudratli kuchdir. Asarda keltirilgan shayxlar va avliyolar orqali bu tushuncha
chuqurroq tahlil qilinadi. Masalan, Mansur al-Hallojning "Anal-haq" degan soʻzi
orqali ilohiy muhabbatning cheksizligi va insonning Xudoga yaqinligi haqida gap
boradi.
"Nasoyim ul-muhabbat" turkiy adabiyotda tazkira janrining shakllanishiga
katta hissa qoʻshgan. Bu asar orqali turkiy tilida tasavvufiy mavzuda yozilgan ilk
tazkira yaratildi. Navoiyning ushbu asari keyingi avlod shoirlari va
yozuvchilariga katta taʼsir koʻrsatdi va turkiy adabiyotning rivojlanishiga katta
hissa qoʻshdi.
"Nasoyim ul-muhabbat" Alisher Navoiyning eng muhim asarlaridan biri
boʻlib, u turkiy adabiyotda tazkira janrining ilk namunasi sifatida qaraladi. Bu
asar orqali biz oʻrta asrlar tasavvufiy qarashlari va muhabbat falsafasini
chuqurroq tushunishimiz mumkin. Navoiyning sheʼriy va nasriy uslubi, turkiy
tilini mukammal qoʻllashi bu asarni nafaqat oʻzbek, balki butun sharq adabiyoti
uchun noyob manba qiladi.
Alisher Navoiyning "Nasoyim ul-muhabbat" asari turkiy adabiyotdagi ilk
tazkira sifatida alohida ahamiyatga ega. Bu asar orqali Navoiy turli shayxlar,
avliyolar va tasavvuf namoyandalarining hayoti va ularning muhabbat haqidagi
falsafiy qarashlarini bayon qiladi. Asarning asosiy mavzusi insoniy va ilohiy
muhabbatning chuqur maʼnosini ochishdir. "Nasoyim ul-muhabbat" turkiy tilida
yozilganligi, sheʼriy va nasriy uslubining uygʻunligi, shuningdek, tasavvufiy
tafakkurning boyligi bilan turkiy adabiyotning yorqin namunasidir. Bu asar
nafaqat oʻzbek, balki butun sharq adabiyoti va tasavvufiy falsafa uchun muhim
manba hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Erkinov, A. "Alisher Navoiy va tasavvuf". – Toshkent: Fan, 2005.
2.Quronov, S. "Navoiyning tasavvufiy qarashlari". – Toshkent: Adabiyot va sanʼat,
2010.
3.Karimov, N. "Xorazm tasavvufi va Alisher Navoiy". – Nukus: Qoraqalpogʻiston,
2012.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
4.Mirzayev, T. "Navoiy sheʼriyatida muhabbat motivlari". – Toshkent: Sharq,
2008.
5. Safarov, O. "Oʻrta asr tazkiralari va ularning adabiy ahamiyati". – Toshkent:
Fan, 1999.
6.Yusupova, M. "Tazkira adabiyoti: tarix va nazariya". – Samarqand: SamDU,
2015.
7. - Schimmel, A. "Mystical Dimensions of Islam". – Chapel Hill: University of
North Carolina Press, 1975.
8. Bombaci, A. "History of Turkish Literature". – Istanbul: Alfa, 1986.
9. Ainiy, S. "Oʻzbek adabiyoti tarixi". – Toshkent: Oʻqituvchi, 1994.
