ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
USTOZ-SHOGIRDLIK AN’ANASI VA AMALIY SAN’ATDA
KULOLCHILIKNING O‘RNI
Ruziyev Nuriddin Muxamadaliyevich
Andijon davlat universiteti "Tasviriy va amaliy
sanʼat" kafedrasi oʻqituvchisi
Salamova Zulayxo Botirjon qizi
"Amaliy sanʼat (badiiy kulolchilik)"
taʼlim yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15074256
Annotatsiya:
Maqolada ustoz-shogirdlik an’analarining hunarmandchilik, xususan, kulolchilik
san’ati rivojiga ta’siri yoritiladi. Amaliy san’at ta’lim yo‘nalishi talabalarida
qadriyatlarni shakllantirish, shuningdek, kulolchilik buyumlarining yaratilish
tarixi va texnologik jarayonlari tahlil qilinadi. Misr, Xitoy va O‘zbekiston
kulolchilik maktablari hamda ularning amaliy san’atga qo‘shgan hissasi
muhokama qilinadi. Shuningdek, maqolada zamonaviy hunarmandchilik rivoji,
texnologik yangiliklar va ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar haqida
ham fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
ustoz-shogird, hunarmandchilik, kulolchilik, amaliy san’at,
hunar, kompetensiya, ta’lim, vazalar, dekorativ san’at, innovatsiya, texnologik
rivojlanish, hunarmandchilik maktablari, barqaror rivojlanish.
Amaliy san’at insoniyat madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib, uning
tarkibida kulolchilik alohida o‘rin tutadi. Qadimdan buyon ustoz-shogird
an’anasi hunarmandchilik sohasida muhim o‘rin egallab, kasb sirlarini avloddan-
avlodga o‘tishini ta’minlab kelgan. O‘zbekiston hunarmandchiligining asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan kulolchilik san’ati bugungi kunda ham yosh avlodga
o‘rgatilmoqda. Ammo globallashuv davrida ushbu an’analarni zamonaviy
talablar bilan uyg‘unlashtirish, hunarmandlarning texnologik imkoniyatlarini
kengaytirish zarurati ortib bormoqda. Hunarmandchilik maktablarining
ahamiyati, kasbiy ta’lim sifati va ustoz-shogirdlik modelining takomillashtirilishi
muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Ustoz-shogird an’anasi va ta’lim jarayoni
Ustoz-shogirdlik an’anasi tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, hunarmandchilikning
barcha turlarida qo‘llanilgan. Hunarmand usta o‘z shogirdlariga nafaqat kasb
sirlarini, balki mehnatsevarlik, halollik va ijodiy yondashuv kabi qadriyatlarni
singdirgan. Hozirgi zamon ta’lim jarayonida ham bu yondashuv saqlanib qolgan
bo‘lib, oliy ta’lim muassasalarida amaliy mashg‘ulotlar asosida ustoz-shogirdlik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
modeli qo‘llaniladi. Bu esa yosh mutaxassislarga nazariy bilimlarni amaliy
tajriba bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi.
Ushbu jarayonda zamonaviy texnologiyalar, jumladan, 3D modellashtirish
va raqamli keramika ishlab chiqarish usullari ham jadal rivojlanmoqda.
Talabalar uchun virtual o‘quv dasturlari, interaktiv o‘rgatish modullari va
zamonaviy dizayn platformalaridan foydalanish imkoniyati yaratilib,
hunarmandchilik
an’analariga
innovatsion
yondashuv
qo‘shilmoqda.
Shuningdek, ustoz-shogirdlik jarayonida amaliyotning real sektor bilan
uyg‘unlashuvi, hunarmandchilik korxonalarining ta’lim muassasalari bilan
hamkorlik darajasini oshirish masalalari dolzarb hisoblanadi.
Kulolchilik san’ati va uning rivoji
Kulolchilik qadimgi san’at turlaridan biri bo‘lib, insoniyat sivilizatsiyasi
bilan birga rivojlanib kelmoqda. Misr, Yunoniston, Xitoy va Markaziy Osiyo
hududlarida kulolchilik buyumlari turli shakllarda rivojlanib, estetik va amaliy
maqsadlarda ishlatilgan. Misol uchun, qadimgi Misr kulolchiligi marosim
idishlari va kundalik ehtiyojlar uchun mo‘ljallangan buyumlarni o‘z ichiga oladi.
Xitoyda esa vazalar nafaqat amaliy, balki diniy va falsafiy ramz sifatida ham
qabul qilingan.
Barcha tarixiy kulolchilik maktablari o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib,
ularning rivojlanishi iqlim sharoiti, madaniy an’analar va texnologik
imkoniyatlarga bog‘liq bo‘lgan. Bugungi kunda esa kulolchilikda ekologik
materiallardan foydalanish, barqaror rivojlanish konsepsiyasi asosida ishlash
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bundan tashqari, kulolchilik buyumlarining
ekologik tozaligi va uzoq muddat xizmat qilish xususiyatlari bozor talablariga
moslashgan yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish imkoniyatini kengaytiradi.
O‘zbek kulolchilik maktabi va innovatsion rivojlanish
O‘zbekiston hududida kulolchilik qadimdan rivojlangan bo‘lib, bu sohada
Marg‘ilon, Rishton, G‘ijduvon, Xiva kabi markazlar yetakchi o‘rin egallaydi.
O‘zbek kulolchiligi o‘ziga xos naqsh va shakllari bilan ajralib turib, bugungi
kunda ham an’anaviy hunarmandchilik namunalarini ishlab chiqarishda davom
etmoqda. Bunda ustoz-shogirdlik tizimi muhim rol o‘ynab, yosh hunarmandlarni
kasb sirlariga o‘rgatishda davom etmoqda.
Hozirgi davrda O‘zbekiston kulolchiligida zamonaviy dizayn yondashuvlari,
xorijiy bozor talablari va ekologik mahsulotlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib
borayotganligi kuzatilmoqda. Rishton kulollari tomonidan yaratilayotgan
sirlangan idishlar, milliy naqshlarning yangi uslubdagi talqini mahalliy va
xalqaro bozor talablariga moslashtirilmoqda. Shuningdek, xalqaro kulolchilik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
festivallari va ko‘rgazmalarda ishtirok etish orqali milliy kulolchilik brendlarini
dunyoga tanitish borasida izchil ishlar olib borilmoqda. Hunarmandchilik
maktablarini
rivojlantirish
orqali
zamonaviy
texnologiyalar
bilan
uyg‘unlashtirilgan ta’lim berish, amaliy san’atning yangi avlod hunarmandlarini
tarbiyalashga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Ustoz-shogirdlik amaliy san’atning ajralmas qismi bo‘lib, yosh avlodni
kasbiy va ma’naviy jihatdan yetuk inson sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Kulolchilik esa nafaqat hunarmandchilikning bir yo‘nalishi, balki
milliy madaniyatning bir qismi sifatida rivojlanishda davom etmoqda. Ta’lim
jarayonida bu qadriyatlarni saqlab qolish va rivojlantirish kelajak avlod uchun
mustahkam asos yaratadi.
Bundan tashqari, hunarmandchilik va amaliy san’at sohalarida innovatsion
texnologiyalardan foydalanish, zamonaviy ta’lim usullarini joriy etish orqali
milliy kulolchilikni yangi bosqichga olib chiqish imkoniyati mavjud. Yosh
mutaxassislar uchun xalqaro tajribadan o‘rganish va O‘zbekiston kulolchiligini
dunyo bozoriga olib chiqish istiqbollari yuqori baholanmoqda
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D. A. Nozilov. O’rta Osiyo dizayni tarixidan. Toshkent: O’zbekiston, 1998.
2.
M. K. Rahimov. O’zbekiston badiiy keramikasi. Toshkent, 1961.
3.
L. Jadova. Современная керамика Узбекистана., 1963.
4.
M. Sh. Mannonova. O’zbek kulolchilik terminologiyasi. Dissertatsiya.
5.
G. Shatskiy. Koyalardagi qadimgi rasmlar. T.; 1973.
6.
С. Булатов. “Халқ таълими” журнали. T.; 1998, 1-сон.
