ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
O‘ZBEKISTONDA OLIY TA’LIM SOHASIDAGI ISLOHOTLAR VA
MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARI YUZASIDAN FAZOVIY
TASAVVURNI MODULLI KOMPETENTLIK YONDASHUV ASOSIDA
RIVOJLANTIRISH: YANGI PEDAGOGIK METODLAR VA AMALIY
YONDASHUVLAR
Otaxanova Shoxidaxon Faroxiddin qizi
TDPU Professional ta’lim fakulteti
“Muhandislik grafikasi va dizayn nazariyasi” mutaxasisligi
1-bosqich magistranti
shaxidaataxanova9@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14997457
Annotatsiya:
Maqolada, yangi O‘zbekistonda ta’lim tizimida amalga
oshirilgan islohotlar va ularning muhandislik grafikasi fanlari orqali fazoviy
tasavvurni
rivojlantirishdagi
o‘rni
tahlil
etiladi.
Maqola
metodik
yondashuvlarning samaradorligini ko‘rsatish bilan birga, amaliy tajribalar va
kelajakda ushbu sohada yuzaga keladigan istiqbollarni ham muhokama qiladi
Kalit so'zlar:
Pedagogik metodlar
,
modul, kompotentlik, fazoviy tasavvur,
ta’lim, islohot, innovatsiya, grafik dizayn,
Аннотация:
В статье анализируется роль реформ в системе
образования в новом Узбекистане и их влияние на развитие
пространственного воображения через дисциплину инженерной графики.
В статье рассматривается эффективность методических подходов, а также
обсуждаются практический опыт и перспективы, которые могут
возникнуть в данной области в будущем
Ключевые слова:
педагогические методы, модуль, компетентность,
пространственное воображение, образование, реформа, инновация,
графический дизайн
Abstract.
The article analyzes the role of reforms in the education system
of New Uzbekistan and their impact on the development of spatial imagination
through the subject of engineering graphics. The article demonstrates the
effectiveness of methodological approaches, as well as discusses practical
experiences and future prospects that may arise in this field.
Keywords:
pedagogical methods, module, competence, spatial imagination,
education, reform, innovation, graphic design
O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi so‘nggi yillarda jadal islohotlar jarayonidan
o‘tib, global ta’lim standartlariga moslashish yo‘lida katta qadamlar
tashlamoqda. Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi doirasida ta’lim
sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, ayniqsa, innovatsion pedagogik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
metodlar va modulli kompetentlik yondashuvlari orqali ta’lim sifatini oshirishga
yo‘naltirilgan. Oliy ta’limda o‘quv jarayonini samarali tashkil etish, talabalarni
amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlash va ularni zamonaviy talablar darajasida
tayyorlash bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir.
Muhandislik grafikasi fanlari, talabalarda fazoviy tasavvurni rivojlantirishda
alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu fanlar orqali o‘quvchilar geometrik shakllar va
strukturalarni tasavvur qilish, ularni texnik va grafik usullarda ifodalash
ko‘nikmalarini egallaydilar. Fazoviy tasavvur, muhandislik va texnik sohalarda
muvaffaqiyatli ishlash uchun zaruriy asosdir. Shu bilan birga, bu sohada yangi
pedagogik metodlar va modulli kompetentlik yondashuvining joriy etilishi,
talabalarni faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy ko‘nikmalar bilan ham
ta’minlashni ta’minlaydi. Maqolada O‘zbekistonda oliy ta’lim sohasidagi
islohotlar va muhandislik grafikasi fanlari yuzasidan fazoviy tasavvurni modulli
kompetentlik yondashuvi asosida rivojlantirish jarayonlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, yangi pedagogik metodlar va amaliy yondashuvlarning
samaradorligi, talabalar uchun yanada samarali ta’lim tizimini yaratishdagi roli
muhokama qilinadi. Bu metodlar va yondashuvlar nafaqat ta’lim sifatini
yaxshilash, balki muhandislik grafikasi sohasida yuqori malakali va
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlashda muhim vositadir.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi so‘nggi yillarda jadal islohotlar jarayonidan
o‘tib, global ta’lim standartlariga moslashish yo‘lida katta qadamlar
tashlamoqda. Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi doirasida ta’lim
sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, ayniqsa, innovatsion pedagogik
metodlar va modulli kompetentlik yondashuvlari orqali ta’lim sifatini oshirishga
yo‘naltirilgan. Oliy ta’limda o‘quv jarayonini samarali tashkil etish, talabalarni
amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlash va ularni zamonaviy talablar darajasida
tayyorlash bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir.
Muhandislik
grafikasi
fanlari,
talabalarda
fazoviy
tasavvurni
rivojlantirishda alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu fanlar orqali o‘quvchilar geometrik
shakllar va strukturalarni tasavvur qilish, ularni texnik va grafik usullarda
ifodalash ko‘nikmalarini egallaydilar. Fazoviy tasavvur, muhandislik va texnik
sohalarda muvaffaqiyatli ishlash uchun zaruriy asosdir. Shu bilan birga, bu
sohada yangi pedagogik metodlar va modulli kompetentlik yondashuvining joriy
etilishi, talabalarni faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy ko‘nikmalar
bilan ham ta’minlashni ta’minlaydi. Maqolada O‘zbekistonda oliy ta’lim
sohasidagi islohotlar va muhandislik grafikasi fanlari yuzasidan fazoviy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
tasavvurni modulli kompetentlik yondashuvi asosida rivojlantirish jarayonlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, yangi pedagogik metodlar va amaliy
yondashuvlarning samaradorligi, talabalar uchun yanada samarali ta’lim tizimini
yaratishdagi roli muhokama qilinadi. Bu metodlar va yondashuvlar nafaqat
ta’lim sifatini yaxshilash, balki muhandislik grafikasi sohasida yuqori malakali va
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlashda muhim vositadir. Shu ham aytib
o’tish lozimki, prezidentimizning Samarqand viloyatiga qilgan tashrifi
doirasidagi nutqida aynan bizning fanlar tarmog’iga katta e’tibor berish kerakligi
va bu kelajak uchun eng ahamiyatli muammolardan biri ekanligi to’g’risida so’z
olib borildi.
Ushbu maqola O‘zbekistonda oliy ta’lim sohasidagi islohotlar va
muhandislik grafikasi fanlari yuzasidan fazoviy tasavvurni modulli kompetentlik
yondashuvi asosida rivojlantirishga qaratilgan. Tadqiqotning metodologik
asoslari quyidagi yondashuvlar va metodlardan foydalanishga asoslanadi:
1.
Tahliliy-metodologik yondashuv:
Maqolada O‘zbekiston ta’lim tizimidagi so‘nggi o‘zgarishlar, islohotlar va
ularning pedagogik metodlarga ta’siri tahlil qilinadi. Xususan, modulli
kompetentlik
yondashuvi
orqali
o‘quvchilarda
fazoviy
tasavvurni
rivojlantirishning samaradorligi o‘rganiladi. Tahliliy yondashuv ta’lim tizimining
tizimli va kompleks jihatlarini, shuningdek, pedagogik metodlarning
samaradorligini o‘rganish imkonini beradi.
2
. Empirik metod:
Tadqiqotda oliy ta’lim muassasalarida muhandislik grafikasi fanlarini
o‘qitish jarayonida amalga oshirilgan amaliyotlar va o‘quv metodlaridan
foydalanilgan. Bu metod orqali o‘quvchilarni fazoviy tasavvurini rivojlantirishda
qo‘llaniladigan pedagogik metodlar va modulli kompetentlik yondashuvining
amaliy natijalari ko‘rib chiqiladi. O‘quv dasturlari va amaliy mashg‘ulotlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun eksperimental tahlil ham o‘tkaziladi.
3.
Kompetentlik yondashuvi:
Maqolada kompetentlik yondashuvi, ya’ni talabalarni nafaqat nazariy
bilimlar, balki amaliy ko‘nikmalar bilan ham ta’minlash muhim metodologik
asos sifatida qabul qilinadi. Modulli ta’limni joriy etish orqali talabalar
o‘rganilgan bilimlarni amaliyotda qo‘llashni o‘rganadilar, bu esa ularning fazoviy
tasavvurlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
4.
Pedagogik va innovatsion metodlarni tahlil qilish:
Yangi pedagogik metodlar va innovatsion yondashuvlar, shu jumladan,
fazoviy tasavvurni rivojlantirishga qaratilgan usullar, o‘rganish va tahlil qilish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
metodlari sifatida ishlatiladi. Ushbu metodlar ta’lim jarayonida amaliy va
nazariy bilimlarni samarali integratsiyalashga imkon beradi.
O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar va
pedagogik metodlarning samaradorligini o‘rganish uchun bir qator ilmiy
manbalar va tadqiqotlar tahlil qilindi. Ushbu manbalar ta’limda modulli
yondashuvning qo‘llanilishi, kompetentlik asosida o‘qitish metodlari,
muhandislik grafikasi fanlarida fazoviy tasavvurni rivojlantirish va innovatsion
pedagogik metodlarni amaliyotga joriy etish kabi masalalarni o‘z ichiga oladi.
1. M. S. Kabilov (2019). “Kompetentlik yondashuvi asosida o‘quv jarayonini
tashkil etish”. Ushbu manba, ta’lim jarayonida kompetentlik yondashuvining
qo‘llanilishini batafsil tahlil etadi. Muallif, bu yondashuvni o‘quvchilarda fazoviy
tasavvurni rivojlantirishda qanday samarali qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi.
2. M. A. Abdullayev (2020). “Muhandislik grafikasi fanlarida fazoviy
tasavvurni rivojlantirish metodlari”. Mazkur tadqiqotda muhandislik grafikasi
fanlarining ahamiyati va ularni o‘qitishda foydalaniladigan pedagogik metodlar
haqida ma’lumotlar keltirilgan. Fazoviy tasavvurni shakllantirishga qaratilgan
yangi metodlar va texnologiyalar muhokama qilinadi.
3. O. O. Davlatov (2021). “Oliy ta’limda modulli ta’lim tizimi: nazariya va
amaliyot”. Ushbu asar oliy ta’limda modulli ta’lim tizimining o‘rni, afzalliklari va
amaliy qo‘llanilishi haqida ma’lumot beradi. Maqolada ta’lim jarayonida modulli
yondashuvning samaradorligi tahlil etiladi va u fazoviy tasavvurni
rivojlantirishda qanday yordam berishi ko‘rsatiladi.
4. T. T. Juraev (2021). “Pedagogik innovatsiyalar va ta’limda yangi
metodlarning
samaradorligi”. Ushbu
manba innovatsion pedagogik
metodlarning ta’lim jarayoniga joriy etilishi va uning o‘quvchilarning fazoviy
tasavvurini rivojlantirishga bo‘lgan ta’siri haqida batafsil ma’lumot beradi.
5. A. R. Sobirov (2022). “Fazoviy tasavvurni rivojlantirishda innovatsion
metodlarning ahamiyati”. Bu tadqiqotda fazoviy tasavvurni rivojlantirishga
qaratilgan innovatsion metodlar va pedagogik usullar ko‘rib chiqiladi.
6. M.K.Xalimovning “Modulli kompetentli yondashuv asosida
talabalarning fazoviy tasavvurini rivojlantirish metodikasi” (INTER EDUCATION
& GLOBAL STUDY (2023, №2) ISSN 2992-9024) mavzusidagi maqolasida
o’quvchilarning muhandislik grafikasida fazoviy tasavvurni oshirish jarayoni
OTM texnologik ta’lim yo‘nalishlarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Shuning uchun mazkur ta’lim muassasalarida texnologik ta’lim yo‘nalishi
bo‘yicha tahsil olayotgan talabalarda fazoviy tasavvurni rivojlantirish va zarur
pedagog bilimlarni ishlab chiqish to’g’risida yoritib berilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
7. M.K.Xalimovning “O’quvchilarning chizmani tahlil qilishi fazoviy
tasavvurini rivojlantirish omili sifatida” (Central Asian Research Journal For
Interdisciplinary Studies May, 2022) mavzudagi maqolasida talabalarning
chizmalarni tahlil qilish orqali fazoviy tasavvurni rivojlantirish metodikasi va
metodik tavsiyalar berilgan.
Ammo, yuqoridagi berilgan maqolalar yuzasidan modul va modulli
kompetentlik orqali dars tashkillash asoslari, fazoviy tasavvur va modulli
kompetentlik to’g’risidagi nazariy ma’lumotlar cheklangan holatda berilgan.
Mavjud bilimlarni yanada kengroq tushunish uchun uning nazariy asoslarini
mukammal o’rganish zarur. Adabiyotlar tahlili orqali, o‘zgarayotgan ta’lim
tizimida yangi pedagogik yondashuvlarning muhimligi va ular orqali
talabalarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari ko‘rsatilgan.
Shuningdek, fazoviy tasavvurni shakllantirishda modulli kompetentlik
yondashuvining o‘rni va uning samaradorligi ta’lim tizimida yuqori malakali
mutaxassislarni tayyorlashda muhim omil ekanligi ta’kidlangan
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Birinchi navbatda, modulli kompetentlik yondashuvi ta’lim jarayonining
samaradorligini oshirishda muhim vosita ekanligi aniqlangan. Bu yondashuv
talabalarga nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar bilan boyitish imkonini beradi,
shuningdek, fazoviy tasavvurini shakllantirishda ularga zarur bo‘lgan
ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, modulli yondashuvni
qo‘llash orqali talabalar fazoviy tasavvurlarini yanada aniqroq va chuqurroq
rivojlantira olishadi.
Grafik fanlarni o'rganish jarayonida talabalarning fazoviy tasavvurlarini
rivojlantirish modeli.
Asosiy maqsad
- grafika fanlarni o'rganish jarayonida talabalarning fazoviy
tasavvurlarini rivolantirish. Ushbu maqsadga erishish uchun bir qator
muammolarni hal qilish kerak:
1.
Talabalarga mustahkam nazariy grafik bilimlar, amaliy ko'nikmalar berish.
2.
O' quchilarda xayoliy jodiy fikrlashni shakllantirish.
3.
Grafik fanlarni organish jarayonida talabalar o'rtasida ijobiy motivatsiyani
rivojlantirish.
4.
O'quvchilarda vogelikni ijodiy idrok etish va o’zgartirish ko’nikma va
malakalarini shakllantirish.
5.
Pedagoglar uchun ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
6.
O'quvchilarning fazoviy tasavvurlarini rivolantirishga o'qituvchining
psixologik va uslubiy tayyorgarligi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
Model quydagi umumiy pedagogik tamoyillarga asoslandi: ilmiy xarakter,
uzluksizlik, kognitiv faollik, foydalanish mumkinligi, muammolarni hal qilish,
ko'rish, o'qitishning jamoaviy va individual shakllarining kombinatsiyasi,
tizimlilik va izchillik, organishning mustahkamligi, nazariya va amaliyot
o'rtasidagi bog’liqlik, ta'limning ta'lim, rivojlantiruvchi va tarbiyaviy
funktsiyalarining birligi. Biz ko'rib chigilayotgan jarayonga xos bolgan quyidagi
funktsiyalarni aniqladik:
tarbiyaviy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, diagnostik.
Muhandislik fanlarini o’rganish jarayonida o'quvchilarning fazoviy
tasavvurlarini rivolantirish yo’llarini ochib berish uchun biz uchta o'zaro
bog'langan qismni o'z ichiga olgan modelni ishlab chiqdik, ular oxir-oqibatda
yagona pedagogik natijani ta’minlab berishi ko’zda tutilgan va undan
foydalanishga imkon beradi.
Grafik kompetentlikda didaktik o'yinlar ta'lim jarayonida interaktivlikni
oshirishga va talabalarning faol ishtirokini ta'minlashga yordam beradi. O'yinlar
orqali talabalar muammolari hal gilish, mantiqiy fiklash va ijodiy yondashuvlarni
o'rganadilar. Didaktik o'yinlar talabalarning fazoviy tasavvurini rivolantirishda
juda
samarali vosita hisoblanadi. Ko'p manbalarda didaktik o'yinlar ko'ngilochar
vazifalar va mashiqlardan tuziladi. U darsda 5-6 daqiqani qamrab oladi. Didaktik
o’yinning o’quvchilar uchun eng foydalik tomoni shundaki, dars mavzusini
mustahkamlash va yangi materiallarni eslab qolishga yo'naltiriladi. Masalan,
geometrik shakilar, joylashuv va o'lchovlar bilan bog'liq o'yinlar talabalarning
fazoviy tasavvurlarini kuchaytiradi. Modulli-kompetentlik yondashuvi asosida
didaktik o’yinlardan foydalanishning bir necha usullari mavjud:
Geometrik shakllar o'yinlari:
Talabalar o'zaro raqobatlashib, shakllarni tanib
olish, ulardan yangi shakllarni yasash orqali fazoviy tasavvurlarini
rivojlantiradilar.
Simulyatsiya o'yinlari:
Talabalarga vaziyatni simulyatsiya qilish orqali
muammolarni hal qilish va fazoviy qarorlar qabul qilish imkoniyati beriladi.
Rolli o'yinlar:
Talabalar o'zaro rollarga bo’lingan holda muammolarni hal
qilishadi. Bu usul jamoaviy ish ko'nikmalarini rivojlantiradi va talabalar
o'rtasida hamkorlikni ta'minlaydi.
Muhandislik grafikasi fanlarida fazoviy tasavvurni modullar orqali
rivojlantirishda quyidagi amaliy yondashuvlar qo‘llanilishi mumkin:
1. Interfaol o‘quv metodlari: Ta’lim jarayonini interfaol o‘rgatish usullari orqali
talabalar o‘rganayotgan geometrik shakllar va strukturalarni real hayotdagi
masalalar bilan bog‘lab, amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
2. Kompyuter yordamida o‘qitish: Grafik dizayn dasturlari va 3D modelleme
texnologiyalaridan foydalanish orqali talabalar fazoviy tasavvurlarini
kuchaytiradi.
3. Kollaborativ o‘rganish: Talabalar bir-biri bilan hamkorlikda ishlashni
o‘rganish orqali amaliy ko‘nikmalarini oshiradilar va fazoviy tasavvurdagi
xatoliklarni aniqlashda yordam berishadi.
O'yin turi: “
Kim tez topadi
”
deb nomlanadi. Detalning berilishiga ko’ra,
fazoviy tasavvur qilgan holatda uning uchta asosiy ko’rinishini topish.
XULOSA
O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar va yangi pedagogik metodlar, ayniqsa,
muhandislik grafikasi fanlarida fazoviy tasavvurni rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega. Modulli kompetentlik yondashuvi, o‘quvchilarga amaliy va
nazariy bilimlarni to‘liq o‘zlashtirish imkoniyatini yaratadi. Shuningdek,
pedagogik metodlarning yangilanishi ta’lim jarayonini sifatli va samarali qilishga
xizmat qiladi, bu esa kelajakda texnik sohalarda yuqori malakali mutaxassislarni
tayyorlashda katta ro’l o‘ynaydi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
“Muhandislik grafikasi” - V.A. Zelenko, M.N. Bobrov (Moskva, 2018)
Muhandislik grafikasi fanlarining asoslari va amaliy yondashuvlari haqida
yozilgan ushbu kitobda fazoviy tasavvurni rivojlantirishga oid muhim
tushunchalar mavjud Johnson, M., & Williams, K. (2023). "The evolution of
plastic materials in the 21st century." Polymer Science and Technology, 29(2),
112-128.
2.
Otaxanova, Sh.F. (06.02. 2025, Spain )/ Spatial imagination and its role in
drawing and the scientific pedagogical and psychological basis of achieving
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
effectiveness in education;/ Fazoviy tasavvur va uning chizmachilikda tutgan
o’rni hamda ta’limda samaradorlikka erishishning ilmiy pedagogik, psixologik
asoslari (pp.276-282)
3.
[https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/2996]
4.
Otaxanova, Sh.F. (12.11. 2024, TDPU)/ Tasviriy san’at va muhandislik
grafikasi ta’limi yoʻnalishi pedagog kadrlar tayyorlash sifat va samaradorligini
oshirish: innovatsiya va ilgʻor tajribalar respublika ilmiy-amaliy anjumani;/
Bo‘lajak chizmachilik o‘qituvchilarining fazoviy tasavvurini modulli kompetentli
yondashuv asosida o‘qitishdagi zamonaviy usul va uslublar. (pp.189-192)
5.
Otaxanova, Sh.F. (3.12.2024, Toshkent) Mahoratli o'gituvchi - millat
tayanchi: uzluksiz kasbiy rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari xalgaro
ilmiy amaliy konferensiya), “Modulli-kompetentli yondashuv asosida bo'lajak
chizmachilik o'qituvchilarining fazoviy tasavvurini rivojlantirishda interfaol
metodlardan foydalanish” (pp. 237-239)
6.
Otaxanova, Sh.F. (5.12.2024, TERDU) Modulli-kompetentlik yondashuvi
asosida talabalarning fazoviy tasavvurini shakillantirish va didaktik o’yinlardan
foydalanish metodikasi/ Respublika ilmiy-texnik anjuman II qism/(pp. 299-303)
