ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
O‘ZBEKISTONDA TIBBIY SUG‘URTA TIZIMINI JORIY ETISHNING
KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY ASOSLARI
Turobova Niginabonu Yo‘ldosh qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Davlat boshqaruvi huquqi mutaxassisligi magistanti,
Harbiy tibbiyot akademiyasi
Oliy taʼlimdan keyingi ta’lim bo‘limi xodimi
+99891 338 13 97
Niginayuldaw272@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15241364
Annotatsiya.
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida tibbiy sug‘urta
tizimini joriy etishning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari tahlil etilgan.
O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida tibbiy sug‘urta tizimini
rivojlantirishga qaratilgan normalar, shuningdek tibbiy sug‘urta tizimini joriy
etish bilan bog‘liq huquqiy muammolar va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilingan.
Tezis natijasida, tibbiy sug‘urta tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
tibbiy sug‘urta, tibbiy yordam, konstitutsiyaviy kafolatlar,
ijtimoiy sug‘urta, ijtimoiy davlat, sog‘liqni saqlash, huquqiy mexanizmlar.
Sog‘liqni saqlash huquqi fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlaridan biri
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida har
kim sog‘lig‘ini saqlash va malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga ega
ekanligi belgilangan bo‘lib, davlatga tibbiy sug‘urtaning turli shakllarini
rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish majburiyati yuklatilgan [1]. Bu
konstitutsiyaviy normani hayotga tatbiq etish uchun tibbiy sug‘urta tizimini
joriy etish va rivojlantirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Tibbiy sug‘urta – fuqarolarning sog‘lig‘ini saqlash va tibbiy yordam olish
huquqlarini kafolatlashga qaratilgan ijtimoiy kafolatlar tizimidir. Tibbiy sug‘urta
ikki xil ko‘rinishda: majburiy hamda ixtiyoriy shakllarda bo‘lishi mumkin.
Majburiy tibbiy sug‘urta fuqarolarning kafolatlangan darajada tibbiy va dori-
darmon yordamini olishlarini ta’minlovchi davlat ijtimoiy sug‘urtasining bir turi
hisoblanadi. Ixtiyoriy tibbiy sug‘urta esa majburiy tibbiy sug‘urtaning
belgilangan dasturidan tashqari tibbiy xizmatni olish uchun qo‘shimcha
kafolatlarni ta’minlaydi [2].
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2018-yil
7-dekabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimini tubdan takomillashtirishga
doir kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5590-sonli Farmoni bilan
tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimini 2019-2025-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
yillarda rivojlantirish konsepsiyasi”da tibbiy sug‘urta tizimini joriy etish va
rivojlantirish bo‘yicha aniq vazifalar belgilangan. Konsepsiyaga ko‘ra, 2021-
yildan boshlab majburiy tibbiy sug‘urta tizimi bosqichma-bosqich joriy etilishi
nazarda tutilgan [3].
Tibbiy sug‘urta tizimini joriy etishning huquqiy asoslarini takomillashtirish
maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 2-apreldagi “Tibbiy
sug‘urta tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5044-sonli Qarori
qabul qilindi. Mazkur qarorga muvofiq, Surxondaryo viloyatida tibbiy sug‘urta
tizimini tajriba sifatida joriy etish, so‘ngra esa butun respublika miqyosida
bosqichma-bosqich joriy etish ko‘zda tutilgan [4].
Tibbiy sug‘urta tizimini joriy etishda quyidagi huquqiy muammolar mavjud:
Birinchidan, tibbiy sug‘urta tizimini tartibga soluvchi maxsus qonunning
mavjud emasligi. Hozirgi kunda tibbiy sug‘urta tizimi huquqiy jihatdan to‘liq
tartibga solinmagan. “Tibbiy sug‘urta to‘g‘risida”gi maxsus qonunning qabul
qilinmaganiligi ushbu sohadagi munosabatlarni huquqiy tartibga solishda
muammolar tug‘dirmoqda.
Ikkinchidan, tibbiy sug‘urta fondiga badal to‘lash mexanizmlarining
huquqiy jihatdan aniq belgilanmaganligi. Majburiy tibbiy sug‘urta badallari
kimlar tomonidan, qanday miqdorda va qanday tartibda to‘lanishi aniq
belgilanmagan. Bu esa tibbiy sug‘urta tizimini moliyalashtirishda qiyinchiliklar
tug‘dirishi mumkin.
Uchinchidan, tibbiy sug‘urta tizimida fuqarolarning huquqlarini himoya
qilish mexanizmlarining yetarli darajada shakllanmaganligi. Tibbiy sug‘urta
tizimida fuqarolarning huquqlarini himoya qilish, ularning sifatli tibbiy yordam
olishini ta’minlash bo‘yicha huquqiy kafolatlar yetarli darajada ishlab
chiqilmagan.
To‘rtinchidan, tibbiy sug‘urta tizimini nazorat qilish va boshqarish
mexanizmlarining huquqiy jihatdan tartibga solinmaganligi. Tibbiy sug‘urta
tizimini nazorat qilish va boshqarish, shuningdek, tibbiy sug‘urta fondining
faoliyatini tartibga solish bo‘yicha huquqiy mexanizmlar to‘liq ishlab
chiqilmagan.
Yuqoridagi huquqiy muammolarni hal etish uchun quyidagi takliflar ishlab
chiqildi:
1. “Tibbiy sug‘urta to‘g‘risida”gi qonunni qabul qilish. Mazkur qonunda
tibbiy sug‘urta tizimining asosiy tushunchalari, tibbiy sug‘urtaning turlari,
majburiy tibbiy sug‘urta badallari, tibbiy sug‘urta fondining huquqiy maqomi,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
tibbiy sug‘urta tizimida fuqarolarning huquq va majburiyatlari, tibbiy sug‘urta
tizimini boshqarish va nazorat qilish mexanizmlari aniq belgilanishi lozim.
2. Tibbiy sug‘urta fondiga badal to‘lash mexanizmlarini huquqiy jihatdan
tartibga solish. Buning uchun majburiy tibbiy sug‘urta badallari kimlar
tomonidan, qanday miqdorda va qanday tartibda to‘lanishini aniq belgilash,
shuningdek, imtiyozli toifadagi fuqarolar uchun alohida shartlar belgilash zarur.
3. Tibbiy sug‘urta tizimida fuqarolarning huquqlarini himoya qilish
mexanizmlarini takomillashtirish. Buning uchun tibbiy sug‘urta tizimida
fuqarolarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha huquqiy kafolatlarni
kuchaytirish, fuqarolarning sifatli tibbiy yordam olishini ta’minlash bo‘yicha
chora-tadbirlar belgilash lozim.
4. Tibbiy sug‘urta tizimini nazorat qilish va boshqarish mexanizmlarini
takomillashtirish. Buning uchun tibbiy sug‘urta fondining faoliyatini nazorat
qilish va boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish, tibbiy sug‘urta fondining
faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qilish zarur.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, tibbiy sug‘urta tizimi
sog‘liqni saqlash sohasida eng samarali moliyalashtirish mexanizmi hisoblanadi.
Germaniya, Fransiya, Yaponiya kabi rivojlangan mamlakatlarda tibbiy sug‘urta
tizimi sog‘liqni saqlash tizimining asosini tashkil etadi. Ushbu mamlakatlarda
tibbiy sug‘urta tizimi orqali fuqarolarning sifatli tibbiy yordam olishi
ta’minlanadi [5].
O‘zbekiston Respublikasida tibbiy sug‘urta tizimini joriy etish va
rivojlantirish bo‘yicha huquqiy asoslarni takomillashtirish, ushbu sohadagi
qonunchilikni yanada rivojlantirish orqali fuqarolarning sifatli tibbiy yordam
olish huquqini ta’minlash, sog‘liqni saqlash tizimini moliyalashtirish
mexanizmlarini takomillashtirish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlarini to‘liq ta’minlashga xizmat qiladi.
Tibbiy sug‘urta tizimini joriy etish va rivojlantirish uchun quyidagi
konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar mavjud:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 48-moddasida “Davlat
sog‘liqni saqlashning davlat, xususiy va boshqa tizimlarini rivojlantirish,
sanitariya-epidemiologiya osoyishtalikni ta’minlash, tibbiy sug‘urtaning turli
shakllarini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish bo‘yicha zarur choralar
ko‘radi” deb belgilangan [1].
“Fuqarolar sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi qonunning 16-moddasida
“Fuqarolar o‘zlarini ixtiyoriy ravishda tibbiy sug‘urta qildirish asosida,
shuningdek korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning mablag‘lari, o‘z shaxsiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
mablag‘lari hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan
qo‘shimcha tibbiy va boshqa xil xizmatlardan foydalanish huquqiga ega” ekanligi
belgilangan [6].
Yuqoridagi konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarga tayangan holda, tibbiy
sug‘urta tizimini joriy etish va rivojlantirish bo‘yicha huquqiy mexanizmlarni
takomillashtirish, buning uchun tegishli qonunchilik hujjatlarini qabul qilish
zarur.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasida tibbiy sug‘urta tizimini
joriy etish va rivojlantirish uchun konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar mavjud
bo‘lib, bu asoslarni amalda to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun tegishli qonunchilik
hujjatlarini qabul qilish, shuningdek tibbiy sug‘urta tizimini boshqarish va
nazorat qilish mexanizmlarini takomillashtirish zarur. Bu esa, o‘z navbatida,
fuqarolarning sifatli tibbiy yordam olish huquqini ta’minlashga, sog‘liqni saqlash
tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2022.
2. Umirdinov A.A. Tibbiy sug‘urta tizimining huquqiy asoslari: xorijiy tajriba va
milliy amaliyot // Huquq va burch. – 2021. - № 4. – B. 45-48.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni
saqlash tizimini tubdan takomillashtirishga doir kompleks chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PF-5590-sonli Farmoni. 2018-yil 7-dekabr // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi, 08.12.2018 y., 06/18/5590/2285-son.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tibbiy sug‘urta tizimini joriy etish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5044-sonli Qarori. 2021-yil 2-aprel // Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 03.04.2021 y., 07/21/5044/0271-son.
5. Qodirov A.Q. Xorij tajribasida majburiy tibbiy sug‘urta tizimining huquqiy
asoslari // Yurist axborotnomasi. – 2021. - № 1. – B. 56-62.
6. O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolar sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi
qonuni. 1996-yil 29-avgust // O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi, 1996 y., 9-son, 128-modda.
