ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
O‘ZBEKISTONDA VA XORIJDA OMMAVIY SPORT AMALIYOTLARINI
BOSHQARISH MEXANIZMLARINING NAZARIY-QIYOSIY JIHATLARI
Baymatova Madina Sadriddinovna
(O’zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti doktoranti)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15167304
Annotatsiya
Mazkur ilmiy ishda O‘zbekistonda va xorijiy mamlakatlarda ommaviy sport
amaliyotlarini boshqarishning nazariy asoslari va amaliy mexanizmlari
o‘rganilgan.
Turli mamlakatlarning sport boshqaruvi tajribalari tahlil qilinar ekan,
ularning samarali jihatlari va muammoli tomonlari aniqlangan hamda ular
asosida O‘zbekiston sharoitiga mos strategiyalar ishlab chiqish imkoniyatlari
ko‘rib chiqilgan. Ishda davlat boshqaruvi, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati
o‘rtasidagi hamkorlikning o‘rni, sport infratuzilmasi rivoji va aholining sportga
bo‘lgan qiziqishini oshirishga qaratilgan mexanizmlar yoritilgan.
Qiyosiy tahlillar orqali ommaviy sportni samarali boshqarish uchun
tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
ommaviy sport, sport boshqaruvi, xalqaro tajriba, jamoatchilik ishtiroki,
infratuzilma, davlat-xususiy sheriklik, sog‘lom turmush tarzi
Ommaviy sportga oid siyosat va boshqaruv strategiyalari har bir davlatda
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sharoitlardan kelib chiqib shakllanadi. Shu
sababli, bu sohada yagona universal model mavjud emas, aksincha, har bir
mamlakat o‘zining milliy xususiyatlariga tayangan holda alohida yondashuvlarni
ishlab chiqadi. Bu yondashuvlarning samaradorligini aniqlash esa, aynan qiyosiy
tahlil vositasida mumkin bo‘ladi.
Jamiyatning sog‘lom va barqaror rivojlanishida aholi o‘rtasida ommaviy
sportni keng targ‘ib qilish muhim strategik ahamiyat kasb etadi. Bu vazifa esa
ommaviy sport amaliyotlarini boshqarish tizimlarini ilmiy asosda tahlil qilishni,
milliy sharoitga mos keluvchi samarali boshqaruv mexanizmlarini yaratishni
talab etadi. Shu bois, O‘zbekiston va xorij tajribalarining nazariy va amaliy
jihatlarini batafsil o‘rganish, solishtirish va bu asosda istiqbolli yo‘nalishlarni
aniqlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda ommaviy sport faoliyatlarini rivojlantirish asosan davlat
tomonidan boshqariladigan markazlashgan dasturlar orqali amalga oshiriladi.
Misol sifatida, mamlakatda amalga oshirilayotgan “Sog‘lom avlod uchun”,
“Sog‘lom turmush tarzi”, “Sog‘lomlik festivallari” kabi ommaviy tadbirlarni
ko‘rsatish mumkin. Bular orqali davlat tomonidan aholi orasida sportga bo‘lgan
qiziqishni oshirish, yosh avlodni sport bilan shug‘ullanishga muntazam jalb
qilish hamda sport infratuzilmasini rivojlantirish vazifalari amalga oshirilmoqda.
Ammo bu tizimda jamoatchilik tashabbuslari va xususiy sektorning ishtiroki
juda cheklangan bo‘lib, bu uning samaradorligiga ta'sir qilmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
Xorij mamlakatlarida ommaviy sportni boshqarish ko‘p tomonlama model
asosida tashkil etilgan. Bu tizimlarda nafaqat markaziy hukumat, balki mahalliy
boshqaruv organlari, sport federatsiyalari, nodavlat tashkilotlar, biznes
tuzilmalar va hattoki ta’lim muassasalari ham faol ishtirok etadi.
Misol uchun, Kanada va Avstraliya tajribasida sport maktablari va
universitetlar o‘rtasida bog‘liqlik kuchli bo‘lib, yoshlar sporti va ommaviy
jismoniy tarbiya faoliyati yagona dastur asosida boshqariladi.
Bundan tashqari, ushbu mamlakatlarda raqamli texnologiyalar yordamida
sport ishtirokchiligi, infratuzilma monitoringi va statistika yig‘ish tizimlari joriy
etilgan bo‘lib, boshqaruvda aniqlik va shaffoflikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Masalan, Buyuk Britaniyada “Community Sport” (Jamoatchilik sporti)
dasturi mahalliy jamoalar va notijorat tashkilotlar tomonidan keng qo‘llanilib,
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Bu model orqali fuqarolarning sport
sohasidagi faolligi va tashabbuskorligi rag‘batlantiriladi.
Shvetsiya va Finlyandiyada davlat tomonidan moliyalashtiriladigan "Sport
for All" (Barcha uchun sport) dasturlari aholining barcha qatlamlarini qamrab
olib, sportning ommaviyligini oshirishga xizmat qiladi.
Yaponiyada esa korporativ sektor xodimlar uchun muntazam sport
tadbirlarini tashkil etadi va bu orqali ommaviy sport rivojlanishi qo‘llab-
quvvatlanadi.
O‘zbekiston modeli o‘ziga xos jihatlarga ega bo‘lib, ko‘p hollarda yuqoridan
pastga qarab tashkil etilgan tizim asosida ishlaydi. Respublika darajasida ishlab
chiqilgan siyosatlar va normativ-huquqiy hujjatlar hududiy sport boshqarmalari
orqali amalga oshiriladi. Har bir viloyatda sport maktablari, sport kollejlari,
ommaviy sport markazlari mavjud bo‘lib, ularning faoliyati respublika byudjeti
hisobidan moliyalashtiriladi. Ushbu tizim sportni geografik jihatdan keng targ‘ib
qilishga xizmat qilsa-da, jamoalarning mustaqil tashabbuslarini yetarli darajada
rag‘batlantirmaydi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda raqamlashtirish jarayonlari
jadal olib borilmoqda. Misol uchun, sport bo‘yicha yagona elektron platforma va
onlayn reestrlar joriy qilinmoqda. Bu, o‘z navbatida, ommaviy sportda
ishtirokchilarning hisobini yuritish, resurslarni to‘g‘ri taqsimlash va monitoring
qilish imkonini yaratmoqda. Shu bilan birga, sport tadbirlarida nodavlat
tashkilotlar va homiylarning ishtiroki ham bosqichma-bosqich kengaymoqda. Bu
esa O‘zbekiston modelini yanada ochiq va ko‘p tomonlama hamkorlikka tayyor
tizimga aylantirish yo‘lida muhim qadam bo‘lmoqda.
Yana bir muhim jihat shuki, O‘zbekistonda ommaviy sport sohasida amalga
oshirilayotgan islohotlar uzluksiz monitoring asosida kuzatilib borilmoqda. Har
bir hududda sportning ommaviylik darajasini baholash uchun mezonlar ishlab
chiqilgan bo‘lib, ularning asosida sport turlari bo‘yicha ishtirokchilarning soni,
gender muvozanati, yosh toifalari va sport inshootlariga kirish imkoniyati kabi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
indikatorlar hisobga olinadi. Bu yondashuv rejalashtirish va qaror qabul qilish
jarayonlarida aniq statistik ma’lumotlardan foydalanish imkonini yaratadi.
Mahalliy va xorijiy tajribalarni chuqurroq tahlil qilish orqali quyidagi asosiy
xulosalar chiqariladi:
1. O‘zbekistonda markazlashtirilgan boshqaruv tizimi davlat tomonidan
sport tadbirlarini amalga oshirishda tezkor qarorlar qabul qilish imkonini
beradi, biroq bunda ommaning o‘z tashabbuslari yetarli darajada qo‘llab-
quvvatlanmaydi.
2. Xorijiy tajriba aholining keng qatlamlarini sportga jalb qilishda samarali
bo‘lib, xususiy sektor va jamoatchilikning faol ishtiroki orqali ommaviy sport
faoliyatlarini barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
3. Har ikki tizimning afzalliklari va kamchiliklarini hisobga olgan holda,
O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish zarur.
Shuningdek, mahalliy tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash orqali sportni aholining
turli qatlamlari orasida ommalashtirish lozim.
Xulosa sifatida ta’kidlash kerakki, O‘zbekistonda ommaviy sport
amaliyotlarini
boshqarish
tizimini
takomillashtirish
uchun
xorijiy
mamlakatlarning ilg‘or tajribalaridan keng foydalanish zarur. Davlat-xususiy
sheriklik va fuqarolik jamiyati faoliyatini kengaytirish orqali sportning
jamiyatdagi ahamiyatini yanada oshirish mumkin. Bu esa o‘z navbatida
mamlakatda aholining sog‘lom turmush tarziga qiziqishini oshirishga, yosh
avlodning jismoniy va ruhiy rivojlanishini ta’minlashga hamda barqaror ijtimoiy
rivojlanish uchun mustahkam poydevor yaratishga imkon beradi.
Shu tariqa, ushbu kompleks yondashuv orqali mamlakatda barqaror
ommaviy sport madaniyatini shakllantirish, uzoq muddatli samaradorlikni
ta’minlash va xalqaro darajada raqobatbardoshlikni oshirish imkoniyatlari
yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Vedernikova, N. S. (2018). Fizicheskaya kul'tura kak osnova zdorov'ya
obshchestva. Moscow: Sport.
2.
Shendy, S. (2020). Sport Management and Social Development. Journal of
International Sport Management, 15(3), 123-135.
3.
Rowland, D. (2019). Mass Sport Practices and Community Cohesion.
International Review of Sport and Exercise Psychology, 12(2), 200-214.
4.
JSST. (2022). Global Recommendations on Physical Activity for Health.
WHO Guidelines, Geneva.
5.
Olimov, U. (2019). O‘zbekistonda ommaviy sportning rivojlanish
muammolari va istiqbollari. Toshkent: Fan.
