ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
ВАСИЯТНОМАНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Бекниязова Динора Байниязовна
Судьялар олий мактаби мустакил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15083492
Аннотация:
Мақолада фуқаролик ҳуқуқида васиятноманинг ўзига хос
хусусиятлари ёритилади. Битимларнинг бир томонлама, икки томонлама
ва кўп томонлама турларидан бири сифатида васиятнома бир томоннинг,
яъни васият қилувчининг иродаси билан тузилиши ва унинг вафотидан
сўнг кучга кириши тушунтирилади. Шунингдек, васиятномани бир
томонлама ёки икки томонлама битим сифатида таснифлаш бўйича турли
назарий ёндашувлар кўриб чиқилади. Хусусан, С.Н. Рождественский
томонидан илгари сурилган назариялар ва уларнинг фуқаролик
қонунчилигидаги
ўрни
баҳоланади.
Мақолада,
шунингдек,
васиятноманинг асосий белгилари, шахсий ва расман расмийлаштириш
талаблари ҳам батафсил таҳлил қилинади. Васиятномани қонуний ҳужжат
сифатида таснифлаш, унинг фуқаролик ҳуқуқидаги ўрни ва аҳамияти
юридик нуқтаи назардан ёритиб берилади.
Калит сўзлар:
Васиятнома, фуқаролик ҳуқуқи, битим, мерос, бир
томонлама битим, икки томонлама битим, ҳуқуқ ва мажбурият, васият
қилувчи, меросхўр, ҳуқуқий ҳужжат.
Фуқаролик ҳуқуқида ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг вужудга келиши,
ўзгариши ва бекор қилишига асос бўладиган ҳолатлар юридик фактлар
ҳисобланади ва юридик фактларнинг энг кенг тарқалган тури – битимлар
ҳисобланади. Битимлар ўзининг моҳиятини ва мазмунига кўра бир
томонлама, икки томонлама ва кўп томонлама турларга бўлинади
(ФКнинг 102-моддаси). Бир тарафлама битимларни тузиш учун бир
тарафнинг хоҳиши етарли ҳисобланади. Одат фуқаролик ҳуқуқида бир
тарафлама битимларнинг турлари унчалик кўп эмас. Бир тарафлама
битимларнинг энг кенг тарқалган турлари сифатида ишончнома ва
васиятнома кўрсатилади .
Васиятнома қоидага кўра бир тараф, яъни васият қолдираётган
фуқаронинг хоҳиш-ироси сифатида намоён бўлади ва уни бошқа шахслар
(меросхўрлар) тан олиши ва унга риоя қилишлари бевосита қонунчилик
талабларидан келиб чиқади. Зеро, ФКнинг 103-моддасида биринчи
қисмида белгиланишича “бир тарафлама битим уни тузган шахс учун
бурчлар келтириб чиқаради ҳамда у бошқа шахслар учун қонун
ҳужжатларида ёки бу шахслар билан келишувда белгиланган
ҳоллардагина бурчлар келтириб чиқариши мумкин”.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
Васиятномани жисмоний шахснинг тузувчининг ҳаётлиги пайтида
ҳуқуқий кучга эга бўлмаган ва қонунда белгиланган шаклда мерос
қолдирувчининг вафотидан кейин у томонидан тайинланган шахсларга
ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг ўтиши тўғрисидаги фармойишни ўзида
ифодалайдиган бир томонлама битими сифатида тавсифлаш мумкин .
“Бир тарафлама битим тузиш йўли билан мажбуриятларни юклашга
мисол сифатида васиятнома асосида васият ижрочисига мажбурият
юкловчи васиятномани кўрсатиш мумкин. 1132-моддасига мувофиқ мерос
қолдирувчи васиятнома ёки қонун бўйича бир ёки бир нечта меросхўр
зиммасига мерос ҳисобидан бирон-бир мажбуриятни бажаришни юклашга
ҳақлидир (васият мажбурияти)” .
Бироқ шунга қарамасдан, юридик адабиётларда васиятноманинг бир
томонлама битим эканлиги борасида турли мулоҳазалар билдирилади.
Масалан, С.Н. Рождественский бу масалага бошқача ракурсда қарайди:
шахснинг ўлими билан ҳуқуқ ва мажбуриятлар (бу шахс учун) ҳуқуқ
лаёқати тугаши сабабли тугайди, шунинг учун васият қолдирувчи ҳеч ким
олдида ҳеч қандай мажбуриятларни олмайди ва ола олмайди. Шу билан
бирга, у ҳаётлик пайтида ҳам васиятни бекор қилиш ёки ўзгартириш
имконияти сабабли ўз зиммасига ҳеч қандай мажбуриятларни олмайди .
С.Н. Рождественскийнинг фикрича, бу қоидалар васиятни бир тарафлама
битимларга, яъни уни тузган шахс учун мажбуриятлар яратадиган
битимларга бирдек киритишга имкон бермайди. С.Н. Рождественский
васиятни икки тарафлама битимдаги оферта деб, васият бўйича меросни
қабул қилишни эса акцепт деб ҳисоблашни таклиф қилади, ва умуман
бундай муносабатларни икки тарафлама ва шартномавий деб ҳисоблашни
таклиф қилади (шартнома бу ҳолда ёзма ҳужжатлар алмашиш йўли билан
тузилади).
С.Н. Рождественскийнинг мазкур таклифига таянган ҳолда
қуйидагиларни таъкидлаш лозим:
1) Бир томонлама хусусият битимни тузиш учун бир томоннинг ирода
билдириши етарли бўлган ҳолатларда намоён бўлади — бу бир томонлама
битимнинг асосий белгисидир ва васият ҳолатида бу албатта мавжуд.
Мажбуриятларнинг юзага келишини иккинчи даражали ҳолат деб
ҳисоблаш мумкин, чунки битим фақат ҳуқуқларни юзага келтириши
мумкин ва мажбуриятларни юзага келтириш шарт эмас. Шу сабабли
васиятни тўлиқ бир томонлама битим эмас, деб ҳисоблаш мақсадга
мувофиқ эмас;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
2) Васият қилувчи вафот этгандан кейин ҳам меросхўр, меросни қабул
қилишга улгурмаган бўлса ҳам, субъектив ҳуқуққа эга бўлади.
Шартномавий муносабатларда субъектив ҳуқуқлар фақат иккинчи
томоннинг розилигидан (акцепт) кейингина юзага келади, унгача
субъектив ҳуқуқ вужудга келмайди. Шартномавий муносабатлар камида
икки томоннинг мавжудлигини назарда тутади. Мерос қабул қилингандан
кейин, яъни "акцепт" содир бўлганда, таклиф берган шахс (оферент) ҳуқуқ
ва лаёқатга эга бўлган субъект сифатида мавжуд бўлмайди. Васият
қилувчи йўқ бўлган ҳолда акцепт кимга қаратилган? Бу қандай шартнома?
Шу сабабли, С.Н.Рождественский ўзининг “Фуқаролик қонунчилиги
бўйича битим сифатида васиятнома” асарида баён этган ушбу назария,
аллақачон мураккаб бўлган мерос муносабатларида тушунмовчиликлар
келтириб чиқарувчи омил сифатида баҳоланади.
Албатта, васият бир томонлама битимлар тўғрисидаги умумий
қоидаларга тўлиқ мос келмайди, бу ҳақда кейинроқ сўз юритилади. Аммо
уни бир томонлама битим деб ҳисоблаш учун асосий ва муҳим белги
мавжуд. Қонун чиқарувчининг вазифаси ижтимоий муносабатларни (шу
жумладан, меросга оид муносабатларни) оптимал тарзда тартибга
солишдан иборат бўлиб, буни қонун нормасини ҳуқуқни қўлловчилар
ҳаётини қийинлаштирмасдан, балки ҳуқуқий норманинг самарадорлиги
ва унинг соддалиги ўртасида мувозанатни таъминлайдиган тарзда баён
қилиш орқали амалга ошириш лозим. Шу ёндашувдан келиб чиқиб,
васиятни бир томонлама битим деб ҳисоблаш маъқулроқ, ва айнан шуни
қонун чиқарувчи ФКнинг 1120-моддасида тасдиқлаган.
Келинг, васиятноманинг асосий белгиларига қайтайлик —
васиятнома марҳумнинг ўлимидан кейин амалга ошириладиган
фармойиш ҳисобланади. В.И. Серебровский бу хусусиятни васиятнома учун
хос бўлган энг муҳим хусусият сифатида таъкидлайди . Бу ҳолат
васиятноманинг ўзига ва ундан келиб чиқадиган ҳуқуқий оқибатларга
ўзига хослик бағишлайди: васиятнома (ўлим ҳолатидаги фармойиш)
амалга оширилади; фуқаролик қонунчилигининг барча талабларига
мувофиқ равишда бундай битим ҳақиқий ҳисобланади, аммо у фақат мерос
очилгандан кейин – мерос қолдирувчининг вафоти ёки унинг қонунга
мувофиқ тарзда вафот этган деб эълон қилиниши билан амалга ошади.
Албатта, баъзи бошқа (чекланган бўлса-да) ҳуқуқий оқибатлар васият
қилувчининг ҳаёти давомида ҳам юзага келиши мумкин: янги тузилган
васият аввалги васиятномани бекор қилиши ёки ўзгартириши мумкин.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
Аммо васиятномани тузишдан кўзланган асосий ҳуқуқий оқибатлар фақат
мерос очилгандан кейин юзага келади.
Шундай қилиб, васиятнома амалга оширилди. Бироқ, васиятномада
кўрсатилган шахслар учун ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг юзага келиши
номаълум муддатга кечиктирилади, шунингдек, бу маълум даражада
шубҳа остига ҳам қўйилади. Агар бирон бир шахс васиятномада меросхўр
сифатида кўрсатилган бўлса, бу ҳолат унинг васиятномадан келиб
чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятларни тўлиқ амалга оширишига кафолат
бермайди. Чунки мерос қолдирувчи муайян шахсларни меросдан маҳрум
қилиш ҳуқуқига эга, улар васиятномада меросхўр сифатида кўрсатилган
бўлиши мумкин.
Мерос очилган пайтга келиб, мажбурий улушга даъвогар бўлувчи
шахслар сони анча кўп бўлиши мумкин ва мерос мулкидан уларга тегишли
улуш ажратилгандан сўнг, васиятнома бўйича меросхўр мерос
қолдирувчининг иродасига кўра кутилаётганидан анча кам улуш олиши
мумкин. Демак, субъектив ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг юзага келиши ва
уларнинг ҳажми нафaқaт мерос қолдирувчининг иродасига, балки мерос
очилган пайтдаги шарт-шароитларга ҳам боғлиқ бўлади.
Хусусан, мажбурий улушга даъвогар шахслар доираси ва уларнинг
меросга бўлган ҳуқуқлари аҳамиятга эга. Васиятномадан келиб чиқадиган
ҳуқуқларнинг юзага келиши номаълум муддатга кечиктирилади ва бу
доимо бир воқеага – мерос қолдирувчининг вафоти ёки унинг суд
томонидан вафот этган деб эълон қилинишига боғлиқ бўлиб, бу ҳуқуқий
оқибатлар нуқтаи назаридан вафотга тенглаштирилади.
Ироданинг яна бир хусусияти унинг қатъий шахсий ва
индивидуаллигидир. Бу масала бўйича фуқаролик ҳуқуқи олимлари ва
амалиётчи юристлар ўртасида камдан-кам учрайдиган фикр бирлигини
кузатишимиз мумкин. А.М.Эрделевский ва С.П.Гришаев бу хусусиятга
эътибор қаратади.. Е.А.Абашин васиятноманинг бу хусусиятини қайд этиб,
уни қуйидагича шакллантиради: “Васиятнома - бу фақат шу шахснинг
иродасини ифодаловчи ва шахсан ўзи томонидан фақат шу шахсга
тегишли бўлган мол-мулкка нисбатан тузилган битимдир” . Фуқаролик
ҳуқуқи олимлари ўз вақтида бундай битим учун зарурий хусусият
сифатида васиятнинг шахсий хусусиятини ҳам кўрсатишган.
Ушбу масала бўйича олимлар томонидан таклиф қилинган турли хил
формулалардан биз асосий нарсани ажратиб кўрсатамиз. Васиятноманинг
соф шахсий табиати қуйидагиларни назарда тутади:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
175
1. Васиятнома фақат васият қилувчининг ўзи томонидан тузилиши
керак. Ушбу битимни вакил орқали амалга оширишга (юридик ёки
ишончнома асосида ҳаракат қилиш) йўл қўйилмайди.
2. Васиятнома уни тузган шахснинг ҳақиқий иродасини ифодалайди
(акс ҳолда васиятноманинг ҳақиқийлигига эътироз билдириш учун
асослар вужудга келади).
3. Васиятнома бир шахс номидан тузилиши лозим. Битта
васиятномага икки ёки ундан ортиқ шахснинг кўрсатмаларини
киритишга, ҳатто бундай шахслар яқин қариндош бўлса ҳам, йўл
қўйилмайди.
Шундай қилиб, васиятномани васият қилувчининг вафотидан кейин
унинг ҳуқуқ ва мажбуриятларида ворислик тартибини белгиловчи шахсий
ва расмий характердаги бир томонлама битим сифатида белгилаш
мумкин.
Васиятнома - фуқаро вафот этган тақдирда унинг мулкини шахсан
тасарруф этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларида белгиланган шаклда
тузилган ҳуқуқий ҳужжат, шунингдек, бир томонлама битим.
Ҳуқуқ эгаси нафақат мол-мулкни (нарсалар, моддий бойликлар),
балки ўзи мулкдор бўлган бошқа, шу жумладан номоддий активларни ҳам,
агар қонун уларнинг меросхўрилигига рухсат берган бўлса, тасарруф
этиши мумкин. Бундан ташқари, интеллектуал ҳуқуқларнинг эгаси ушбу
ҳуқуқларни тасарруф этиши мумкин. Шу муносабат билан меросни
моддий неъматлар ва уларга бўлган ҳуқуқлар йиғиндиси сифатида мулкка
торайтириш хатодир.
Васиятнома бир томонлама битим (юридик факт) кўринишидаги
ҳуқуқий ҳужжат ва диспозиция ҳужжати сифатида қаралиши лозим.
Юридик факт шаклида - бир томонлама битим, васиятнома - бу ФКда
белгиланган шаклда тузилган ва бошқа ҳуқуқлар очилганда,
ўзгартирилганда ва шу сабабли қонуний кучга эга бўлган шахс вафот
этган тақдирда меросни тасарруф этиш шаклидаги қонуний ихтиёрий
хатти-ҳаракатлар шахслар, шунингдек, аввалги васиятнома бекор
қилинган ёки ўзгартирилган тақдирда у тузилган пайтдан бошлаб кучга
эга.
Ирода қуйидаги хусусиятлар билан тавсифланади:
1) бу лаёқатли шахснинг ихтиёрига кўра амалга ошириладиган
қонуний ҳаракат;
2) бир томонлама ихтиёрий ҳаракат;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
176
3) мулкдорнинг моддий ва баъзи номоддий бойликларни тасарруф
етиш ҳуқуқини, ҳуқуқ ва мажбуриятларини ифодаловчи меросни тасарруф
етиш бўйича шахсий, мустақил ҳаракат;
4) ФКда назарда тутилган шаклда тақдим этилади;
5) меросхўрлар ва бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларининг
пайдо бўлиши, ўзгариши, бекор қилиниши учун асослар;
6) мерос очилганда ёки ҳужжат тузиш пайтида, аввалги васиятнома
бекор қилинганда ёки ўзгартирилганда юридик кучга эга бўлади;
7) шаклига қараб зарур реквизитларга эга;
8) меросни тасарруф этишнинг ягона имконияти вафот этган
тақдирда, қонун бўйича мерос бундан мустасно;
9) шартлар ва шартларни истисно қиладиган ҳаракат.
Васиятноманинг ҳақиқийлигини белгилайдиган асосий хусусият – бу
ирода билдиришнинг ҳақиқий иродага мувофиқлигидир. Банкдаги пул
маблағларига оид васият буйруғи мустақил васият тури бўлиб,
фуқаронинг банк ҳисоб рақамидаги маблағларига тегишлидир (ФКнинг
1132-моддаси).
Фуқаролик ҳуқуқи соҳасида васиятнома бир томонлама битим
сифатида эътироф этилади, у мерос очилгандан сўнг ҳуқуқ ва
мажбуриятларни вужудга келтиради. Шунингдек, васиятнома шахсий
мулкка нисбатан ўлим ҳолатида тасарруф қилиш акти сифатида ҳам
белгиланиши мумкин. Васиятнома ёрдамида васият қилувчининг
вафотидан сўнг унинг мол-мулкининг ҳуқуқий тақдири аниқланади. Шу
билан бирга, васиятнома ҳаёт давомида васият қилувчи ва унинг
меросхўрлари ўртасида ҳеч қандай мажбуриятларни юзага келтирмайди.
Ёшга тўлмаган фуқароларга васиятнома ёзишга рухсат этилмайди. Шу
муносабат билан юридик адабиётларда вояга етмаган шахслар томонидан
васиятнома тузиш имконияти ҳақида баҳс мавжуд бўлиб, бу муддат 14
ёшдан 18 ёшгача бўлган тўрт йилни ўз ичига олади.
Васиятнома эркинлиги уни тузишнинг асосий тамойилидир. Бу
тамойил фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг диспозитивлик
принципини ва Конституциянинг мерос ҳуқуқи кафолатига оид қоидасини
(Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 41-моддаси иккинчи
қисми) ўз ичига олади.
Бироқ, васият тузиш эркинлиги айрим чекловларга эга бўлиб,
биринчи навбатда, ФКнинг 1142-моддасида белгиланган мажбурий улуш
қоидалари билан чекланади. Ушбу моддада мажбурий меросхўрлар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
доираси белгиланган бўлиб, улар васият мазмунидан қатъий назар, қонун
бўйича уларга тегишли бўлган улушнинг камида ярмини (1/2) олиш
ҳуқуқига эга.
Васиятнома бўйича мерос олишда, айниқса, мажбурий улушлар
масаласида мол-мулкни баҳолаш билан боғлиқ муаммолар тез-тез учраб
туради, чунки ҳар қандай мол-мулк ёки мулкий ҳуқуқни баҳолаш имкони
мавжуд эмас. Айрим мулкий ва истисно ҳуқуқлар бўйича баҳолаш
мураккаб ёки имкони йўқ. Масалан, аввал ҳеч қачон нашр қилинмаган
қўлёзмаларни баҳолаш ва мажбурий улуш ажратишда ҳисобга олиш
қийин. Агар бундай истисно ҳуқуқни амалга оширишдан даромад тушса,
мажбурий меросхўрлар ўз улушини олиш ҳуқуқига эга бўлади.
Васиятнома мазмуни – бу меросхўрларни ва уларга мерос тарзида
ўтадиган мулкни кўрсатишдан иборатдир. Бундай буйруқнинг моҳияти –
мулк эгасининг мол-мулк, қимматликлар ва пул жамғармалари бўйича
амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқ тасарруф қилишидан иборат.
Васият қилувчи ўз мулкини қонун бўйича меросхўрлар доирасига
кирувчи ёки кирмайдиган бир ёки бир нечта шахсларга васиятнома қилиш
ҳуқуқига эга..
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Раҳмонқулов Ҳ. Битимлар. Ўқув қўлланма. – Тошкент: ТДЮИ, 2009. –
28 б.
2.
Шомухамедова
З.Ш.
Проблемы
развития
наследственного
законодательства Республики Узбекистан: теория и практика: автореф.
дис. ... док. юрид. наук. – Ташкент: 2011. – 22 с.
3.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига шарҳ. 1-жилд
(биринчи қисм) Адлия вазирлиги. – Тошкент: «Vektor-Press», 2010.– 303 б.
(Профессионал (малакали) шарҳлар).
4.
Рождественский С.Н. Завещание как сделка по гражданскому
законодательству // Бюллетень нотариальной практики. 2013. – № 5. – С.
36.
5.
Серебровский В.И. Избранные труды по наследственному и
страховому праву. – М.: 2013. – С. 112-113.
6.
Эрделевский A.M. Постатейный научно-практический комментарий
части третьей ГК РФ. www.truddoc.narod.ru/kodex/k_tk12.htm; Гришаев С.П.
Наследственное право. – М.: 2013. – 31 с.
7.
Абашин Э.А. Завещание и договор дарения. – М.: 2012. – 3 с
