ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
TASVIRIY SAN’AT MASHG‘ULOTLARIDA BOLALARNING MUSTAQIL
FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISH
Xalloqova Maksudaxon Ergashevna
Farg‘ona davlat universiteti Maktabgacha ta’lim kafedrasi katta o‘qituvchisi,
pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
Omonjonova Gulsanam
Farg‘ona davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15153551
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tasviriy san’at mashg‘ulotlari orqali
bolalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish muhimligi tahlil qilinadi.
Mustaqil fikrlashning ahamiyati, uni shakllantirish usullari va pedagogik
yondashuvlar bayon etiladi.
Kalit so‘zlar:
Tasviriy san’at, mustaqil fikrlash, kreativ tafakkur,
innovatsion ta’lim, pedagogika.
Аннотация:
В данной статье анализируется важность развития
способности детей к независимому мышлению через занятия
изобразительным искусством. Рассматриваются значение независимого
мышления, методы его формирования и педагогические подходы.
Ключевые
слова:
Изобразительное
искусство,
независимое
мышление,
креативное
мышление,
инновационное
образование,
педагогика.
Abstract:
This article analyzes the importance of developing children's
ability to think independently through visual arts lessons. It discusses the
significance of independent thinking, methods of its formation, and pedagogical
approaches.
Keywords:
Visual arts, independent thinking, creative thinking, innovative
education, pedagogy.
Bugungi kunda ta’lim tizimida bolalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Mustaqil fikrlash – bu
nafaqat o‘z fikrlarini shakllantirish, balki ularga asosli dalillar keltira olish, turli
vaziyatlarni tahlil qilish va yechim topa olish qobiliyatidir. Bolalar uchun bu
ko‘nikmani rivojlantirish hayotda mustaqil harakat qilish, qaror qabul qilish va
muammolarni hal qilish imkonini beradi. Shu sababli, ta’lim jarayonida
bolalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishga alohida e’tibor
qaratilishi lozim.
Xususan, tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalarning mustaqil fikrlashini
rivojlantirishda samarali usullardan biri hisoblanadi. Tasviriy san’at – bu nafaqat
badiiy qobiliyatni shakllantirish, balki bolalarning ijodiy tafakkurini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
rivojlantirish, ularga turli jihatlardan dunyoni anglash imkonini beruvchi
vositadir. Bolalar tasviriy san’at bilan shug‘ullanish jarayonida o‘z tasavvurlarini
ifodalash, har xil rang va shakllarni bir-biri bilan uyg‘unlashtirish, ijodiy
yondashuvlarni sinab ko‘rish kabi muhim ko‘nikmalarni hosil qiladi. Shu bilan
birga, san’at orqali bolalar o‘z qarashlarini shakllantirib, o‘ziga xos uslub va
g‘oyalarga ega bo‘lishni o‘rganadilar.
Tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalarga nafaqat chizish va bo‘yashni
o‘rgatadi, balki ularga atrof-muhitni kuzatish, turli elementlarni tahlil qilish va
ulardan yangi kompozitsiyalar yaratish imkonini beradi.
Masalan, bola oddiy bir rasm chizayotganida o‘ziga savollar berishi
mumkin: “Qanday ranglar uyg‘un bo‘ladi?”, “Qanday shakllar bir-biriga mos
keladi?”, “Qanday uslubda ishlash menga ko‘proq yoqadi?” Bu kabi savollar
bolada mustaqil qaror qabul qilish va ijodiy tafakkurni rivojlantirishga yordam
beradi. Shuningdek, san’at mashg‘ulotlari jarayonida o‘qituvchilarning bola
mustaqil fikr yuritishiga yo‘naltirilgan savollari, topshiriqlari va muhokamalari
muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy ta’lim tizimida bolalarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish muhim
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Xususan, bugungi kunda ko‘plab pedagoglar
innovatsion usullar, interaktiv darslar va amaliy mashg‘ulotlar orqali
bolalarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishga harakat qilmoqdalar.
Shunday metodlardan biri – tasviriy san’at darslarini turli mavzularga
bog‘lashdir. Masalan, tarixiy shaxslar yoki voqealarni tasvirlash, tabiat
hodisalarini chizish yoki ertak qahramonlarini o‘z tasavvuriga ko‘ra tasvirlash
bolalarda mustaqil tafakkurni shakllantirishga yordam beradi. Bu jarayonda
bolalar nafaqat chizish yoki rang tanlashni o‘rganadilar, balki o‘z fikrlarini
asoslash, o‘z qarorlarini himoya qilish va o‘z dunyoqarashlarini shakllantirish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Shuningdek, tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalar orasida ijodiy muhit
yaratish orqali ham mustaqil fikrlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Guruh bo‘lib
ishlash, birgalikda ijod qilish va o‘zaro fikr almashish bolalarga turli qarashlarni
o‘rganish, o‘z nuqtai nazarini himoya qilish va yangi g‘oyalarni ishlab chiqish
imkonini beradi. Masalan, guruh bo‘lib ishlashda har bir bola o‘z qarashlarini
bildiradi va ularni qo‘llab-quvvatlash uchun asoslar topadi. Bu esa bolalarda
mustaqil fikrlash, analitik yondashuv va kreativ qarorlar qabul qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shunday qilib, tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalarning nafaqat badiiy
qobiliyatlarini rivojlantirish, balki ularning mustaqil fikrlashini shakllantirishda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu mashg‘ulotlar orqali bolalar o‘z qarashlarini
mustahkamlash, ijodiy tafakkur qilish va hayotiy muammolarga mustaqil
yondashish kabi muhim ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
Maqolaning keyingi qismlarida tasviriy san’at mashg‘ulotlari orqali
mustaqil fikrlashni shakllantirishning samarali usullari, innovatsion metodlar va
amaliy tajribalar batafsil yoritib beriladi.
Tasviriy san’at va mustaqil fikrlashning o‘zaro bog‘liqligi
Tasviriy san’at inson tafakkurining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Ayniqsa, bolalar uchun bu soha ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini
shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega.
San’atning bolalar tafakkuriga ta’siri. Tasviriy san’at bolalarda obrazli
tafakkurni rivojlantiradi. Ular atrof-muhitni idrok etish, ranglar va shakllar
orqali o‘z fikrlarini ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, san’at
asarlarini tahlil qilish ularning mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini oshiradi.
Mustaqil fikrlashning rivojlanish bosqichlari. Mustaqil fikrlash asta-sekin
shakllanadi va quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Kuzatuv va idrok qilish – bolalar atrof-muhitni kuzatib, uning elementlarini
tushunishga harakat qiladilar.
Analiz va sintez – ranglar, shakllar va chiziqlar yordamida fikrlarini
shakllantiradilar.
O‘ziga xoslik va ijodiy yondashuv – bu bosqichda bolalar o‘z ijodiy
qarashlarini namoyon eta boshlaydilar.
Ranglar va shakllar orqali fikr ifodasi. Har bir rang va shakl inson ruhiyatiga
o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, iliq ranglar (qizil, sariq, to‘q sariq) energiya
va faollikni ifodalasa, sovuq ranglar (ko‘k, yashil, binafsha) xotirjamlik va
tafakkurni chuqurlashtiradi. Bolalar o‘z ichki kechinmalarini shu usulda aks
ettirish orqali mustaqil fikr yuritish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Bolalarda mustaqil fikrlashni shakllantirish usullari. Mustaqil fikrlashni
rivojlantirishning bir necha samarali usullari mavjud bo‘lib, ularni qo‘llash orqali
bolalarning ijodiy qobiliyatlarini yanada rivojlantirish mumkin.
An’anaviy darslarda bolalarga belgilangan mavzular beriladi, biroq erkin
mavzular bo‘yicha rasm chizish ularning o‘ziga xos qarashlarini shakllantirishga
yordam beradi. Bu usul bolalarning ijodiy erkinligini oshirib, mustaqil fikr
yuritishga undaydi.
Interaktiv usullar: muhokama, guruhli ishlash. Interaktiv metodlar orqali
bolalar o‘z fikrlarini bir-birlariga ifoda etib, yangi g‘oyalar bilan tanishadilar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
Muhokamalar va guruhli ishlash orqali turli nuqtai nazarlarni tinglash va ularga
baho berish ko‘nikmalari rivojlanadi.
Eksperimental yondashuvlar: yangi texnika va uslublarni o‘rganish. Turli
materiallar (akvarel, yog‘li bo‘yoq, qalam) bilan ishlash va yangi texnikalarni
sinash bolalarni yangi fikrlash usullarini o‘rganishga rag‘batlantiradi.
Eksperimentlar orqali ular muqobil yondashuvlarni kashf etadilar.
Tasviriy san’at orqali bolalarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish uchun turli
pedagogik yondashuvlar va innovatsion metodlardan foydalanish zarur.
Bolalarni ijodiy fikrlashga undovchi metodlar.
Savol-javob metodi – bolalarni mustaqil javob topishga undaydi.
Muammoli ta’lim – bolaning oldiga yechim talab qiluvchi vaziyat qo‘yilib, u
mustaqil yechim topishga harakat qiladi.
Fantaziya va ro‘yxat metodi – bolalarga yangi g‘oyalarni yaratish uchun
erkin fikrlash imkoniyati beriladi.
Tasviriy
san’at
darslarida
innovatsion
texnologiyalar.
Raqamli
texnologiyalar yordamida bolalar virtual rasm chizish, grafik dizayn va boshqa
san’at usullarini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, 3D
modellashtirish, interaktiv ta’lim dasturlari bolalarning mustaqil tafakkurini
rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Mustaqil fikrlashni baholash mezonlari. Mustaqil fikrlashni baholash uchun
quyidagi mezonlardan foydalanish mumkin:
Ijodiy yondashuv – bolaning yangicha qarashlarni ilgari surish qobiliyati.
Tanqidiy fikrlash – mavjud muammolarni tahlil qilish va o‘z fikrini asoslash.
Original g‘oyalar yaratish – biror mavzuni o‘ziga xos tarzda yoritish.
Tasviriy san’at darslarida mustaqil fikrlashni rivojlantirishga yo‘naltirilgan
yondashuvlar bolalarning nafaqat ijodiy qobiliyatlarini, balki kelajakda mustaqil
va tanqidiy fikrlovchi shaxs sifatida shakllanishini ham ta’minlaydi.
Xulosa Tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalar rivojlanishida muhim o‘rin
tutadi. Ushbu mashg‘ulotlar nafaqat ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi,
balki mustaqil fikrlash, estetik did, kuzatuvchanlik va tafakkur kengligini
oshirishga ham xizmat qiladi. San’at bilan shug‘ullangan bolalar o‘z fikrlarini
yanada aniq va ravshan ifoda eta oladilar, muammolarga yangicha yondashish
qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, tasviriy san’at mashg‘ulotlari bolalarda ijodkorlik bilan bir
qatorda, sabr-toqat, diqqat-e’tibor va mayda detallar bilan ishlash qobiliyatini
shakllantiradi. Har bir chizilgan surat, bo‘yalgan rasm yoki yaratilgan asar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
ularning ichki dunyosini ochishga, his-tuyg‘ularini ifodalashga va o‘ziga bo‘lgan
ishonchni mustahkamlashga yordam beradi.
Shu bois, pedagoglar bolalarni erkin ijod qilishga, o‘z fikrlarini bemalol
bayon etishga rag‘batlantirishlari lozim.
Ularni faqat aniq chizish qoidalariga emas, balki o‘z dunyoqarashi,
hissiyotlari va tasavvuriga asoslanib ishlashga o‘rgatish muhimdir. Bu esa
nafaqat san’at sohasida, balki hayotning barcha jabhalarida ularga foydali
ko‘nikmalar beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzaahmedova N. “San’at pedagogikasi” – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
2.
Qodirov A. “Bolalar ijodiy tafakkurini rivojlantirish” – Toshkent: Fan, 2019.
3.
Vygotskiy L.S. “San’at va bolaning ruhiy rivojlanishi” – Moskva, 1985.
4.
Dewey J. “Art as Experience” – New York: Minton, Balch & Company, 1934.
5.
Gardner H. “Art, Mind, and Brain” – New York: Basic Books, 1982.
6.
Turakulova D. “Psixologiya va san’at” – Toshkent: Sharq, 2021.
7.
Yusupova S. “O‘quvchilarning mustaqil fikrlashini shakllantirish” –
Samarqand: Zarafshon, 2022.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Tasviriy san’at darsliklari
va metodik qo‘llanmalar” – Toshkent, 2023.
9.
https://pedagog.uz/tasviriy-sanat-mashgulotlari
10.
https://sanat.uz/ijodiy-fikrlash-rivojlantirish
