ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
AROMATIK UGLEVODORODLARNI EKSTRAKSION
DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH
Karimova Zilola Mahmumudova
Buxoro davlat texnika universiteti, assistent
Islomova Mohinur
Isroilova Maftuna
Jabborov Muxammad
talaba
zilola.karimova.75@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067026
Turli davlatlarda aromatik uglevodorodlar ishlab chiqarish turli
jarayonlarga asoslangan.O‘zbekistonda aromatik uglevodorodlar ishlab
chiqarishning asosiy manbalari “Uz-Kor Gas Chemical” MChJ QK tomonidan
ishlab chiqarilgan piroliz distillyati va “Buxoro neftni qayta ishlash zavodi” MChJ
tomonidan ishlab chiqarilgan riforming katalizati hisoblanadi. Piroliz
distillyatini ekstraktsiya jarayonining iqtisodiga ta'sir qiluvchi asosiy
nuqtalardan biri bu erituvchining xom ashyoga nisbatini aniqlaydigan
ekstraktorning samaradorligidir. Ushbu nisbatni kamaytirish texnik-iqtisodiy
ko’rsatkichlarini yaxshilashning istiqbolli usullaridan biridir. Ekstraktor yuqori
selektivlik va eritish kuchiga, oson regeneratsiyaga, ajratiladigan xom ashyo
bilan yetarlicha yuqori zichlikdagi farqga, past yopishqoqlikka va boshqalarga
ega bo'lishi kerak. Ekstragentni tanlashda erituvchining resurslari va tanlangan
erituvchidan ekstraktsiya jarayonlariga va boshqa sanoat maqsadlarida
foydalanish imkoniyatini hisobga olish kerak.
“Uz-Kor Gas Chemical” QK MChJ va “Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi” MChJ
korxonalarida piroliz jarayoni ikkilamchi mahsulotlari piroliz distillyati, piroliz
moyi va tar mahsulot tarkibidan turli texnologik jarayonlar yordamida benzol,
toluol, ksilol, inden, naftalin, antrasen kabi bir va ko‘p yadroli aromatik
uglevodorodlarni toza holda ajratib olish mumkin. Shularni inobatga olib bir
yadroli aromatik uglevodorodlarni ekstraksion distillyatsiya usuli bilan ajratib
olish, ko‘p yadrolish aromatik uglevodorodlarni distillyatsion rektifikatsiya usuli
bilan ajratib olish bo‘yicha ilmiy-amaliy ishlanmalar hozirgi zamon
texnologiyalarining talabidir. Aromatik uglevodorodlar neft-kimyo sanoatining
eng muhim xom ashyosi bo'lib, uning asosida katta tonnali organik sintez
mahsulotlari ishlab chiqariladi. Ma’lumotlariga ko’ra, benzol ishlab chiqarish
hajmi (shu jumladan piroliz mahsulotlaridan, neftdan) 1200 ming tonnani
tashkil etdi. Sanoat axborot agentligi mutaxassislarining fikricha, benzolga jahon
talabi yiliga oʻrtacha 5,2 foizga oshadi va yiliga 41 million tonnani tashkil etadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
Osiyoda esa (Yaponiyadan tashqari) - yiliga o’rtacha 7,5% da, shuningdek,
dunyoning boshqa davlatlarida - 13,6% (asosan, Janubiy Amerikada va Yaqin
Sharq) kuzatiladi. Benzol, toluol, ksilol ishlab chiqarishning asosiy o'sishi yangi
quvvatlarni ishga tushirish, shuningdek, piroliz distillyati ishlab chiqarishni
ko'paytirish hisobiga sodir bo'ladi [1]. Siklogeksan, alkilbenzollar va boshqalarni
ajratib olish uchun xom ashyo bo'lgan benzol, toluol, ksilol iste'moli doimiy
ravishda oshib bormoqda.
1959 yilda Shell sulfolan [l5] yordamida ekstraksiya jarayonini ishlab
chiqdi. Sulfolan glikollarga qaraganda yuqori selektivlik va katta erituvchi
quvvatga ega. Bu jarayonni erituvchining pastroq ozuqa tezligida amalga
oshirish imkonini beradi [20]. Sulfolan eng samarali zamonaviy selektiv
erituvchilardan biri bo’lib, sulfolan jarayonining xorijda sanoatga tez tatbiq
etilishidan dalolat beradi. Jarayonning kamchiliklari orasida erituvchini ajratish
mahsulotlaridan olib tashlashning qiyinligi va erituvchini qayta tiklash uchun
pasaytirilgan bosimdan foydalanish zarurati kiradi. Sulfolan nisbatan yuqori
erish nuqtasiga ega, uni suv qo'shish orqali tushirish mumkin, ammo bu
sulfolanning erish qobiliyatini sezilarli darajada pasayishiga olib keladi. Yudex
jarayoni bilan solishtirganda jarayon sharoitlarining keskin o’zgarishi va
sulfolanning nisbatan yuqori narxi katta kapital qo'yilmalarni talab qiladi.
Dimetil sulfoksidning kamchiliklari orasida uning nisbatan past termal
barqarorligi (140°c gacha issiqlikka chidamli) mavjud bo’lib, uni rektifikatsiya
qilish orqali qayta tiklashni qiyinlashtiradi. Sof aromatik uglevodorodlarni olish
uchun ikkinchi erituvchi (butan yoki pentan) ekstrakt fazasidan aromatik
bo’lmagan uglevodorodlarning 3-5% ni siqib chiqarish uchun ekstraksiya
ustuniga
quyiladi
[l2-14].
Erituvchi
ekstrakt
fazasidan
aromatik
uglevodorodlarni butan yoki pentan bilan qayta ekstraksiya qilish orqali
chiqariladi.
Ikkinchi
erituvchidan
foydalanish
texnologik
sxemani
murakkablashtiradi. Bundan tashqari, dimetil sulfoksid gigroskopikdir va
erituvchida suv mavjudligi uning erish kuchini pasaytiradi. Shunday qilib,
yuqoridagi selektiv erituvchilarning hech biri past molekulyar og'irlikdagi
aromatik uglevodorodlarni olish uchun ideal emas. Texnologik va iqtisodiy
nuqtai nazardan erituvchilarning bunday kamchiliklari tadqiqotchilarni yangi,
samaraliroq erituvchilarni, shu jumladan kimyo sanoatida mavjud bo'lgan
moddalar asosida olingan aralash erituvchilarni izlashga majbur qiladi .
Ekstraksiya jarayonining selektivligini oshirish va ekstrakt tarkibidagi
ekstraksiya qilinadigan komponentlar konsentratsiyasini oshirish maqsadida
suv qo‘shilishi eng ko‘p qo‘llaniladi. Biroq, suvdan foydalanish erituvchi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
iste'molining oshishiga, uning erish qobiliyatining pasayishiga va energiya
xarajatlarining oshishiga olib keladi. Ekstragentga suvning kiritilishi bir qator
hollarda erituvchining gidrolizlanishi bilan birga keladi, bu esa uskunaning
korroziyasiga va erituvchi barqarorligining pasayishiga olib keladi.
Zamonaviy tadqiqotchilarning fikricha, tarkibida suv bo'lmagan aralash
erituvchilardan
foydalanish
past
molekulyar
og'irlikdagi
aromatik
uglevodorodlarni olish jarayonini yaxshilashning istiqbolli usullaridan biridir.
Adabiyotning ushbu sharhi quyidagi xulosalar chiqarishga imkon beradi. Hozirgi
vaqtda sanoat amaliyotida neft xomashyosidan past molekulyar og'irlikdagi
aromatik uglevodorodlarni olish uchun selektiv erituvchilar yordamida suyuqlik
olish jarayoni keng tarqaldi. Jarayonning takomillashtirilishi hozirgi vaqtda
qo'llanilayotgan selektiv erituvchilarga qaraganda yangi, samaraliroq tanlash
bilan bog'liq. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, dimetil sulfoksid va
dietilen glikol hozirda taklif etilayotgan yangi selektiv erituvchilar orasida
amaliy qiziqish uyg'otadi. Benzol DMSO + DEG tizimini olish past haroratlarda,
atmosfera bosimida va erituvchining xom ashyoga nisbatan past nisbatida
amalga oshirilishi mumkin. DMSO+DEG selektiv erituvchilarga qo'yiladigan
talablarni qondiradi va arzon va qulay xom ashyo bazasiga ega. DMSO ga DEG
qo'shilishi diagrammaning heterojen mintaqasi, ekstraktdagi benzolning
maksimal konsentratsiyasi va ozuqa tarkibidagi aromatik uglevodorod
konsentratsiyasining yuqori chegarasi sezilarli darajada oshishiga olib keladi.
DEG ning DMSO ga qo'shilishi eritma kuchining pasayishiga va erituvchining
selektivligining oshishiga olib keladi. Eruvchanlik egri chizig'ining tabiatini
hisobga oladigan bo’lsak, 50% dan yuqori bo’lgan aralash erituvchida DEG
miqdori amaliy emas. Olingan tahlillar natijalari shuni ko'rsatadiki, "Uz-Kor Gas
Chemical" MChJ QK tomonidan ishlab chiqarilgan piroliz distillatidan benzolni
DMSO + DEG aralash erituvchisida og'irlik bo'yicha 1: 1 benzol nisbatida 1,660
va 1,790 daqiqada ekstraksiya qilingan. tozaligi 97,52%. Olingan benzolning IQ
spektroskopik tahlili 3-rasmda keltirilgan.
3-rasm. Piroliz distillatidan olingan benzolning IQ spektrogrammasi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
Shunday qilib, olingan natijalarga ko‘ra, “Uz-Kor Gas Chemical” MChJ QK
tomonidan ishlab chiqarilgan piroliz distillatidan benzolni DMSO+DEG aralash
erituvchisida 1:1 massa nisbatida ajratib olish samaradorligini oshirish imkonini
beradi. Aralash erituvchi DMSO + DEG bilan benzolni ekstraktsiyalash
jarayonining optimal parametrlari aniqlandi, ular aromatik uglevodorodlarni
olish uchun qurilmalarni loyihalash uchun zarur. Olingan ma'lumotlar va ularni
laboratoriya sharoitida matematik qayta ishlash asosida uglevodorodlar va
piroliz distillatining namunaviy aralashmalaridan benzolni DMSO + DEG aralash
erituvchisi bilan olish uchun optimal sharoitlar yaratildi. Olingan
ma'lumotlardan benzolni ekstraktsiyalash uchun qurilmalarni loyihalashda va
shunga o’xshash qurilmalarni rekonstruksiya qilishda foydalanish mumkin.
Адабиётлар:
1.Джураева Л. Р., Кодиров О. Ш. ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА
ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО"
UZ-KOR GAS CHEMICAL" //Universum: технические науки. – 2022. – №. 4-8
(97). – С. 44-48.
2. Ramazanov B., Juraeva L., Sharipova N. Synthesis of modified amino-aldehyde
oligo (poly) mers and study of their thermal stability //IOP Conference Series:
Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С.
042096.
3.ЖЎРАЕВА Л., ҚОДИРОВ О. SEPARATION OF AROMATIC HYDROCARBONS IN
MIXED SOLVENTS BY THE METHOD OF EXTRACTIVE DISTILLATION
//UNIVERSITETI XABARLARI, 2022,[3/2] ISSN 2181-7324.
5. Джураева Л. Р. Химическая безопасность пищевых продуктов
//Universum: технические науки. – 2021. – №. 12-4 (93). – С. 13-15.
6.Rakhmatillaevna J. L., Ulugbek B., Sevinch E. PYROLYSIS AND PYROLYSIS
PROCESSES OF HYDROCARBONS //E Conference Zone. – 2022. – С. 105-108.
Color
Hit Quality
749
Com pound nam e
BENZENE
CAS Num ber
71-43-2
Molecular form ula
C6H6
Molecular weight
78.11
Color
File
OK-BENZ.1
Path
C:\Users\BRUKER\Docum ents\Bruker\OPUS_8.7.10\DATA\MEAS
Spectrum Type
Query Spectrum
Com pound Nam e
Molecular Form ula
Molecular Weight
CAS Registry Num ber
Boiling Point
Sam ple Preparation
Entry No.
Library nam e
Library description
Copyright
BENZENE
C6H6
78.11
71-43-2
80.1
NEAT
51
DEMOLIB.S01
General Library IR
User Library
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
Wavenumber cm-1
0.
0
0.
1
0.
2
0.
3
0.
4
0.
5
0.
6
0.
7
A
T
R
U
ni
ts
Search Library
11/10/2022 6:27:42 PM
Page 1 of 1
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
7.Джураева Л. Р. Использование визуального контента в модернизации
образования //Актуальные проблемы модернизации высшей школы:
высшее образование в информационном обществе. – 2021. – С. 13-17.
8.ДЖУРАЕВА Л. Р., КАСИМОВА Н. А. БИОПРОБЫ В АНАЛИЗЕ ХИМИЧЕСКИХ
ОПАСНОСТЕЙ В ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТАХ.
9.Джураева Л. Р., Баракаев У. А. OПРЕДЕЛЕНИЯ НАБУХАНИЯ ПОЛИМЕРНЫЕ
ГИДРОГЕЛЯ //Conferencea. – 2022. – С. 93-94.
10.Джураева
Л.
Р.
Изучение
радикальной
сополимеризации
гетероциклических эфиров метакриловых кислот со стиролом
//Интернаука. – 2017. – №. 6-1. – С. 71-73.
11.Мухаммадиев Б. Т., Джураева Л. Р. Параметрический анализ СО2
экстракции растительных ингредиентов //Universum: химия и биология. –
2020. – №. 2 (68). – С. 31-33.
12. Жўраева Л. Р. Роль сети интернета в преподавании химии //Universum:
психология и образование. – 2021. – №. 6 (84). – С. 4-6.
13. Ниязов Л. Н., Жўраева Л. Р., Бердиева З. М. Кимё фанини ўқитишда кейс-
стади усулидан фойдаланиш масалалари //Интернаука. – 2018. – №. 47-2. –
С. 62-63.
14.Мавланов Б. А., Джураева Л. Р. ИЗУЧЕНИЕ БИОЛОГИЧЕСКОЙ И
БАКТЕРИЦИДНОЙ
АКТИВНОСТИ
СОПОЛИМЕРОВ
НА
ОСНОВЕ
ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ //Интернаука. –
2017. – Т. 7. – №. 11 Часть 2. – С. 8.
15. Джураева Д. Д., Джураева Л. Р., Ниязов Л. Н. Мотивация как фактор
развития потенциала учащихся в высших технических учебных
заведениях //Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры,
образования и управления. Т. 3.—Екатеринбург, 2014.
16. Джураева Лайло Рахматиллаевна Анализ Состава Пиролизного
Дистиллята
Методом
Экстракционной
Перегонки.
https://scholar.google.com/citations 2022/11/12, 150-154стр
17.Жўраева Л. Р., Гиясова Г. М., Холбоев Р. Ж. ПЕРЕРАБОТКА
ПИРОЛИЗНОГО ДИСТИЛЯТА //Models and methods in modern science. –
2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 61-64.
18. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
19. Rakhmatullaevna J. L. USE OF PYROLYSIS DISTILLATE RAW MATERIALS
FOR OBTAINING BENZENE //International Journal of Pedagogics. – 2023. – Т. 3.
– №. 11. – С. 188-194.
20. Joraeva L. R., Ostanov O. Y., Kodirov O. S. RESEARCH OF SINGLE AND MULTI-
STAGE EXTRACTION PROCESS OF PYROLYSIS DISTILLATE OF" UZ-KOR GAS
CHEMICAL" JV LLC //Harvard Educational and Scientific Review. – 2023. – Т. 3.
– №. 1.
21.Juraeva L. R., Qurbonova S. S. Separation Of Mononuclear Arenes in The Deg+
Dmso System //Czech Journal of Multidisciplinary Innovations. – 2022. – Т. 11. –
С. 53-57.
22. ФАЙЗИЕВ Ш. Ш., ДЖУРАЕВА Л. Р. О магнитных свойствах бората железа
допированного магнием //Современные инновации в науке и технике. –
2014. – С. 264-266.
23. Жўраева Л. Р., Кодиров О. Ш. ЭКСТАКЦИЯ БЕНЗОЛА ИЗ ПИРОЛИЗНОГО
ДИСТИЛЯТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО «UZ-KOR GAS CHEMICAL» НА
СМЕШАННОМ ЭКСТРАГЕНТЕ ДМСО+ ДЭГ //Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 1. – С.
95-107.
24.Джураева Л. Р. ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОСТРАНСТВЕННОЙ МАГНИТНОЙ
НЕОДНОРОДНОСТИ ЛЕГКОПЛОСКОСТНЫХ СЛАБЫХ ФЕРРОМАГНЕТИКОВ
//Ученый XXI века. – С. 21.
25.Джураева, Л. Р. Изучение химического состава и применение вторичных
продуктов, получаемых в процессе пиролиза углеводородов. НамДУ илмий
ахборотномаси–2022. № 5-183-186 б.
26. Жўраева Л. Р., Мусурманова С. О., Норбекова Д. Л. ЭКСТРАКЦИЯ
БЕНЗОЛА ДМСО+ ДЭГ //Академические исследования в современной
науке. – 2023. – Т. 2. – №. 24. – С. 122-125.
27. Жўраева Л., Қўзиева Ж., Ҳайдарова М. УГЛЕВОДОРОДЛАРНИНГ
ПИРОЛИЗИ ВА ПИРОЛИЗ ЖАРАЁНЛАРИ //Models and methods in modern
science. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 65-69.
28. Jo’rayeva L. R., Xolmurodov A. A. AROMATIK UGLEVODORODLAR-BENZOL,
TOLUOL, KSILOLNI EKSTRAKSIYA USULIDA AJRATISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 19. – №. 9. – С. 75-80.
29. Жўраева Л. Р., Ғуломов Ж. Ж. ЭКСТРАКЦИЯ УСУЛИДА АРЕНЛАР ОЛИШ
ЖАРАЁНИ
НАТИЖАЛАРНИ
МАТЕМАТИК
МОДЕЛЛАШТИРИШ
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т.
19. – №. 9. – С. 86-91.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
30.Laylo J. EXTRACTION BENZENE FROM PYROLYSIS DISTILLATE //Universum:
технические науки. – 2024. – Т. 10. – №. 12 (129). – С. 4-8.
31.Jo‘rayeva L., Erkinova S., Fatullayeva S. PIROLIZI JARAYONLARIDA
AROMATIK UGLEVODORODLARNI AJRATIB OLISH //Академические
исследования в современной науке. – 2024. – Т. 3. – №. 40. – С. 123-128.
