ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
YOSH SPORTCHINING O'ZINI O'ZI TARBIYALASHGA VA O'ZINI
RIVOJLANTIRISHGA O‘RGATISH METODIKASI
Jurayev Akbar
Davronov Bobur
SHDPI talabalari
Feruza Homidjonova
SHDPI o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15031137
Annotatsiya:
Intellektual va shaxsiy o'sishning eng yuqori nuqtasi yosh
sportchining o'zini o'zi tarbiyalashni va o'zini rivojlantirishni o'rganadigan
paytidir. O'z-o'zini tarbiyalash deganda shaxsning o'z ustida ongli, tizimli
ishlashi, shaxsiy ehtiyojlar va o'rnatilgan ideallarga muvofiq ijobiy fazilatlarni
maqsadli shakllantirish va takomillashtirish va salbiy fazilatlarni yo'q qilish
tushuniladi.
Kalit so‘zlar:
kurash, karate, musobaqa, g‘laba, omad, sport, usul, jang.
Аннотация: Пик интеллектуального и личностного роста наступает
тогда, когда молодой спортсмен учится дисциплине и саморазвитию. Под
самовоспитанием понимается сознательная, систематическая работа
личности
над
собой,
целенаправленное
формирование
и
совершенствование положительных качеств и устранение отрицательных
в соответствии с личными потребностями и сложившимися идеалами.
Ключевые слова:
борьба, каратэ, соревнование, победа, удача, спорт,
метод, поединок.
Abstract:
The peak of intellectual and personal growth is the moment when
a young athlete learns to educate himself and develop himself. Self-education is
understood as a conscious, systematic work on oneself, the purposeful
formation and improvement of positive qualities and the elimination of negative
ones in accordance with personal needs and established ideals.
Intellektual va shaxsiy o'sishning eng yuqori nuqtasi yosh sportchining
o'zini o'zi tarbiyalashni va o'zini rivojlantirishni o'rganadigan paytidir. O'z-o'zini
tarbiyalash deganda shaxsning o'z ustida ongli, tizimli ishlashi, shaxsiy ehtiyojlar
va o'rnatilgan ideallarga muvofiq ijobiy fazilatlarni maqsadli shakllantirish va
takomillashtirish va salbiy fazilatlarni yo'q qilish tushuniladi.
Tajriba shuni ko'rsatadiki, sportchi tarbiyasining muhim belgisi uning o'zini
o'zi takomillashtirishga bo'lgan munosabatidir. O'z-o'zini tarbiyalash bilan
shug'ullanadigan yosh sportchilarni tarbiyalash muvaffaqiyatli bo'ladi, chunki u
o'z-o'zini tarbiyalash bilan shug'ullanmaydigan yoki unga salbiy munosabatda
bo'lganlarga qaraganda shaxsning o'zini o'zi boshqarish mexanizmlarini o'z
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, sportchilarning pedagogik
yo'nalishini rivojlantirish yo'lida o'z-o'zini tarbiyalashning eng muhim motivlari:
ijobiy axloq talablariga javob berishga intilish; sportda, ishda, o'qishda namuna
bo'lish istagi; murabbiy kabi bo'lish; jamoada faol va ijodiy pozitsiyani egallash.
Qoidaga ko'ra, o'z-o'zini tarbiyalash istagi bitta emas, balki bir nechta sabablarga
ko'ra yuzaga keladi, ularning ba'zilari ustunlik qiladi va shuning uchun eng
muhim va moyildir.
Murabbiyning vazifasi sportchi shaxsini o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoni
axloqiy-axloqiy tamoyillarga asoslanib, qadriyat yo‘nalishlariga ega bo‘lishi
uchun ham individual o‘quvchi, ham butun jamoa uchun o‘z-o‘zini
takomillashtirish dasturini tayyorlashdan iborat. O'smirlar bilan samarali
tarbiyaviy ish olib borish uchun axloqiy xulq-atvor bo'yicha izchil mashqlarning
puxta o'ylangan tizimi, ijobiy axloqiy tajribani shakllantiradigan foydali
faoliyatni tashkil etish va o'z xatti-harakatlarini o'z-o'zini tartibga solishga
o'rgatish kerak.
Sharq yakkakurashlari bo'yicha mashg'ulotlarda bu vazifa shunchaki
tavsiya emas, balki favqulodda zaruratdir.
Mutaxassislar to'g'ri ta'kidlaydilarki, zamonaviy trener quyidagilarga ega
bo'lishi kerak: a) zarur ma'lumotlarni yig'ish va qayta ishlash, yozib olish va
saqlashning ilmiy usullari; b) yosh sportchilarni diagnostika qilishning ilmiy
usullari, ularni tayyorlash va tarbiyalash jarayoni; v) pedagogik ishni tashkil
etishning ilmiy usullari.
Talabalarga kelajakdagi yutuqlar istiqbolini etkazish, uni yaqin va
tushunarli qilish qobiliyati murabbiy ishini tashkil etishning asosiy elementidir.
Murabbiy ta’sirida maktab pedagogik jamoasi va ota-onalar bilan aloqada,
o‘smirlarning o‘zlari ishtirokida olib boriladigan ishlar bo‘lajak fuqaroning
axloqiy fazilatlarini shakllantiradi.
Murabbiyning pozitsiyasi alohida bo'lishi kerak. U o'smirlar va yosh
sportchilar bilan yagona hayot kechiradi, ularning har birining muvaffaqiyatidan
xursand bo'ladi va shu bilan birga ularda sportda o'zini o'zi takomillashtirish,
har qanday hayotiy vaziyatda ijobiy dominant xulq-atvor namunalarini
shakllantirishga yo'naltirish kabi super vazifani shakllantiradi. Trenerning
pedagogik tamoyili - bu harakat orqali tarbiya. Bu sportning har qanday turiga,
umuman
olganda,
pedagogik
mehnatga
hurmatli
munosabatni
shakllantirishning eng yaxshi usuli.
Murabbiyga namuna sifatida qanday fazilatlar kerak? Bu o'z kasbini qalbi va
qalbi chaqirig'i bilan tanlagan, ma'lum bir ijtimoiy mavqega erishishga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
intiladigan va hayotda o'z o'rnini biladigan, amaliy ishda o'quvchilarining asosiy
hayotiy maqsadlariga erishishga yordam beradigan tarzda o'quv dasturini
tuzishga harakat qiladigan mutaxassis. Bunday odam namuna bo'lishi mumkin.
Agar u asosiy shaxsiy ehtiyojlarni professional ehtiyojlar bilan birlashtirsa va
sportchilar bilan ishlashda ularni hisobga olishga qodir bo'lsa, u taqlid qilishga
loyiqdir. Murabbiyning pedagogik faoliyatidagi eng muhim narsalar quyidagilar
bo'lishi kerak: mehribonlik, e'tibor, sezgirlik; yuksak axloqiy fazilatlar va
tarbiya; o'ziga ishonch va ichki tinchlik; maqom (ma'lum bir ijtimoiy mavqe);
muvaffaqiyatga erishish istagi; majburiy guruh shovqini; tan olish va ma'qullash
muhiti; o'z-o'zini hurmat qilish; o'zini sinab ko'rish istagi va intilishi va
boshqalar.
O'quv jarayonini qurish asoslari
Jang san'ati bo'yicha samarali mashq qilishning eng muhim shartlaridan biri
uning etarlicha uzoq vaqt davomida optimal tuzilishidir. Chunki bir kun, bir
hafta, bir oy, hatto bir yilda ham jangga to‘liq tayyorlanib bo‘lmaydi. Bu texnika,
taktika va psixofizik tayyorgarlikni muntazam ravishda takomillashtirishning
uzoq muddatli, ko'p yillik jarayoni bo'lib, bunda ikkinchisi hal qiluvchi rol
o'ynaydi.
O'quv jarayonini tashkil etish va qurish, yaxlit bir butun sifatida, o'qitish va
o'z-o'zini tarbiyalashning aniq vazifalari tizimini mantiqiy va izchil hal qilish
asosida quriladi. Barcha mashg'ulotlar quriladigan boshlang'ich elementar
bo'g'inlar individual mashg'ulotlardir.
Odatda, individual sinflar kichik tsikllar yoki mikrotsikllarda tashkil etiladi.
Mikrotsikllar - bu kattaroq o'quv bosqichlarining elementar, nisbatan to'liq,
takrorlanuvchi qismlari. Mustaqil o'rganish uchun mikrotsiklning eng qulay
davomiyligi bir hafta. Mikrotsikllar kattaroq muhitlar hosil bo'ladigan bloklar
bo'lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar:
1.
Е.М. Чумаков “Физическая подготовка борца”. Учебное пособие для
тренеров.
2.
В.М. Андреев “Борьба самбо”.
