ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
176
XIX-XXI ASR BOSHLARI FARGʻONA YOGʻOCH OʻYMAKORLIGINING
BADIIY XUSUSIYATLARI
Maʼmurjonov Kamoliddin Zuxirjon oʼgʼli
Namangan davlat unversiteti
Tasviriy va amaliy bezak sanʼati 17.00.04
kamoliddinmamurov888@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15051386
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XIX-XXI asr boshlarida Fargʻona yogʻoch
oʻymakorligi san’ati o‘zining o‘ziga xos badiiy xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Ushbu davrda yogʻochdan yasalgan buyumlar, asosan, amaliy san’at va
estetikaga asoslangan bo‘lib, ularning bezaklari Farg‘ona vodiysining milliy
an'analari, folklori va madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Farg‘ona yog‘och oʻymakorligi, nafaqat diniy va maishiy buyumlarni, balki
ijtimoiy va badiiy qiymatga ega san'at asarlarini ham yaratgan. Bu davrda
ishlatilgan naqshlar va bezaklar an'anaviy sharqona uslublarga asoslanib, tabiiy
shakllar, simmetriya, geometrik va organik elementlar bilan boyitilgan. Yogʻoch
oʻymakorligining badiiy xususiyatlari, o‘sha davrning madaniy va ijtimoiy
hayotini aks ettirish bilan birga, nafaqat Farg‘ona, balki butun O‘zbekistonning
o‘ymakorlik san’atining rivojiga sezilarli ta'sir koʻrsatgan.shu haqda soz’
yuritilgan.
Kalit soz'lar
FargʻonaYogʻoch oʻymakorligi, Badiiy xususiyatlar, XIX-XXI asr, Madaniy
an'analar, Sharqona bezak san'ati, Naqshlar, Simmetriya, Geometrik elementlar,
Organik shakllar, Mebel bezaklari, Folklor, Amaliy san'at, Estetika ,Milliy
qadriyatlar.
Annotation:
This article describes the art of Fergana woodcarving at the
turn of the 19th-21st centuries, which is distinguished by its unique artistic
features. During this period, wooden products were mainly based on applied art
and aesthetics, and their decoration was closely related to the national
traditions, folklore and cultural values of the Fergana Valley. Fergana
woodcarving created not only religious and household items, but also works of
art with social and artistic value. The patterns and decorations used during this
period were based on traditional oriental styles and enriched with natural
forms, symmetry, geometric and organic elements. The artistic features of
woodcarving, while reflecting the cultural and social life of that time, had a
significant impact on the development of the art of carving not only in Fergana,
but also in all of Uzbekistan. This is discussed.
Keywords
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
FerganaWoodcarving, Artistic features, 19th-21st centuries, Cultural
traditions, Oriental decorative art, Patterns, Symmetry, Geometric elements,
Organic shapes, Furniture decorations, Folklore, Applied arts, Aesthetics,
National values.
XIX-XXI asr boshlarida bu hududda yog‘och oʻymakorligi san’ati o‘zining
yuksak badiiy xususiyatlari bilan e'tiborni tortgan. Ushbu davrda Fargʻona
yog‘och oʻymakorligi, nafaqat amaliy buyumlar yaratish, balki milliy va diniy
qadriyatlarni, ijtimoiy hayotni aks ettiruvchi estetik jihatlarga ega bo‘ldi.
Yog‘ochdan yasalgan predmetlar, ayniqsa, mebel, eshiklar va bezakli buyumlar
nafaqat o‘zining zamonaviy badiiy ifodalari, balki qadimiy madaniyat va folklor
elementlarini
ham
o‘zida
mujassamlashtirgan.
Fargʻona
yog‘och
oʻymakorligining badiiy xususiyatlari, uning zamonaviy san'atga qo‘shgan
hissasini ko‘rsatib, milliy o‘ymakorlik an’analari va sharqona bezak san’ati
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi. Bu ishda XIX-XXI asr boshlaridagi Fargʻona
yog‘och oʻymakorligining badiiy xususiyatlari, uslubi va uning madaniy
ahamiyati tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA:
Fargʻona yogʻoch
oʻymakorligi sanʼatini o‘rganishda ko‘plab ilmiy va badiiy manbalar tahlil
qilingan. Xususan, Sharq san’ati va Fargʻona o‘ymakorligi bo‘yicha yirik
mutaxassislar, arxeologlar va sanʼatshunoslarning asarlari, shuningdek, o‘zbek
xalq amaliy san’ati haqida yozilgan kitoblar va maqolalar tahlil qilingan.
Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlari haqida so‘z yuritgan
adabiyotlar, asosan, an’anaviy o‘ymakorlik, naqshlar, simmetriya, geometrik va
organik elementlarning o‘ziga xos ishlatilishi haqida ma'lumot beradi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonning umumiy amaliy san’at tarixi, xususan,
yogʻoch oʻymakorligi sohasida olib borilgan ilmiy ishlar ham muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekistonning turli hududlaridagi o‘ymakorlikning farqlari va o‘xshashliklari
haqida o‘tkazilgan tadqiqotlar Fargʻona vodiysidagi san’atning o‘ziga xosligini
ochib beradi. Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi bo‘yicha bir nechta maxsus ilmiy
tadqiqotlar va dissertatsiyalar mavjud bo‘lib, ular hududning sanʼatiga oid yangi
ma'lumotlar taqdim etgan.
Shuningdek, xalq san’ati va yog‘och oʻymakorligining rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatgan ijtimoiy-siyosiy va madaniy omillar ham tahlil qilingan. Fargʻona
vodiysida yog‘och oʻymakorligi tarixining shakllanishi va uning davrlar kesimida
qanday o‘zgarishlarga uchragani haqida yozilgan asarlar, ularning san’at va
madaniyatga qo‘shgan hissasi haqida qimmatli bilimlarni taqdim etadi.
Metodologiya
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
Mazkur tadqiqotda bir nechta ilmiy metodlar qo‘llaniladi. Birinchi
navbatda,
tahlil qilish
metodi ishlatilgan bo‘lib, bu metod yordamida Fargʻona
yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlari va ularning tarixiy rivojlanishi
o‘rganiladi. Shuningdek,
komparativ tahlil
usuli orqali Fargʻona yogʻoch
oʻymakorligining boshqa o‘zbek va sharq mintaqalaridagi o‘ymakorlik san’ati
bilan o‘xshashliklari va farqlari ko‘rib chiqiladi.
Tarixiy-metodologik
yondashuv yordamida o‘tmishdagi madaniy va
ijtimoiy kontekstlar, shuningdek, san’at asarlarining o‘z vaqtida qanday ijtimoiy
va madaniy vazifalarni bajarishi tahlil qilinadi.
MUHOKAMA:
Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlarini
o‘rganish, ushbu san’atning o‘ziga xosligini va uning tarixiy rivojlanish
jarayonidagi o‘rni haqida bir nechta asosiy jihatlarni yoritishni talab etadi. XIX-
XXI asr boshlarida Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi, nafaqat amaliy san'atning bir
shakli sifatida, balki o‘sha davrning madaniy va diniy qadriyatlarini aks
ettiruvchi muhim badiiy ifoda vositasi sifatida ham alohida e’tiborga sazovor
bo‘ldi.
Birinchi navbatda, Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlari
uning an'anaviy shakllari va naqshlaridagi noziklikda namoyon bo‘ladi.
O‘ymakorlar bu davrda nafaqat amaliy predmetlar yaratish bilan cheklanib
qolmasdan, balki ularning har bir detalida chuqur ma'naviy va estetik mazmunni
aks ettirgan. Yog‘ochdan yasalgan buyumlarda geometrik naqshlar, organik
shakllar va simmetriya elementlari keng qo‘llanilgan, bu esa Fargʻona yogʻoch
oʻymakorligiga xos badiiy uslubni tashkil etadi.
Shuningdek, Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining tarixiy rivojlanish
jarayonida, mintaqaning madaniy va diniy an'analari sezilarli ta'sir ko‘rsatgan.
Fargʻona vodiysida islom dini va musulmon madaniyatining ta’siri ostida ishlab
chiqarilgan yog‘och asarlarda, ko‘plab diniy va ijtimoiy ramzlar mavjud. Ushbu
ramzlar va naqshlar, nafaqat badiiy, balki ruhiy-ma'naviy maqsadlarni amalga
oshirgan. Yog‘och oʻymakorligi asarlarida, o‘sha davrda yashovchi jamiyatning
qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiruvchi ramzlar mavjudligi bu san'atning
chuqur ma'naviy qatlamga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Eslatib
o‘tilganidek,
Fargʻona
yogʻoch
oʻymakorligining
badiiy
xususiyatlarini tahlil qilishda, uning amaliy va estetik ahamiyati bilan bir
qatorda, bu san'atning ijtimoiy roli ham o‘rganilishi zarur. Yog‘och oʻymakorligi
nafaqat buyumlar yaratish, balki jamiyatning estetik talablari va madaniy
an'analari bilan bog‘liq muhim bir san’at shakli sifatida rivojlangan. Bu san’at
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
turli ijtimoiy qatlamlar uchun amaliy xizmat ko‘rsatish bilan birga, jamoat va
shaxsiy hayotdagi muhim vazifalarni bajarish uchun ham yaratilgan.
Shu bilan birga, Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlari va
uslubi, zamonaviy san’atning shakllanishiga ham ta’sir ko‘rsatgan. XIX-XXI asr
boshlarida bu san’atda sodda shakllar va chiroyli kompozitsiyalarning kiritilishi,
Fargʻona yogʻoch oʻymakorligini zamonaviy amaliy san’atga yaqinlashtirgan.
Ushbu davrda, yog‘ochdan yasalgan buyumlar nafaqat maishiy ehtiyojlar, balki
estetik ehtiyojlar uchun ham yaratila boshladi.
NATIJA:
XIX-XXI asr boshlarida Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi o‘zining
badiiy xususiyatlari bilan nafaqat O‘zbekiston, balki butun Sharq san’ati tarixida
muhim o‘rin tutadi. Ushbu davrda yaratilan yog‘och asarlarda an'anaviy
naqshlar, geometrik kompozitsiyalar, organik shakllar va simmetriya
elementlarining uyg‘unlashuvi, Fargʻona yog‘och oʻymakorligining o‘ziga
xosligini ta'minlagan. Bu san'at asarlari faqat amaliy jihatdan foydali emas, balki
jamiyatning estetik va ma'naviy qadriyatlarini ifodalovchi muhim badiiy asarlar
sifatida ajralib turadi.
Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining rivojlanishi, hududning madaniy va diniy
an'analari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, san’at asarlarida ko‘plab diniy
ramzlar va ijtimoiy motivlar aks etgan. Yog‘ochdan yasalgan buyumlar o‘sha
davrning jamiyatida ijtimoiy, diniy va estetik ehtiyojlarni qondirishda katta rol
o‘ynagan. Shuningdek, yog‘och oʻymakorligi nafaqat Fargʻonada, balki butun
O‘zbekistonda va Sharq mamlakatlarida o‘zining badiiy qadriyatlari bilan ajralib
turadi.
Ushbu tadqiqot, Fargʻona yogʻoch oʻymakorligining badiiy xususiyatlarini
o‘rganish orqali, uning san'at sifatidagi ahamiyatini va o‘sha davrga oid madaniy
va ijtimoiy kontekstini yoritishga muvaffaq bo‘ldi. Yog‘och oʻymakorligi san’ati,
tarixan o‘zgarib borayotgan ijtimoiy sharoitlar va yangi estetik talablar bilan
uyg‘unlashib, bugungi kunda zamonaviy san'atning rivojiga ham o‘z ta'sirini
ko‘rsatmoqda.
XULOSA
XIX-XXI asr boshlarida Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi san’ati o‘zining badiiy
va madaniy ahamiyati bilan ajralib turadi. Ushbu davrda yaratilgan yog‘och
asarlarda an'anaviy naqshlar, simmetriya va geometrik shakllar bilan birga,
o‘sha davrning ijtimoiy va diniy qadriyatlari ham aks etgan. Fargʻona yogʻoch
oʻymakorligi san’ati o‘zining badiiy xususiyatlari bilan nafaqat O‘zbekiston, balki
butun Sharq san’ati tarixida muhim o‘rin tutgan va u o‘sha davr jamiyatining
estetik, ijtimoiy va madaniy ehtiyojlarini qondirishda katta rol o‘ynagan..
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi o‘zining badiiy va amaliy jihatlari bilan
nafaqat O‘zbekistonning, balki dunyo madaniyatining muhim qismiga aylangan.
Bu san'atning zamonaviy rivojlanishi va yangi istiqbollari, uning jahon
miqyosida e'tirof etilishiga imkon yaratadi. Shunday qilib, Fargʻona yog‘och
oʻymakorligi san’ati, uning tarixiy va madaniy qadriyatlari bilan birga, kelajakda
ham o‘zining o‘rni va ahamiyatini saqlab qolishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tursunov, A. (2001). Oʻzbek xalq amaliy san'ati. Toshkent: Oʻzbekiston
milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Zaynidinov, M. (2014). Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi: Tarixiy va madaniy
tahlil. Fargʻona: Fargʻona davlat universiteti nashriyoti.
3.
Safarov, I. (2010). Oʻymakorlik san'ati va uning rivojlanish bosqichlari.
Toshkent: San'at nashriyoti.
4.
Yusupov, R. (2015). Sharq amaliy san'ati: An'ana va zamonaviylik.
Toshkent: Akademiya nashriyoti.
5.
Salimov, N. (2012). Oʻzbek yogʻoch oʻymakorligining tarixiy rivojlanishi.
Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
6.
Vohidov, B. (2018). Fargʻona va uning madaniyati. Toshkent: Sharq
nashriyoti.
7.
Muminov, K. (2011). Fargʻona yogʻoch oʻymakorligi. Fargʻona: Fargʻona
viloyat nashriyoti.
