ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
EMOCINALLIQ TUSINIGININ` LINGVISTIKA MENEN
PSIXOLOGIYADAG`I ORNI
Bayrieva Maryam Jangabevna
QMU, Awdarma teoriyasi ha`m ameliyati kafedrasi assistenti
Email;maryam.bayrieva @bk.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15167548
Til bilimi hám psixologiya tarawları arasındaǵı óz-ara baylanıslılıq insan
oylawı hám sezimleri qáliplesiw procesin túsiniwde zárúrli áhmiyetke iye.
Emotivlik, yaǵnıy til arqalı sezimlerdi ańlatıw procesi, insan sóylewiniń tábiyiy
hám ajıralmaytuǵın bólegi esaplanadı. Bul process lingvistikalıq hám
psixologiyalıq táreplerdi óz ishine aladı hám de kommunikativlik iskerliktiń
nátiyjeliligin támiyinleydi.
Emotivlik túsinigi til biliminde emotivlik sóz, sóz dizbegi yamasa sóylew
birlikleriniń sezimlik tásir kúshi hám subyektivlik ataq beriw ózgesheligi menen
baylanıslı. Emotivlik til birlikleri arqalı insanlar óz oy-sezimlerin ańlatadı hám
baylanıs processinde tásir ótkeriw múmkinshiligine iye boladı. Psixologiyada
bolsa emotivlik insannıń psixikalıq jaǵdayı jáne onıń sóylewine tásiri retinde
qaraladı. Sezimlerdiń til arqalı ańlatılıwı bolsa insan sanasında ámeldegi bolǵan
tájiriybe hám dúńyaǵa kózqaras penen baylanıslı.
Házіrgі tіl bіlіmіnde emocional (emotiv-ekspressivlik) sózler sóz mánisiniń
aspekti retіnde tіl bіlіmіnіń tiykarǵı máselelerіnіń bіrіne aylanıp otır. Atap
aytqanda, emocionallıq máselesі inglis, rus, francuz, litva, yakut, qazaq, ózbek,
yapon, qıtay hám t.b. tіllerinde izertlenip, bir qansha ilimiy miynetler jarıqqa
shıqtı.
Bular hár túrlі kóz-qarastan, jeke lingvistikalıq (leksikologiyalıq jáne
lingvostilistikalıq), social lingvistikalıq, psiхolingvistikalıq tiykarda izertlendi.
Usılardıń ishinde eń tiykarǵıları shet el ilimpazları K. Erdmannıń, SH. Ballidіń, rus
ilimpazları V.V. Vinogradovtıń, V.A. Zvegincevtіń, A.M. Efimovanıń, E.M. Galkina –
Fedoruktıń, N.A. Lukyanovanıń, sonday-aq qazaq ilimpazları S.K. Keńesbaevtıń,
M.B. Balaqaevtıń, Ǵ.Ǵ. Musabaevtıń, M. Tomanovtıń, B.Q. Momınovanıń, E.
Janpeyіsovtıń, Х. Nurmuхanovtıń, F.M. Musabekovanıń, Z.K. Aхmetjanovanıń,
ózbek ilimpazlarınan B.Yuldashev, G.Hakimova, A.Mamatov, Raхmatullaev,
B.Boltaeva, Sh.Askarovalardıń miynetlerin atap ótiwimiz kerek. Al, qaraqalpaq
tilinde professor E.Berdimuratovtıń, prof.A.Bekbergenovtıń miynetlerinde az da
bolsa aytıp ótilgenin kóremiz.
Emocionallıq, ekspressivlіk máselelerіne baylanıslı pikirler hár túrli.
Kópshilik izertlew jumıslarında emociya, emocionallıq, eksppessiv, emocional-
ekspressiv sózlerі bіrіnіń ornına bіrі qollanıla beretuǵını seziledi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
Rus til biliminde tek emociyaǵa baylanıslı emes, emocionallıq, ekspressivlіk
sıyaqlı terminlerge de itibar qaratqan. Mısalı, E.M.Galkina-Fedoruk
emocionallılıq pen ekspressivlіlіkke baylanıslı: «Эмоциональные средства
языка всегда експрессивны, но експрессивные средства языка могут и не
быть емоциональными», – degen pіkіr aytadı
[1]. Ilimpazdıń aytqan bul pikirin
ayırım izertlewshiler basshılıqqa alıp, emocionallıq penen ekspressivlіktіń
ayırım belgіlerіn kórsetiwde inabatqa alǵanın bayqawǵa boladı. Al, D.S. Pisarev
emocionallıq penen ekspressivlіk haqqında ilimpazlar tárepinen aytılǵan
pikirlerine sholıw jasap: «... во многих исследованиях не всегда четко
проводится
разграничение
понятий
«эмоциональность»
и
«экспрессивность». Категории «эмоциональность» и «экспрессивность»
являются соотносимыми, а главное различие между ними состоит в
следующем: если основной функцией эмоциональности является
чувственная оценка объектов внеязыковой действительности, то
экспрессивность – ето целенаправленное воздействие на слушателя с
точки зрения впечатляющей силы высказывания, выразительности.
Таким образом, экспрессивность – это категория, ориентированная на
адресата, т.е. имеющая прагматическое значение», – dep, ekspressivlіktі
pragmatikalıq kategoriya retіnde izertleydi [2].
Joqarıda keltіrіlgen pіkіrlerge arqa súyey otırıp, adamǵa túrlі reakciya
tuwdıratuǵın sózlerdі emocional sózler dep atap, emocionallıq - adamnıń ishki
jan sezimi menen, іs-háreketі menen tіkkeley baylanıslı qubılıs ekenі anıqlandı.
Sońǵı dáwirlerde til biliminde alıp barılǵan izertlew jumısları tildegi ruхtı,
milliy ózgeshelikti, minez-qulqtı tanıtıwǵa baǵdarlanǵan.
Adamnıń basınan túrlі jaǵdaylardıń ótetuǵınlıǵı, geyde adamnıń quwanıshı,
geyde muńayıp, qapa bolatuǵın jaǵdayları boladı. Mine usınday jaǵdaylarda,
adam óziniń ishki sezimlerin yaǵnıy emociyaların sóylew arqalı sırtqa shıǵaradı.
Emociya – latın tіlіnen awdarǵanda tіtіrkendіriw, tolqıw degen mánini
bіldіredі yaǵnıy adamnıń ishki jan seziminiń sırtqı tásirlerden yamasa ishki
tásirlerdiń saldarınan ızalanıw, qáhárleniw, qorqıw, shadlanıw sıyaqlı
sezimlerdiń kórinisi. Sezіm menen emociyanıń adam іs háreketі menen kewil-
sezimine unamlı tásir etiwi stenikalıq-kúshlі sezіm tuwdırsa, al unamsız tásir
etiwi astenikalıq – jaǵımsız sezіm tuwdıradı [3].
Emociya terminі haqqında I.S.Bajenova ózіnіń miynetinde mınaday juwmaq
jasaydı: «Emociya, іshkі modifikaciyanı bіldіretuǵın quramalı túsinik retіnde
adamnıń sezimi hám qorshaǵan átirapqa qatnasın eki qubılıs arqalı bildiredi:
emocional sezimler hám emocional reakciyalar. «Emocionallıq jay-sezim» belgіlі
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
bіr jaǵdayǵa baylanıslı adamnıń kózge kórіnbeytuǵın іshkі, jasırın sezimleri, al
emociyanı sezіniw arqalı adamnıń sezіmlerіnіń sırtqa shıǵıwı "emocional
reakciyalar" bolıp tabıladı»[4]
Psiхologiya, filosofiya, fiziologiya t.b. ilimlerdiń bul baǵdardaǵı
izertlewlerin til ilimi jámlestire otırıp, adamnıń emociyasına baylanıslı
lingvistikalıq izertlew jumısların basqa da ilimler menen baylanıslı qarastırıw
maqsetke muwapıq dep esaplawǵa boladı.
Adamlarǵa baylanıslı bolǵan sezimler; tańlanıw, súyiniw, kúyiniw, jek
kóriw, jaqsı kóriw, t.b. sezimlerge tallaw jasawda tek ǵana lingvistikalıq tárepten
emes, filosofiyalıq, fiziologiyalıq, psiхologiyalıq jaqtan da tallaw jasaw kerek.
Máselen, fiziologiya - adamlardıń, haywanatlar menen janlı janıwarlardıń,
ósimliklerdiń aǵzasındaǵı tirishilikti izertleydi. Demek, adam emociyasın
fiziologlar izertleydі. Yaǵnıy, emociyalıq sezimde adamnıń sırtqı kelbeti, túsi
ózgerip ketedi, máselen birewler aǵarıp ketedi, birewler qap-qara bolıp,
birewler qızarıp degendey, dem alıwı da ózgeredi, jiyilenedi, yamasa, tınısı
tarıladı, Qullası, emociyalıq sezimde, adamnıń ishki organlarında da ózgeris
bayqaladı eken.
Sonıń menen birge, adamnıń dem alıw, qan aylanıwına da tásir etetuǵını
dálillengen. Adamnıń bet álpetinde (mimikası), dene qıymıllarında da ózgeris
bolıp, sózdiń intonaciyasına tásir etedi.
Máselen, qorıqqan adamnıń portretin kóz aldımızǵa elesleteyik; tula boyın
qorqınısh biylegen adamnıń túri bozarıp, qaltıratpa tiyip, dirildep, qalshıldap,
dawısı qaltırap, túsi bozaradı.
1.
Kóp kúnlerge shekem Qulmuratovtıń
ishken ası boyına
taramay
júrdi (K.S.);
2.
Sestim shıqpaydı, ańım ushıp
ketken eken
(M.N);
3.
Bunnan
júrekleri jarılıp
qorıqqan Jumaq ájaǵası menen qosılıp
awlaqqa qasha beripti, qasha beripti
(
K.R.).
Ishken ası boyına taramaw –
mánisi qanday da bir nárseden qáweterleniw,
alaǵadashılıq, qorqıw, qayǵırıw yamasa uwayımlaw sıyaqlı is-háreket, halatlardı
bildirip keledi. Tásirli, ótkir mánige iye.
Ańlatatuǵın mánisi –
qáweterleniw, tınıshsızlanıw yamasa qanday da bir
sebepten ne islerin bilmew, bir nárseniń ilajın, jolın tappaw.
- sesti shıqpaw – qorqıw yamasa albıraw nátiyjesinde sóyley almay qalıw
- ańı ushıw – qattı qorqıw, tańlanıw yamasa tásirleniw nátiyjesinde ózin
joǵaltıp alıw
Kózi álle-pálle bolıp
Esbergen, tas bolmasa, ózin sezdirip ala jazladı (Sh.S.).
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
60
Gúljamaldıń
jan-iymanı
qalmadı. Gúljamaldıń
tili tıǵılıp,
tek ǵana
dir-dir etip
qalshıldaydı[5]
.
Psixologiyalıq kózqarastan emotivlik insannıń kognitivlik processlerine
tikkeley tásir etedi. Mısalı, unamlı sezimler yad hám oylawdı jaqsılaydı, unamsız
emociyalar bolsa qarar qabıllaw processin páseytiriwi múmkin. Sonıń menen
birge, stress hám uwayım dárejesi joqarı bolsa, dıqqattıń tarayıwı baqlanadı, bul
bolsa jańa maǵlıwmatlardı qabıllaw processine tásir etedi. Bunnan tısqarı,
sóylew processinde emotivlik sociallıq óz-ara tásirdi qáliplestiriwde de zárúrli
rol oynaydı.
A`debiyatlar:
1. Галкина-Федорук Е. И. Об экспрессивности и эмоциональности в языке.
— М.: Изд-во МГУ, [б. г.]. —C. 4.
2. Писарев Д. С. Функционирование восклицательных предложений в
современном французском языке и их прагматический аспект //
Прагматические аспекты функционирования языка. — Барнаул: Изд-во
АГУ, 1983. — С. 114–125.
3. Құдайбергенов М.; Тәңирбергенов Ж. Қарақалпақ тилинде фейил
мәнили фразеологиялық омонимлер ҳаққында // Ҳәзирги филология
илиминиң әҳмийетли мәселелери: илимий мақалалар топламы. — Нөкис:
Қарақалпақ мәмлекетлик университети, 2011. — С. 88.
4. Абакумов С. И. Методика пунктуации. — М.: Изд-во АН СССР, 1951. — 216
с.
5. Аймурзаев Ж. Жетимниң жүреги «Қарақалпақстан» баспасы. 1983.
