ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
MIRZA SALIMBEK ASARLARIDA TEMURIYLAR DAVRI TARIXI
Qurbonov Murodjon Dehqonboy o‘g‘li
Navoiy davlat pedagogika instituti, 3-bosqich tayanch doktorant
qurbonovmurod1995@gmail.com +998934752787
ORCID ID 0009-0000-2561-0815
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039193
Annotatsiya
Ushbu asarda Mirza Salimbekning "Tarixi Salimiy" va "Tavorixi
muttaqadimin va muttaxirin"asarlarida keltirilgan Amir Temur va temuriylar
davri haqidagi ma’lumotlar tahlil qilinadi. Asarda Amir Temurning kelib chiqishi,
yoshligi, harbiy yurishlari va davlat boshqaruvi haqidagi muhim tarixiy
ma’lumotlar o‘rin olgan. Temuriy hukdorlarning faoliyati qisqacha yoritilgan.
Ushbu tadqiqot Mirza Salimbekning tarixiy voqealarga bo‘lgan yondashuvi va
ularning ishonchliligini baholashga qaratilgan.
Аннотация
В данном произведении анализируются сведения об Амире Тимуре и
эпохе тимуридов, представленные в трудах Мирзы Салимбека *"Тарихи
Салимий"*
и
*"Таворихи
муттаккадимиин
ва
муттаахирин"*.
Рассматриваются происхождение Амира Тимура, его юность, военные
походы и государственное управление. Кратко освещена деятельность
тимуридских правителей. Это исследование направлено на изучение
исторического подхода Мирзы Салимбека и оценку достоверности
изложенных им событий.
Abstract
This work analyzes the information about Amir Timur and the Timurid era
as presented in Mirza Salimbek’s works *"Tarixi Salimiy"* and *"Tavorikhi
muttaqadimin va muttaaxirin"*. It examines Timur’s origins, early life, military
campaigns, and governance. The activities of Timurid rulers are briefly
highlighted. The study focuses on Mirza Salimbek’s historical approach and
assesses the reliability of the events he described.
Kalit so‘zlar:
Amir Temur, Movarounnahr, Shahrisabz, Chig‘atoy ulusi,
Amir Husayn, Ulug‘bek Mirzo, Shohrux Mirzo, Samarqand, Astronomiya, Taxt
talashuv.
Ключевые слова:
Амир Темур, Мавераннахр, Шахрисабз, Чагатайский
улус, Амир Хусейн, Улугбек Мирзо, Шахрух Мирзо, Самарканд, Астрономия,
Борьба за трон.
Amir Temur, Movarounnahr, Shahrisabz, Chagatai Ulus, Amir Husayn, Ulugh
Beg Mirzo, Shah Rukh Mirzo, Samarkand, Astronomy, Struggle for the throne.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
KIRISH (INTRODUCTION)
Mirza Salimbek ibn Muhammad Rahim (1850—1930)
— Buxoro amirligi va
Buxoro respublikasida yashagan tarixchi, shoir, davlat arbobi, diplomat. Mirza
Salimbek Buxoro amirligining koʻpgina tumanlari va bekliklari hokimi boʻlgan,
amirlarning diplomatik missiyalarini bajargan, inglizlar bilan muzokaralarda
ham qatnashgan. RSFSR qoʻshinlarining 1920-yilgi Buxoro operatsiyasidan soʻng
hibsga olinib, bir yildan soʻng ozodlikka chiqdi, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi
qoshida maʼmur boʻlib ishladi, tarixiy tadqiqotlarda qatnashdi, eski kitoblar
kutubxonasiga rahbarlik qildi. Mirza Salimbek o‘z xotiralarida Buxoro amirligi
tarixi, bekliklardagi ahvol, hududlarning tarixiy geografiyasi shuningdek, Buxoro
amirligida jadidlar faoliyatini tasvirlaydi [
Бухорий А.Р. Рахимов К. Мирзо
Салимбек колдирган мерос // Мозийдан садо,2006. № 1.
].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Mirza Salimbekning ilmiy faoliyati, tarixiylik, ijtimoiy-madaniy qarashlari,
uning ijodida tarixiy voqealar, xususan Buxoro amirligi tarixi ham alohida oʻrinni
egallaydi. Bu mavzu doirasi keng va dolzarb bo‘lib kelganligi uchun qator ilmiy
tadqiqotlar amalga oshirilgan. Mavzuga doir adabiyotlarni quyidagi guruhlarga
bo‘lib oʻrganish mumkin:
1.
Sovet davrida yaratilgan ilmiy tadqiqotlar;
2.
Mustaqillik yillarida yurtimizda nashr qilingan ishlar;
3.
Xorijda yaratilgan tadqiqotlar.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Mirza Salimbek o‘zining “Tarixi Salimiy” asarida Amir Temurni Qarochor
Nuyon avlodidan bo‘lib, uning beshinchi avlodidan deb yozadi. Amir Temurning
ota-bobolari rasmiy podshohlikka ega bo‘lmagan bo‘lsa-da, davlat ishlarini
boshqarishda muhim rol o‘ynagan. Uning otasi Amir Tarag‘ay edi. Amir Tarag‘ay
solih, yaxshi xulqli inson bo‘lib, Shayx Shamsiddin Kulol bilan yaqin aloqada edi.
Farzandi Temurni Shayxning tarbiyasiga topshirgan va u Temurning kelajakda
ulug‘ hukmdor bo‘lishini bashorat qilgan.
Amir Temur 736 hijriy (milodiy 1336-yil) Sha’bon oyining 22-kuni,
seshanba oqshomida Kesh shahrida (hozirgi Shahrisabz) tug‘ilgan. Uning
tug‘ilishi davrida Movarounnahrda hukmdorlik Tarmashirinxonning qo‘lida edi.
Tarmashirinxon Chig‘atoyxon avlodidan edi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
Chig‘atoyxonning vafotidan so‘ng 96 yil o‘tgan bo‘lsa-da, Movarounnahrda
uning avlodi bo‘lmish Bo‘zanjir hukmronlik qilgan. Eronda esa Sulton Abu Said
ibn Xudobandadan so‘ng siyosiy tartibsizliklar yuzaga kelgan edi.
Amir Qozoqon Tarmashirinxonning o‘g‘li Amir G‘ozonga qarshi chiqib, uni
mag‘lubiyatga uchratib o‘ldiradi va taxtga o‘zi o‘tiradi. Amir Qozoqonning ikki
o‘g‘li bo‘lgan: Amir Mansuriy va Amir Abdulloh. Amir Mansuriy Balx, Qunduz va
Badaxshonni boshqarishga yuborilgan bo‘lsa, Amir Abdulloh otasi bilan qolgan.
Qozoqonning vafotidan keyin, uning o‘rniga Amir Abdulloh taxtga o‘tirib,
boshqaruvni davom ettirgan.
Amir Mansuriy akasi Amir Abdullohga bo‘ysunishni istamay, ular orasida
nizolar va ziddiyatlar kuchaydi. Buxoro va Movarounnahrda tartibsizliklar avj
oldi. Har bir sardor o‘zicha hukmronlik qila boshladi. Bu vaqtda Amir Temur 25
yoshda edi. Amir Mansuriy Balxda vafot etdi va uning o‘rniga o‘g‘li Amir Husayn
taxtga o‘tirdi. Amir Husayn kuchli va da’vogar hukmdor edi. Shu davrda Amir
Temur Movarounnahrni bezobit holda ko‘rib, mamlakatni tartibga solish fikriga
tushdi. U harbiy mashqlar, ov va janglar bilan shug‘ullandi. Amir Husaynning
singlisiga uylanib, ular o‘zaro ittifoq tuzdilar va mamlakatdagi
qarshilanuvchilarni yo‘q qildilar.
Amir Temur Buxoro va Samarqandda boshqaruvni qo‘lga olib, Amir Husayn
esa Balxda hukmronlik qildi. Mamlakatni dushmanlardan tozalash uchun Amir
Temur ko‘p urushlar qildi va ko‘p mashaqqatlarni boshdan kechirdi. Uning o‘z
"Tuzuklar"ida bu haqida batafsil yozilgan.
Amir Husayn o‘z so‘zida turmadi va Amir Temurga qarshi fitna uyushtirdi,
ammo bu fitna o‘ziga qarshi ishladi. Amir Temur Amir Husaynni yo‘q qildi va
772 hijriy yilda (1370-yil) Ramazon oyida Balxda toj kiyib, taxtga o‘tirdi.
Amir Temurning zabt etishlari va hukmronligi
Amir Temur Buxoro, Samarqand, Turkiston, Xorazm, Xuroson, Iroq,
Ozarbayjon, Fors, Mozandaron, Kirmon, Diyori Bakr, Xuziston, Misr, Shom, Rum
va boshqa ko‘plab hududlarni egalladi. U 36 yil davomida ushbu yerlarni
boshqarib, tartib o‘rnatdi.
U 808 hijriy (1405-yil) yilda Isfahonni bosib olib, o‘sha yerda katta qirg‘in
uyushtirdi. Keyin Forsni zabt etdi va Oliy Muzaffar sulolasini o‘ziga bo‘ysundirdi.
Daryo ortidagi Dashti Qipchoqqa yurish qilib, Toktamishxonni mag‘lub qildi va
undan qochishga majbur qildi.
791 hijriy yilda (1389-yil) Shoh Mansurni o‘ldirib, Forsni zabt etdi va Oliy
Muzaffar sulolasini tugatdi. 801 hijriy yilda (1398-yil) Hindistonni bosib oldi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
804 hijriy yilda (1402-yil) Rumga yurish qilib, Yildirim Boyazidni mag‘lub qildi
va uni asirga oldi.
Amir Temur Yildirim Boyazidni mag‘lub etib, uni o‘z qarorgohida saqlashni
va Rumning barcha hududlariga hokim qilishni rejalashtirdi. Ammo Yildirim
Boyazid ziqqi nafas kasalligidan vafot etdi. Shundan so‘ng, Amir Temur
Ozarbayjonga qaytib, bir yil u yerda qoldi. Shu vaqt ichida Makkayu Madina va
boshqa hududlarda xutba va tanga zarbi uning nomi bilan bezandi.
806 hijriy yil (1404-yil)ning Zul-qa'da oyida u Firozkuhni zabt etdi va
Xurosonga yo‘l oldi. U Nishopur orqali Movarounnahrga qaytib keldi va
Samarqandda qaror topdi. Shu yil mamlakatlarni zabt etishdan keyin, u
Allohning ulug‘ligini madh etish uchun katta bayram va to‘y uyushtirdi.
Amir Temur 786 hijriy yilda (1384-yil) Kesh shahrida Oqsaroyni qurdi va
keyinchalik Xitoyni zabt etish uchun yurishga chiqdi. U O‘trorda to‘xtadi. Ammo
808 hijriy yil (1405-yil)ning Sha'bon oyida, chorshanba kuni vafot etdi. O‘tror va
Samarqand o‘rtasida 78 farsax (taxminan 370 km) masofa bor edi. Uning
jasadini Samarqandga olib kelib, o‘zi qurdirgan maqbaraga dafn etishdi.
She'r:
Sulton Temur, shoh tengsiz edi,
Yetti yuz o‘ttiz olti yil tug‘ilgan edi.
Yetti yuz yetmish birda chiqdi sahnaga,
Sakkiz yuz sakkizda ketdi dunyodan._
Amir Temurning to‘rt o‘g‘li bor edi:
1. Jahongir Mirzo – Samarqandda 776 hijriy yilda (1374-yil) vafot etdi.
Undan ikki o‘g‘il qoldi: Muhammad Sulton va Umar Sulton.
2. Umar Shayx Mirzo – Fors hokimi bo‘lib, 796 hijriy yilda (1394-yil) vafot
etdi.
3. Mironshoh Mirzo – Movarounnahrning bir qismiga hokim edi.
4. Shohrux Mirzo – Xuroson hokimi edi. U Amir Temurdan keyin butun
Eronga va Turkistonga hukmron bo‘ldi. Shohrux Mirzo 43 yil saltanatni
boshqardi va 850 hijriy yilda (1447-yil) vafot etdi.
Shohrux Mirzo davrida Amir Temurning avlodlari orasida tinchlik saqlanib,
u Eron va Turkiston hududlarini o‘z nazorati ostida ushlab turdi. Shohrux Mirzo
vafotidan keyin avlodlar o‘rtasida yana nizolar avj oldi.
Shohrux Mirzo Samarqand taxtiga o‘tirib, Sulton Xalilni asirlikdan ozod
qilib, o‘z o‘g‘li Ulug‘bek Mirzoni Samarqand hokimi qilib tayinladi. Bu voqea 812
hijriy yilda sodir bo‘ldi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
Shohrux Mirzo Sulton Xalilni o‘zi bilan olib ketib, Ray, Qum va Hamadon
viloyatlarini unga topshirdi. Sulton Xalil ikki yil davomida ushbu hududlarda
hukmronlik qildi. Ammo 814 hijriy yilda (1411-yil) 28 yoshida vafot etdi.
Sulton Xalil go‘zal va dono shahzoda bo‘lgan. Uning madhi uchun Xoja
Ismat Buxoriy ko‘plab she’rlar bitgan. Xojaning bu mehnatlari ayrimlar
tomonidan xato tushunilib, tuhmatlar qilingan. Sulton Xalil bir g‘azalida bunday
degan:
Bayt:
Bog‘bon, gulzor devori tagida qazima,
Qani ko‘ngilga tasalli, savsan bilan sarmim.
Ulug‘bek Mirzo, Shohrux Mirzoning o‘g‘li, buyuk olim va adolatli hukmdor
edi. Ilm-fan va fazilatda tengi yo‘q edi. Bir she’rda bunday deyiladi:
Bayt:
Ulug‘bek Mirzo, handasa ilmining peshvosi,
Bu sohada ming madrasada tengi topilmas edi.
Ulug‘bek Mirzo matematika, ayniqsa, astronomiya bo‘yicha yuksak ilmiy
yutuqlarga erishgan. U tomonidan tuzilgan "Zijji jadidi Ko‘ragoniy" astronomiya
ilmining yuksak namunasi hisoblanadi.
Shohrux Mirzoning vafotidan so‘ng, Ulug‘bek Mirzo o‘z meros mulkini talab
qilib, Xurosonga yurish qildi. Uning ukasi Alouddavla unga qarshi chiqdi.
Ulug‘bek Mirzo jangda g‘alaba qozonib, Xurosonni o‘z hokimiyatiga bo‘ysundirdi
va viloyatni o‘z hududiga qo‘shdi.
Ulug‘bek Mirzo, 90 ming lashkar bilan Xurosonda edi. Ushbu voqea 852
hijriy yilda sodir bo‘lgan. Shu paytda Abulxayrxon Shosh va Turkistondan
qo‘shin olib kelib, Samarqandni qamal qildi. Ulug‘bekning o‘g‘li Mirzo Abdulatif,
otasining unga Balx va uning atrofini berganiga qaramay, shaytonning ig‘vosi
bilan otasiga qarshi chiqdi. U isyon ko‘tarib, katta zarar yetkazuvchi oqibatlarga
sabab bo‘ldi.
Ulug‘bek Xurosondan qaytib kelgach, uch oy davomida Jayhun daryosi
bo‘yida isyonkor o‘g‘li bilan jang qildi. Shu vaqtda Abulxayrxonning harakati
to‘siq bo‘lib, Ulug‘bek Samarqandga qaytdi. 853 hijriy yilda Abdulatif
Samarqandga qo‘shin tortib, otasiga qarshi jang qildi va g‘alaba qozondi.
Ulug‘bek Mirzo Samarqandni tark etishga majbur bo‘lib, Turkiston tomon yo‘l
oldi va yordam so‘rash maqsadida Abulxayrxon huzuriga bordi.
Abdulatif Samarqandni egallab, taxtga chiqdi. Biroq, ko‘p o‘tmay, Ulug‘bek
Mirzo Abulxayrxonning siyosatidan xavfsirab, ilohiy iroda va qismat taqozosi
bilan o‘g‘li bilan uchrashishni qaror qildi. Samarqandga kelib, otalik huquqlariga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
tayanib, o‘g‘li Abdulatif huzuriga beparvo holda kirdi. Abdulatif avval unga bir oz
hurmat ko‘rsatdi, lekin shaytonning vasvasasi va vaqtinchalik davlat shon-
sharafiga oshufta bo‘lib, otasini o‘ldirishga buyruq berdi.
Ulug‘bek Mirzo Sayoh daryosi bo‘yida o‘g‘lining buyrug‘i bilan, otasining
qonini to‘kib o‘ldirilgan Abbos ismli kishi tomonidan shahid qilindi. Bu fojia
sodir bo‘lganida Ulug‘bek quyidagi baytni o‘qidi:
Bayt:
Padarkush podshohlikka yaramas,
Agar yarasa ham, oltidan ortmas.
Haqiqatan ham, Abdulatifning hokimiyati uzoq davom etmadi. Bu yerda
Qur’oni Karimdagi “Yaxrujul-mayita minat-tari” oyatining mazmuni aks etdi.
Ulug‘bek Mirzo kabi ulug‘ hukmdordan bunday johil va nodon farzand dunyoga
kelgan edi. Abdulatif o‘z otasining qonini to‘kib, Abbosning otasidan qasos
olmoqchi bo‘ldi, ammo bu ishi unga qimmatga tushdi.
Ulug‘bek Mirzo 58 yoshida, 853 hijriy yilda, shahid bo‘ldi. Shoirlar uning
haqida bunday degan:
Bayt:
Sitamkor o‘yladi, zulmini bizga qildi,
Aslida zulm uni o‘zi egalladi.
Ulug‘bek u shoh edi, qudrat va shon-shuhratga ega,
Nabiy (Muhammad a.s.) dinini himoya qilgan edi.
Abbos uni jabr qiluvchi qilich bilan o‘ldirdi,
Va bu voqeaga "Abbos o‘ldirdi" degan tarixni yozib qoldirdi.
Yana bunday deyiladi:
Maʼfur (gunohi kechirilgan) shoh Ulug‘bek (alayhirmahmat),
Kimki o‘zini maqsad Kaʼbasi tomon yetkazdi.
Haqiqatan, Ramazon oyining oxirida shahid bo‘ldi,
Halk esa uning motamini o‘t yoqib nishonladi.
Ey, qalb, agar sendan uning vafot sanasini so‘rashsa,
De, ey bexabarlar, "Ulug‘bekning davri qolmadi."
Agar "davr" so‘zi ismdan olib tashlansa, Mirzo Ulug‘bekning o‘lim sanasi
paydo bo‘ladi.
Mirzo Ulug‘bek haqida ko‘p gapirishning hojati yo‘q, uning fazilatlarini
aytishga ehtiyoj sezilmaydi. Ammo uning ajib xossiyatlaridan biri sifatida
quyidagi hikoyani keltirish mumkin.
Hikoya:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
Shohir Nasafiga oid "Hadoyiq" kitobida aytiladi, Ulug‘bek davrida bir
duradgor (najjor) Kobuldan Buxoroga savdo maqsadida keladi. Uning yetti
qimmatbaho durdonasi bo‘lib, ular charm ichiga solingan holda, tumor kabi
bo‘yniga osilgan edi. Shaharga yaqinlashgach, suv to‘la jilg‘a (soy)ni ko‘radi va
yo‘l changini yuvish niyatida suvga tushishga qaror qiladi. Otini jilg‘a bo‘yidagi
daraxtga bog‘laydi va kiyimlarini yechib, tumorini ham bo‘ynidan olib,
daraxtning shoxiga ilib qo‘yadi. Suvda cho‘milayotgan paytida, qandaydir qarg‘a
o‘ylab, tumorni daraxtdan olib, osmonga uchib ketadi.
Savdogar bu holni ko‘rib, qayg‘udan hushidan ketadi va daryoda o‘zini
o‘ldirishni xohlaydi. Lekin o‘zini tutib, suvdan chiqib, kiyimlarini kiygach,
Ulug‘bekning farosat va adolati haqidagi hikoyalarni eslab, yordam so‘rashga
qaror qiladi. Shuning uchun Ulug‘bekning huzuriga kelib, voqeani so‘zlab beradi.
Ulug‘bek unga taskin berib:
"Bu hodisa mening yuritimda sodir bo‘lgan, shuning uchun zarar uchun
tovon to‘lash mening burchim," – deydi. Lekin bir yil muddat berishini so‘raydi.
Savdogar esa:
"Sizning bu ishlarga aloqangiz yo‘q, ammo men bu yo‘qotishni o‘zim
to‘layman," – deydi. Ulug‘bek javob beradi:
"Mening mardligim yurtimga kelganlarga zarar yetkazishga yo‘l qo‘ymaydi.
Sen bu yerda bir yil mehmon bo‘lasan," – deydi.
Keyin xazinadoriga uni yashirin tarzda mehmon qilishni buyuradi va
xalqdan bu voqeani sir saqlashni talab qiladi.
Oradan bir yil o‘tgach, Ulug‘bek soliq daftari orqali barcha manbalarni
tekshirib chiqadi. Qarokul hududida bir bo‘yrachi (bo‘yra to‘quvchi)ning o‘tgan
yildagi daromadi 18 dirham bo‘lgan bo‘lsa, bu yil 2000 dirham bo‘lganini ko‘radi.
Bu g‘ayritabiiy holatdan shubhalanib, bo‘yrachini huzuriga chaqiradi va
unga murojaat qilib:
"Ey odam, senga bir savol bor. Agar haqiqatni aytsang, senga shunday
neʼmat va davlatni qoldiraman. Ammo yolg‘on gapirsang, jazoga tortilasan."
Bo‘yrachi haqiqatni yashirishdan boshqa yo‘l yo‘qligini ko‘rib, shunday
deydi: "Ey oliyjanob shoh! Men kambag‘al bo‘yrachi edim. Kunlardan bir kun
dalada daraxtda bir qush bir narsani tishlab ushlab turganini ko‘rdim. Meni
ko‘rib, qush qochib ketdi. Daraxtga qarasam, tumor bor edi. Uni ochsam, ichida
yettita qimmatbaho tosh bor edi. Birini sotib, mol-davlat orttirdim. Qolgan
oltitasi hanuz xavfsiz joyda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
Ulug‘bek bu haqiqatdan mamnun bo‘lib, qolgan toshlarni keltirishni
buyuradi va savdogarga topshiradi. Shu tariqa, o‘zining adolatli shoh ekanligini
yana bir bor isbotlaydi.
«Podshoh o‘sha sarrofni ham huzuriga chaqirtirdi va voqeani unga bayon
qilib, birinchi donani ham keltirishni buyurdi. Podshoh har bir durrani ko‘rib,
har biri yuz ming dirhamlik ekanini bildi. U sarrofga: "Bu mollar bu odamga
tegishli ekanligi maʼlum bo‘ldi," – dedi va savdogarni chaqirib, uning
durdonalarini charmdan yasalgan qop ichida unga topshirdi. Shuningdek, unga
qimmatbaho liboslar sovg‘a qilib, jo‘natdi. Savdogar bu mehribonlik va
adolatdan taʼsirlanib, yig‘lab, duo qilib chiqib ketdi.
Bunday ajib voqealar Ulug‘bek haqida ko‘p rivoyat qilingan. Ulug‘bek
Mirzo haqidagi rivoyatlar va afsonalar uning olijanob va adolatparvar shoh
ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Ulug‘bek Mirzodan qolgan asarlardan biri uning o‘z davrida qurgan
mashhur madrasalaridir. Ular orasida Samarqanddagi 828 madrasa alohida o‘rin
tutadi. Bu madrasalar ajoyib koshinkorlik va minoralari bilan mashhur bo‘lib,
dunyoda tengi yo‘q sanaladi. Ammo hozirgi zamonda ularning baʼzilari vakf
mablag‘lari yo‘qligi sababli xarob bo‘lgan.
Buxorodagi madrasalarning biri esa hali ham obod va talabalar uchun
yashash joyi bo‘lib xizmat qiladi. Yana shunday madrasalar Hirot, Mashhad va
boshqa joylarda ham mavjud. Ulug‘bek xonimlar uchun madrasalar va rabotlar,
shuningdek, ko‘priklar qurdirgani bilan ham mashhur edi.
Sheʼr:
Garchi u bu dunyoni tark etdi,
Asari qoldi – go‘yo o‘zi tirikdir.
Mirzo Abdulatif Ulug‘bekning o‘g‘li edi. U otasini o‘ldirib, taxtga o‘tirdi.
Ammo ajalning qilichi qasos olib, marhum otasining qonini undan so‘radi.
Abdulatifning hukmronligi hali etti oy ham davom etmay, mamlakat unda norozi
bo‘lib, unga qarshi bosh ko‘tardi. Abdulatifning zulmi, qon to‘kishlari va
odamlarga qilgan tajovuzlari sabab bo‘lib, uni qo‘lga olib zanjirband qilishdi.
U "Yorchin" ismli bir odam tomonidan otasining qonini o‘ch olish
maqsadida qatl qilindi. Uning boshini kesib, Ulug‘bek Mirzo madrasasi
darvozasiga osib qo‘yishdi.
Ulug‘bekning yana bir o‘g‘li bo‘lgan – Abdulaziz. Abdulatifdan esa besh
o‘g‘il qolgan: Abdurazzoq, Mirzo Ahmad, Mahmud Mirzo, Jugi Mirzo, va
kichikligida vafot etgan Muhammadboqi Mirzo.
Sheʼr:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
Bobohusayn uni juma kuni qilich bilan o‘ldirdi,
Tarixi shunday deyilgan: "Bobohusayn uni o‘ldirdi."
Sulton Abu Said Mirzo Ulug‘bek bilan birga bo‘lgan. Ulug‘bekning vafotidan
so‘ng, Mirzo Abdulloh ibn Mirzo Ibrohim ibn Mirzo Shohruh ibn Amir
Temurning amirlari uni Samarqand taxtiga o‘tqazishdi. Ammo Abu Said Mirzo
hali bu lavozimga kelishdan oldin boshqa voqealar yuz berdi.
Abdulatif o‘ldirilgach, Mirzo Abdullohga yordam ko‘rsatilib, mulkni tortib
olish maqsadida Samarqandga yuborildi. Ammo Sulton Abu Said Mirzo kelib,
Mirzo Abdullohni mag‘lub qildi va uni o‘ldirdi. Shu tariqa, 855-hijriy yilda, 25
yoshida Samarqand taxtiga o‘tirdi.
Sulton Abu Said sakkiz yil davomida Samarqand, Buxoro va Movarounnahr
o‘lkalarini boshqardi. U shohzoda Uvaysni, Mirzo Boyqaro Bahodurning
avlodidan bo‘lgan Sulton Husaynning amakivachchasini, qo‘lga olib o‘ldirdi va
yana Samarqandga qaytib, osoyishta hayot kechira boshladi.
Sulton Abu Said Movarounnahrda osoyishtalik bilan hukmronlik qila
boshlagach, Xuroson mulkiga ko‘z tikdi. 861-hijriy yilda u bu viloyatni
Hirotgacha bo‘lgan hududlar bilan birgalikda zabt etdi. Ammo Mirzo
Shohruhning bevasi va xayru ehsonlari bilan mashhur Goharshodbegim fitna
qo‘zg‘ashi ehtimolidan qo‘rqib, uni o‘ldirdi.
Sulton Abu Said 18 yil davomida Turkiston, Movarounnahr, Balx,
Badaxshon, G‘azna, Qobul, Qandahor, Hindistonning bir qismi, Iroq va Xurosonni
o‘z hokimiyati ostida birlashtirdi. U bu hududlarga to‘liq nazorat o‘rnatdi.
872-hijriy yilda Jihonshoh ibn Qaroyusuf turkmon, Shohruh Mirzo
tomonidan Ozarbayjonda hokim etib tayinlangan bo‘lib, u erda hokimiyatni
qo‘lga kiritgan edi. Ammo u Uzun Hasan bilan jangda mag‘lub bo‘lib, Qarobog‘da
o‘ldirildi.
Sulton Abu Said Xurosondan Ozarbayjonni zabt etish maqsadida lashkar
tortdi. Uzun Hasan, Jihonshohning o‘limidan so‘ng, Ozarbayjonni egallagan edi. U
Qarobog‘ga keldi va garchi sulh tuzish istagini bildirgan bo‘lsa-da, Sulton Abu
Said uning bu taklifini mag‘rurlik bilan rad etdi.
Shunda Uzun Hasan noiloj bo‘lib, Shervonshoh Farruxyorni qo‘rqitdi va
Xuroson lashkarining oziq-ovqat yo‘llarini to‘sib qo‘ydi. Yo‘llar to‘sildi, oziq-
ovqat lashkarga yetib bormadi. Oziq-ovqat yetishmovchiligi shu darajaga
yetdiki, hatto Sultonning maxsus otlariga ham 14 kecha davomida jo‘v yetkazib
berilmadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
Natijada, lashkar tarqab ketdi. Uzun Hasan o‘z lashkari bilan hujum qilib,
kuchli jang olib bordi va Sulton Abu Saidni mag‘lub etib, uni asir oldi va qatl
qildi.
Allohning qudrati va muqarrar taqdiri sababli Sulton Abu Saidning
mag‘rur boshidan taxtning qudrati va zafar kulohini olib tashladi. Ushbu voqea
872-hijriy yilning 22-rajabida sodir bo‘lgan. Ushbu voqeaning tarixi haqida
quyidagicha yozilgan:
Qismat lashkari Sulton Abu Saidni mag‘lubiyatga uchratdi,
Bunda hech kim aybdor emas, bu yulduzlar va oyning asirligidadir.
Shervonda, paxta kabi suv chekkasi bo‘ylab,
Yol va maskan topib bo‘lmaydigan manzilda qoldi.
Rajab oyi kechib, ichida bir kun ham qolmadi,
Qadar shuni yozdiki, uning qo‘li endi mulkka yetmas.
Ajoyib bir latifa: Uning lashkarini
Uzun Hasan yengdi, bu “Shervon tarixi” deb ataladi.
Sulton Abu Said Mirzoning shahid bo‘lishi haqida shunday hikoya qilinadi:
Uzun Hasan uni Boysunqur Mirzoning o‘g‘li Yodgor Mirzoga topshirdi.
Yodgor Mirzo Goharshodbegimning qoni uchun qasos sifatida uni qatl qildi.
Mavlono Jaloliddin Muhammad Davoniy, zamonasining buyuk olimlaridan
biri,
bu voqea haqida quyidagicha tarixiy she’r yozgan:
«Sulton Abu Said, farovi xusraviylik,
Falakning qarisi ham, sen kabi yoshni ko‘rmadi.
Albatta, qanday qilib o‘ldirilmasin, axir u ham o‘ldirgan edi.
Yilning tarixi – “Sulton Abu Saidning qotilligi yili” – shunday yoziladi.»
Sulton Abu Saidning umr muddati 40 yil edi, saltanat esa 18 yil, 1 oy va 1
kun davom etdi.
Uning vafotidan so‘ng saltanat aka-ukalari o‘rtasida bo‘linib ketdi:
- Samarqand va Buxoro – Abu Said Mirzoning o‘g‘li Mirzo Ahmadga,
- Andijon, Qo‘qon va O‘zgan – Abu Said Mirzoning o‘g‘li Mirzo Umarshayxga,
- Xuroson va Hirot – Sulton Husayn Mirzoga.
Mirzo Umarshayx Andijonda hukmron bo‘lib, olti yil saltanat qildi.
Ammo taqdir uni 39 yoshida olib ketdi.
Bu davrda Yunusxon O‘zbek Doshqand va Qashqarda hukmronlik
qilayotgan edi.
Ko‘p marta ular o‘rtasida janglar bo‘lib o‘tgan.
Mirzo Umarshayxning uch o‘g‘li bor edi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
1. Muhammad Bobur Mirzo,
2. Jahongir Mirzo,
3. Yodgor Nosir Mirzo.
873-hijriy yilda Mirzo Ahmad Samarqand va Buxoroning hokimi bo‘ldi.
27 yil hukm surib, 899-hijriy yilda Andijonda Umarshayx Mirzoning o‘rniga
o‘tirgan Bobur Mirzoga qarshi jang qildi
1
.
Boburning onasi Yunusxonning qizi edi, u Mo‘g‘uliston podshohi edi.
Bobur podshohlik va dunyo ishlari uchun kurashib, buyuk saltanatni qo‘lga
kiritish uchun misli ko‘rilmagan mehnatlarni boshdan kechirdi.
U Movarounnahr va Chingiziylar bilan o‘n bir yil davomida janglar olib
bordi. U uch marta Samarqandni ammasi Mirzo Ahmadning qo‘lidan tortib olib,
oxir-oqibat uni egalladi. Ammo hali taxtni mustahkamlamasdan, O‘zbeklar
podshohlari Movarounnahrni zabt etish uchun yurish boshladilar. Bu
qarshiliklar Boburning imkoniyatidan oshib ketdi, va taqdir uni Hindiston
saltanatiga yetakladi. Bu ko‘plab urushlardan keyin Hindistonning ulug‘
saltanati uning qismati bo‘ldi.
Mirza Salimbekning
"Tavorixi muttaqadimin va muttaaxirin"
asaridan ham
Amir Temur va temuriylar haqida ma’lumotlar keltirgan. Biroq, bu ma’lumotlar
“Tarixi Salimiy” asaridagi ma’lumotlarga juda o‘xshash. “
Tavorixi muttaqadimin
va muttaaxirin”
asarida Amir Temurning tug‘ilishi, siyosiy faoliyati, janglari,
yutuqlari va vafoti tafsilotlari yoritilgan. Shuningdek, uning avlodlari – Mirzo
Shohruh, Mirzo Ulug‘bek, Mirzo Halil, Abu Said Mirzo, Sulton Ahmad Mirzo va
Sulton Husayn Boyqaro kabi hukmdorlarning faoliyati haqida ma’lumotlar
berilgan.
Mirza Salimbek o‘z asarida tarixiy shaxslar, jumladan, Amir Temurga
aloqador bo‘lgan mashhur olimlar, shoirlar va davlat arboblari haqidagi
tafsilotlarni keltirib, ularning ilmiy va siyosiy faoliyatiga urg‘u beradi. Xususan,
Alisher Navoiy va uning ijodi haqida ham qisqacha ma’lumotlar keltirilgan.
Mirza Salimbek bu ma’lumotlarni qanchalik aniq va ilmiy yondashuv bilan
taqdim etgani muhim masala hisoblanadi. Uning tarixiy bayonotlarida
abjad
hisobi bo‘yicha Amir Temur va boshqa shaxslarning tug‘ilgan va vafot etgan
yillari aniqlanadi. Biroq, ayrim holatlarda tarixiy xatolar ham uchraydi, masalan,
Amir Temurning tug‘ilgan yilini noto‘g‘ri ko‘rsatish kabi
2
.
1
Шодмон Воҳидов, Фарзия Ансорова. Мирзо Салимбек ва асари ӯ “Таърихи Салимӣ” / (муқаддима, таҳияи
матн, нусхабадал ва эзоҳоти. –Душанбе, 2024.С.47.
2
Кашкули Салимий (таворихи муттақадимин ва муттаахирин), Нарзулло Йўлдошев таржимаси, “Бухоро”
нашриёти, 2003 йил. Б.264.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
XULOSA (CONCLUSION)
Mirza Salimbekning tarixiy asarlarida Amir Temur haqida keltirilgan
ma’lumotlar Temuriylar sulolasining siyosiy va harbiy faoliyatini tasvirlashda
muhim manbalardan biri hisoblanadi. Uning "Tarixi Salimiy" va "Tavorixi
muttaqadimin va muttaaxirin" kabi asarlari orqali biz Amir Temurning
hokimiyatga kelishi, harbiy yurishlari, davlat boshqaruvi va merosi haqida
muhim tarixiy dalillarga ega bo‘lamiz.
Mirza Salimbekning asarlarida Amir Temurning kelib chiqishi, uning otasi
Amir Tarag‘ay bilan bo‘lgan munosabatlari, Shayx Shamsiddin Kulol ta’siri va
yoshligidagi tarbiyasi haqida mufassal ma’lumotlar berilgan. Bu jihatlar
Temurning shakllanishi va buyuk sarkarda bo‘lishida ta’sir ko‘rsatgan asosiy
omillar sifatida talqin etiladi.
Shuningdek, Mirza Salimbek Amir Temurning siyosiy faoliyatini batafsil
yoritib, uning Movarounnahr va unga qo‘shni hududlarda tartib o‘rnatish
yo‘lidagi harakatlarini tasvirlaydi. Hususan, Amir Husayn bilan bo‘lgan ziddiyat,
Husaynning mag‘lub etilishi va Amir Temurning 1370-yilda hokimiyatni qo‘lga
olishi jarayonlari aniq yoritiladi. Mirza Salimbek bu voqealarni nafaqat tarixiy
faktlar asosida, balki ularning ijtimoiy-siyosiy oqibatlarini ham tahlil qilib
beradi.
Temurning harbiy yurishlari, xususan, Hindiston, Fors, Rum va Dashti
Qipchoqqa uyushtirgan bosqinchilik harakatlari Mirza Salimbek tomonidan keng
yoritilgan. U Amir Temurning harbiy strategiyasiga alohida e’tibor qaratib, uning
jang san’ati, dushmanlarini mag‘lub etish uslubi va diplomatik qobiliyatini
ta’riflaydi. Ayniqsa, Yildirim Boyazid bilan bo‘lgan jang va Usmonli imperiyasiga
yetkazilgan zarba tarixiy jarayonlarga katta ta’sir ko‘rsatgani ta’kidlanadi.
Bundan tashqari, Mirza Salimbek Amir Temurning madaniy va ilmiy
rivojlanishga qo‘shgan hissasini ham yoritib, uning Samarqandni dunyoning eng
rivojlangan madaniy markazlaridan biriga aylantirgani haqida fikr yuritadi.
Uning asarlarida Oqsaroy qurilishi, ilm-fan homiyligi, madrasalar va me’moriy
obidalar bunyod etilishi keng yoritilgan.
Mirza Salimbek Amir Temurning o‘limi va uning merosiga ham alohida
e’tibor qaratib, uning avlodlari – Shohrux Mirzo, Mironshoh Mirzo va
Ulug‘bekning hukmronligi haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Ayniqsa,
Temuriylar davrida ilm-fan va san’at rivojiga katta e’tibor berilgani qayd etiladi.
Xulosa qilib aytganda, Mirza Salimbekning Amir Temur haqidagi
ma’lumotlari tarixiy jarayonlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Uning asarlari faqatgina voqealarni bayon qilish bilan cheklanmay, balki
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
ularning sabab va oqibatlarini ham tahlil qilib, Amir Temurning davlat
boshqaruvi va harbiy yurishlari haqida chuqur ilmiy xulosalar beradi. Bu esa
uning tarixshunos sifatidagi yondashuvi naqadar muhim ekanini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Adabiyotlar ro‘yhati:
1.
Бухорий А.Р. Рахимов К. Мирзо Салимбек колдирган мерос //
Мозийдан садо. 2006. № 1.
2.
Мирза Салимбек. Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского
эмирата) / Перевод с персидского Н.К.Норкулов. — Тошкент. 2009.C.424.
3.
Шодмон Воҳидов, Фарзия Ансорова. Мирзо Салимбек ва асари ӯ
“Таърихи Салимӣ” / (муқаддима, таҳияи матн, нусхабадал ва эзоҳоти. –
Душанбе, 2024.С.329.
4.
Qurbonov Murodjon. Mirza Salimbek – Buxoro amirligining so‘nggi
tarixchisi. Research on social and humanitarian sciences. Volume: 01/Jan-2023.
Impact factor: 7.2 (2022) ISSN-L: 3595-3566. B.42-53.
5.
Qurbonov Murodjon. “Tarixi Salimiy” asari - Buxoro amirligining Chor
Rossiyasi tomonidan vassalga aylantirilishiga oid muhim manba. International
Journal of Intellectual and Cultural Heritage Volume: 3 Issue: 03 | 2023 ISSN: P –
2181-2306, E – 2181-2314 http://ihm.iscience.uz/index.php/ijich. 18th May
2023 B.56-62.
6.
Qurbonov Murodjon. “Tarix Salimiy” asarida Amir Muzaffar farzandlari
tarjimai holi. 2023 yilning 10 - iyunda o‘tkazilgan "Buxoro tarixi masalalari" -
mavzusidagi konferensiya materiallari to‘plami. - BUXORO - 2023. B.220-225.
