ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
INTERNETDAN FOYDALANISH HUQUQINING TEXNIK BO‘LMAGAN
OMILLARI.
Qudratillayev Jaxongir Zokirjon o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik
universiteti o‘qituvchisi.
E-mail: j.qudratillayev@tsul.uz
jakhongir.kudratillayev.10@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15043328
Annotatsiya
Ushbu maqolada internetdan foydalanish huquqiga ta’sir qiluvchi texnik
bo‘lmagan omillar tahlil qilinadi. Siyosiy, huquqiy, ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy
omillar internetga kirish imkoniyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritiladi.
Internetdan foydalanishning global va mahalliy darajadagi cheklovlari, raqamli
tengsizlik muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilinadi.
Maqola raqamli inklyuziyani ta’minlash uchun zarur bo‘lgan strategiyalarni
ko‘rsatib beradi.
Аннотация
В данной статье анализируются нетехнические факторы, влияющие
на право пользования интернетом. Рассматриваются политические,
правовые, социальные, культурные и
экономические аспекты,
определяющие доступ к интернету. Обсуждаются глобальные и локальные
ограничения, проблемы цифрового неравенства и пути их преодоления. В
статье предлагаются стратегии, необходимые для обеспечения цифровой
инклюзии.
Annotation
This article analyzes non-technical factors affecting the right to access the
internet. It examines political, legal, social, cultural, and economic aspects that
influence internet accessibility. The discussion covers global and local
restrictions, digital inequality issues, and possible solutions. The article
highlights strategies necessary for achieving digital inclusion.
Internetdan foydalanish huquqining texnik bo‘lmagan omillari.
Internetdan foydalanish huquqi zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga
aylangan bo‘lib, uning to‘laqonli amalga oshirilishi nafaqat texnik, balki huquqiy,
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillarga ham bog‘liq. Internetga kirish
imkoniyati texnologik infratuzilma bilan ta’minlansa-da, uning samarali va
adolatli ishlashi uchun texnik bo‘lmagan omillar muhim ahamiyat kasb etadi.
Huquqiy tartibga solish, iqtisodiy sharoit, raqamli savodxonlik darajasi,
ijtimoiy tengsizlik, siyosiy barqarorlik va madaniy yondashuvlar internetdan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
foydalanish imkoniyatlarini belgilab beruvchi asosiy omillardan hisoblanadi.
Masalan, ba’zi mamlakatlarda internetga kirish erkinligi qonuniy jihatdan
cheklangan bo‘lsa, boshqalarida iqtisodiy omillar sababli internetdan
foydalanish imkoniyati barcha qatlamlar uchun mavjud emas.
Mazkur maqolada internetdan foydalanish huquqiga ta’sir etuvchi texnik
bo‘lmagan omillar chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu omillarning global
miqyosda internet huquqi va raqamli inklyuziyaga ta’siri ko‘rib chiqilib, ularni
bartaraf etish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Texnik bo‘lmagan omil murakkab bo‘lib, o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
1.Subyektiv omil.
Ya’ni shaxsning bilim, qobiliyat va ehtiyojlari majmui bo‘lib, u Internet
tarmog‘ining potensial imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish imkonini beradi.
Internetdan o‘z shaxsiy ehtiyojlari uchun foydalanadigan har bir inson aniq
ushbu omilning ta’siriga duch keladi. Internetdan foydalanishning barchaga
ma’lum bo‘lgan usullari mavjud emas. Har bir foydalanuvchi undan o‘z
ehtiyojlari va imkoniyatlariga muvofiq foydalanadi. Shaxsning bilimi, ehtiyojlari
va imkoniyatlari Internetdan foydalanish maqsadi bilan uzviy bog‘liq. Shaxsning
ehtiyojlari va imkoniyatlari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ayni paytda ular keskin farq
qilishi mumkin. Misol uchun, ko‘zi ojiz bo‘lgan inson texnologiyalardan
foydalanish sohasida jiddiy cheklovga duch keladi. Shu sababli, u axborot
texnologiyalaridan foydalanishda sog‘lom insonlar bilan teng imkoniyatlarga ega
bo‘lishi uchun ushbu jismoniy nuqsonni bartaraf etish yo‘llarini topishga majbur
bo‘ladi. Internetdan foydalanish huquqining subyektiv tarkibiy qismi bilimlar,
ehtiyojlar va imkoniyatlar majmuasi bilan belgilanadi va uni ro‘yxat ko‘rinishida
yuridik jihatdan rasmiylashtirish mumkin emas. Resurslarni imkon qadar
ko‘proq odamlar uchun tushunarli va foydalanishga qulay bo‘lishini ta’minlash
maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, notexnik subyektiv omillar insonning
Internetdan foydalanish orqali o‘z huquqlarini amalga oshirish imkoniyatlariga
iloji boricha kamroq ta’sir ko‘rsatishiga erishish lozim. Bu, ayniqsa, elektron
hukumat resurslariga taalluqli bo‘lib, bu resurslarning fuqarolar uchun
qulayligini baholash maqsadga muvofiqdir .
Subyektiv tarkibiy qismni amalga oshirish chegaralarini belgilash,
shuningdek, uni amalga oshirishning minimal darajasiga nisbatan BMT Inson
huquqlari kengashining 2016-yil 18-iyuldagi “Internetda inson huquqlarini
rag‘batlantirish, himoya qilish va amalga oshirish rezolyutsiyasi”ning 1-bandida
belgilangan haqiqiy va virtual makonda inson huquqlarini amalga oshirishning
tengligi tamoyili amal qiladi. Shundan kelib chiqib, shaxsning qonunga xilof
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
bo‘lmagan xatti-harakatlariga to‘sqinlik qilmaslik bo‘yicha salbiy majburiyatni
ajratib ko‘rsatish mantiqan to‘g‘ri bo‘ladi.
Davlat shaxsning axborot texnologiyalari sohasidagi minimal ehtiyojlarini
teng ravishda amalga oshirishni ta’minlash uchun ijobiy majburiyatlarni o‘z
zimmasiga oladi. Shuni ta’kidlash joizki, aynan ushbu majburiyatlar axborot
xavfsizligi ko‘nikmalarini shakllantirish, shuningdek, insonning o‘ziga xos
psixofiziologik xususiyatlariga mos maxsus uskunalar yoki maxsus usullar bilan
ishlashni o‘z ichiga olgan kompyuter savodxonligini oshirishda namoyon bo‘ladi.
Boshqacha aytganda, bu majburiyat insonlarning huquqlarni amalga
oshirish imkoniyatlaridagi farqni bartaraf etuvchi sharoitlarni yaratishda
namoyon bo‘ladi (raqamli tengsizlikning turli shakllariga qarshi kurashish
orqali). Davlatning ushbu majburiyati insonlarning huquqiy tengligini
ta’minlash, Internet tarmog‘idan foydalanishda ularni kamsitmaslik va real
dunyoda amalga oshiriladigan barcha inson huquqlarini Internet orqali ham
ro‘yobga chiqarish imkoniyatini kafolatlash uchun xizmat qiladi. Bu majburiyat
mavhum xususiyatga ega va shunday qolishi lozim. Chunki Internet orqali
qanday huquqlarni va aynan qay tarzda amalga oshirish mumkinligini to‘liq
aniqlab bo‘lmaydi.
2.Obyektiv omil.
Obyektiv omil davlatning Internetdan foydalanish, Internetning potensial
imkoniyatlari va shaxs tomonidan ularni amalga oshirish imkoniyatini
ta’minlash borasidagi faoliyatidan iborat. Bu omil Internetga oid muammolarni
hal etish yondashuvlari ko‘p bo‘lgani va ularning barini u yoki bu tarzda hal
qilish kerakligi sababli tartibga solishda murakkabroq ko‘rinadi. Ushbu
muammolarning aksariyati Internetning imkoniyatlari va moslashuvchanligi,
shuningdek, uning inson hayotida tutgan o‘rni bilan bog‘liq. Davlatning ijtimoiy
munosabatlarning ushbu sohasini tartibga solish bo‘yicha faoliyati (Internetdan
foydalanish huquqini amalga oshirish uchun shart-sharoit yaratish) Internetdan
foydalanish huquqining obyektiv omilini belgilaydi. Bunda davlatning salbiy va
ijobiy majburiyatlari ham farqlanadi, cheklovlar tushunchasi aniqlanadi hamda
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda qo‘llaniladigan yondashuvlar
belgilanadi.
Davlatning Internet tarmog‘idagi munosabatlarni tartibga solish usullari
turlicha xususiyatga ega bo‘lishi mumkin. Misol uchun, yana bir bor Xitoy va
Shimoliy Koreyani ko‘rsatish mumkin. Bu mamlakatlarda davlat Internetdan
foydalanishni cheklab, mohiyatan Internetga o‘xshash bo‘lgan milliy tarmoq
segmentlari ko‘rinishidagi muqobil yechimlarni taqdim etishga intiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
Shuningdek, Internet hukumatning kamroq ta’siri ostida bo‘lgan boshqa
davlatlar ham mavjud.
Internetdan foydalanish huquqini mustahkamlash bo‘yicha xalqaro
tajribaning yuqorida o‘tkazilgan tahlili asosida, biz davlatning salbiy va ijobiy
majburiyatlari bilan namoyon bo‘lgan obyektiv omilning quyidagi ko‘rinishlarini
keltirishimiz mumkin:
Salbiy majburiyatlar quyidagilardan iborat:
• Internet axborot materiallariga (kontentiga) hududiy yurisdiksiya
doirasidan tashqarida kirish imkoniyatini cheklamaslik va trafik uzatilishiga
aralashmaslik tamoyili.
Bu tamoyil Yevropa Kengashi Vazirlar Qo‘mitasining CM/Rec (2011) 8-sonli
“Internetning universalligi, yaxlitligi va ochiqligini himoya qilish hamda
rag‘batlantirish
to‘g‘risida”gi
tavsiyasida
(1.1.1
va
1.1.2-bandlar)
mustahkamlangan.
Ushbu salbiy majburiyat juda muhim hisoblanadi. Chunki uni e’tiborsiz
qoldirish davlat suverenitetiga ta’sir qilib nizolarni keltirib chiqarishi ehtimoli
yuqori. So‘nggi paytlarda adabiyotlarda “raqamli suverenitet” deb nomlangan
maxsus toifa ajratila boshlandi. Shuni ta’kidlash joizki, kelajakda Internet
tarmog‘idagi suverenitet masalasining dolzarbligi yanada ortib boradi va alohida
mustaqil tadqiqotlar o‘tkazilishini talab etadi.
• Davlatning Internetni tartibga solish masalalarida o‘ziga mutlaq vakolatlar
yuklashdan o‘zini tiyishi.
Bu salbiy majburiyat birinchisiga o‘xshash, biroq milliy darajada amal
qiladi. Internet tartibga solish sohasidagi barcha masalalar jamiyat va biznes
vakillari ishtirokida hal etilishi lozim. Bunday yondashuvga Internetning global
va xususiy rivojlanish masalalariga bag‘ishlangan xalqaro miqyosda qabul
qilingan ko‘plab hujjatlarda (Axborot jamiyati uchun Tunis dasturi, Okinava
xartiyasi va boshqalar) ishora qilingan.
Internetni boshqarishning yagona usuli undagi barcha munosabatlar
subyektlarining sa’y-harakatlarini birlashtirish hisoblanadi. Har bir davlat
o‘zining Internetdan foydalanish bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi
me’yorlar tizimini shakllantiradi. Internetni boshqarishning tarixan shakllangan
yondashuvi global masalalarni hal etishga bir qator tashkilotlarni jalb qilishni
nazarda tutadi. Bu yondashuv tarmoqning milliy segmenti darajasida yuzaga
kelgan masalalarni hal qilishda ham qo‘llanilishi lozim. Milliy darajada
kompyuter tarmog‘ini to‘liq boshqarishni o‘z zimmasiga olgan davlat, barcha
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
ishtirokchilar manfaatlarini hisobga oladigan tartibga solish modelini yaratishga
qiynalishi mumkin.
Davlatning ijobiy majburiyatlari qatoriga quyidagilar kiradi:
• Internetda oflayn muhitdagi huquqlarning amal qilishini ta’minlash, ularni
onlayn muhitda ham himoya qilish.
Bu tamoyil Inson huquqlari bo‘yicha Kengash tomonidan 2016-yil 1-iyulda
qabul qilingan “Internetda inson huquqlarini rag‘batlantirish, himoya qilish va
amalga oshirish” nomli A/HRC/RES/32/13 rezolyutsiyasida o‘z aksini topgan .
Ushbu tamoyil, avvalo, o‘zining universal va fundamental xususiyatlari bilan
e’tiborni jalb etadi. Biroq aniq tafsilotlarni o‘z ichiga olmaydi. Bu esa uning
amalda qo‘llanilishini murakkablashtiradi. Chunki barcha inson huquqlarini real
dunyodagi kabi amalga oshirish imkoni yo‘q. Erkin harakatlanish huquqi va
yashash huquqi kabi ayrim huquqlarni amalga oshirish esa umuman imkonsiz.
Rezolyutsiyaning o‘zi bu tamoyilning so‘z erkinligi doirasida amal qilishini
ta’kidlaydi (1-band), shuningdek, “raqamli tafovut”ning turli ko‘rinishlarini
bartaraf etish muhimligiga alohida e’tibor qaratadi (5-band).
• Qonun bilan himoyalangan qadriyatlarga nisbatan cheklovlarning haddan
tashqari va nomutanosib bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida Internetdan
foydalanishni cheklash standartlarini ishlab chiqish.
Cheklov standartlarining qabul qilinishini Internetdan foydalanish
imkoniyatini kafolatlash va uni himoya qilish chorasi sifatida ko‘rib chiqish
mumkin. Internetdan foydalanish huquqining insonning boshqa huquqlari bilan
aloqadorligini inobatga olgan holda, bu standartlarni o‘rnatish xalqaro
hamkorlik yo‘nalishi bo‘yicha amalga oshirilishi lozim deb hisoblanadi. Buning
sababi shundaki, hozirda Internet millatlararo muloqot muhiti sifatida namoyon
bo‘lmoqda, inson huquqlarining o‘zi esa shaxs manfaatlarini himoya qilishning
global mezoniga aylangan. Shu sababli, xalqaro standartlardan tashqarida ishlab
chiqilgan milliy cheklovlar, shubhasiz, ularning umume’tirof etilgan me’yorlarga
muvofiqligi yuzasidan savollar tug‘diradi. Ya’ni milliy cheklovlar xalqaro
standartlardan tashqarida ishlab chiqilmasligi kerak.
Bu yo‘nalishdagi xalqaro faoliyatga misol sifatida, avval ko‘rib chiqilgan
Yevropa Kengashi Vazirlar Qo‘mitasining CM/Rec (2008) 6-sonli “Internet-
filtrlar bilan bog‘liq fikr va axborot erkinligiga hurmatni rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi tavsiyasini keltirish mumkin . Shu bilan birga, Internetda
ishlash imkoniyatlarini cheklashga nisbatan tizimli bo‘lmagan yondashuv
(qonunchilik va huquqni qo‘llash darajasida ham) ko‘plab savollarga sabab
bo‘lmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
• Shaxsning axborot xavfsizligini ta’minlash va kiberjinoyatchilikdan himoya
qilish masalasi.
So‘nggi yillarda axborot xavfsizligini ta’minlash zarurati sezilarli darajada
ortdi. Kiberjinoyatchilik bo‘yicha statistik ma’lumotlar ham buning yaqqol
dalilidir .
