ШАРҚИЙ ФАРҒОНА ҲУДУДЛАРИДА МАККАЖЎХОРИ ПОЯ ПАРВОНАСИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

52

ШАРҚИЙ ФАРҒОНА ҲУДУДЛАРИДА МАККАЖЎХОРИ ПОЯ

ПАРВОНАСИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Хафизова Одинахон Тухтасиновна

Андижон давлат университети

1-курс магистранти

+998902179129

@xafizova89

https://doi.org/10.5281/zenodo.15253637

Аннотация-

Мақолада Шарқий Фарғонанинг тоғолди ҳудудларида

маккажўхори поя парвонасининг ривожланиш хусусиятлари мавсумда 3
авлод бериб ривожланиши, поя парвонасининг кечки муддатларда
экилган маккажўхорига етказадиган умумий зарари 20,9% ни ташкил
этиши, ушбу ҳашаротнинг ривожланиш босқичидаги морфологик
хусусиятлари тўғрисида баён этилган.

Калит сўзлар:

Маккажўхори, маккажўхори поя парвонаси, Ostrinia

nubilalis Hb, трихограмма, бракон, инсектицид.

Аннотация:

В статье описаны особенности развития кукурузного

стеблевого мотылька в горных районах Восточной Ферганы, за сезон
развивается 3 поколения, общая вредоносность стеблевого мотылька на
посевах кукурузы позднего срока составляет 20,9%, а также описаны
морфологические признаки этого насекомого в стадии развития.

Ключевые слова:

Кукуруза, кукурузный стеблевой мотылек, Ostrinia

nubilalis Hb, трихограмма, бракон, инсектицид

Abstract:

In the article, the characteristics of the development of the corn

stem moth in the mountainous regions of Eastern Ferghana are described as 3
generations per season, the total damage caused by the stem moth to the corn
planted in the late period is 20.9%, and the morphological characteristics of this
insect in the development stage are described.

Key words:

Corn, corn stem borer, Ostrinia nubilalis Hb, trichogramma,

bracon, insecticide.

Манбаларда келтирилган маълумотларга кўра, 2021йилда Фарғона

вилоятининг ўзида 7937 гектар майдонларда асосий экин сифатида 20000
гектардан ортиқ майдонларда иккинчи экин сифатида маккажўхори
етиштирилган[18]. Касалликлар, зараркунандалари ва бегона ўтлар
маккажўхори ҳосилини камайтирадиган асосий биотик омиллардир.
Маккажўхори парвонаси Ostrinia nubilalis (Lepidoptera: Pyralidae)
маккажўхори (Zea mays)нинг энг хавфли зараркунандаларидан бири
сифатида қаралиб, дунё бўйлаб энг катта зарарга олиб келиши мумкин, бу

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

53

йилига таҳминан 1,6 миллиард еврога тенг [15]. Бу турнинг ватани Европа
бўлиб, кейинчалик Осиё, Шимолий Африка, Шимолий Америка, Канадада
учраши маълум қилиниб ҳозирги кунда деярли барча маккажўхори
етиштирувчи ҳудудларда учратиш мумкин [10]. Ostrinia nubilalis полифаг
ҳашарот бўлиб [9], бу ҳашаротлар жуда кўп ўсимликлар билан озиқланиб
ботаник оиласига мансуб 131 авлод ўсимликлари билан озиқланиши қайд
қилинган [19]. Lewis (1975) маълумотларига кўра АҚШ да бу ҳашарот
капалак қуртлари 233 ўсимлик турида топилган. Полшада O. Nubilalis учун
хос ўсимликларнинг тўлиқ рўйхати маълум эмас, аммо ҳозиргача
зараркунанда озиқланиш учун топилган: маккажўхори (Zea mays L.),
ширин маккажўхори (Zea mays var. mays.) зараркунандалари учун мос
ўсимлик сифатида қаралади. Тадқиқотчилар [5,21] маккажўхори поя
парвонаси томонидан етказилган зарарни тўғридан-тўғри ҳамда доннинг
шикастланиши, поянинг синиши, Fusarium патогенларининг мавжудлиги
билан боғлиқ бўлиб унинг етказилган зарар натижасида жиддий ҳосил
йўқотилишга олиб келиши ўрганилган. АҚШ да Ostrinia nubilalis
томонидан етказилган иқтисодий йўқотишлар 1 миллиард долларгача
(Huang va boshq. 2014), Германия қишлоқ ва ўрмон хўжалиги федерал
биологик тадқиқот маркази томонидан қилинган ҳисоб-китобларга кўра
йилига 11-12 миллион евро йўқотишларга олиб келади, [12]. Зарари
бутун дунё бўйлаб йилига 1,6 миллиард еврога тенг (

www.fao.org

).

Lisowicz F (2003b) маълумотларига кўра Ostrinia nubilalis қуртлари
интенсив маккажўхори етиштириладиган ҳудудларда 50дан 80 гача,
маҳаллий миқёсида эса 100% гача ўсимликларга зарар етказади, бу эса дон
ҳосилдорлигини 40% гача йўқотилишга олиб келади. Сербиянинг
“Маккажўхоричилик тадқиқот институти” олимларининг таъкидлашича,
Ostrinia nubilalis Шарқий Европада маккажўхорининг энг хавфли
зараркунандалардан бири бўлиб, ғалла ҳосилини 25% га қадар
йўқотилишига олиб келган. АҚШ да 2010 йилда маккажўхори
парвонасининг иқтисодий зарари 1 миллиард доллардан ошган [13].
Республикамизда Ostrinia nubilalis тарқалиши бўйича Ш.Хўжаев ушбу
зараркунандани биринчи марта Фарғона водийсида В.Василев, Бухоро
вилоятида В.Яхонтов томонидан, сўнгра Қирғизистон Республикасида,
шунингдек, Самарқанд Тошкент вилоятларида А.Петров томонидан қайд
этилганлиги таъкидланган [2]. Фарғона водийси шароитида Ф.Юлдашев
томонидан (2017) маккажўхори парвонасининг зарар келтириш
хусусиятлари ва қарши кураш чора-тадбирларига оид тадқиқотлар олиб

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

54

борилган. Ушбу зараркунанда томонидан етказилган зарар ва
йўқотишлар юқори бўлиб, бунга қарши самарали назорат қилиш
усулларини ишлаб чиқиш кўплаб тадқиқотлар қўлланилишига олиб
келди. Ostrinia nubilalis қуртларини маккажўхори агроэкотизимида
тўғридан-тўғри назорат қилишда (биологик ва кимёвий) ҳимоя қилиш
(қуртлар пояга киргунга қадар) муддатларини тўғри бегилаш муҳим
аҳамиятга эга [17,11]. Ҳозирги кунга қадар олиб борилган тадқиқотлар
шуни кўрсатадики, инсектицидларни қўллаш муддатини тўғри аниқлаш
МПП назоратида муваффақиятга эришишнинг муҳим шартидир.
Инсектицидлар тухумдан чиққан қуртларга дарҳол қўлланилганда энг
самарали муддат бўлиши таъкидланган [8,20], чунки етук қуртлар
ўсимликнинг поясига кириб олгандан сўнг унга кимёвий ишлов бериш
имконсиз бўлиб қолади [6].

Ostrinia nubilalis қуртларига қарши механик ишлов бериш учун

культивация ёрдамида ишлов қилиш [3], ўсимлик қолдиқларини йиғиш,
қишки диапаузада қуртларнинг ўлимини ошириш учун чуқур шудгорлаш
муҳим амалий аҳамиятга эга [23]. Ostrinia nubilalis турини биологик
назорат қилиш учун кўпинча Trichogramma pintoi, қуртларга қарши Bracon
hebetor Say паразитлари қўллаш муҳим ҳисобланади. Ostrinia nubilalis
маккажўхори поя парвонасининг ўрганиш бўйича тадқиқотлар 2009-2023
йиллар давомида Шарқий Фарғона тоғ олди ҳудудларида “Анор”,
Сурайёхоним

фермер

хўжаликлари

(40°38'57.5"N

72°32'10.0"E)

ҳудудларида олиб борилди. Капалакларни йиғиш асосан кечалари, тунги
ёритқичли мосламалар ёрдамида ҳамда тухум, қурт ва ғумбакларини
йиғилиб лаборатория ва дала кузатувлари олиб борилди. Маккажўхори
парвонасини

турли

ривожланиш

босқичларида

ҳашаротларнинг

морфологиясини ўрганишда замонавий-Polarizing mikroskopi (A15.2601-T-
T, Beijing, China 20.09.2023й) дан фойдаланилди. Намуналар йиғилиб
коллекциялар тайёрланди. Маккажўхори поя парвонаси (Ostrinia nubilalis
Hb.). Маккажўхорини кемирувчи зараркунандалар орасида алоҳида ўрин
тутади. Кейинги йилларда унинг зарар келтириш даражаси сезиларли
ортиб бормоқда. Шу сабабли, Шарқий Фарғона шароитида бу
зараркунандани ўрганиб, унга қарши самарали кураш чораларини ишлаб
чиқишга алоҳида аҳамият бериляпти. Маккажўхори поя парвонасининг
ўрганиш бўйича тадқиқотлар 2009-2023 йиллар давомида Шарқий
Фарғонанинг тоғолди ҳудудларида “Анор”, “Сурайёхоним орзуси” фермер
хўжаликларида

олиб

борилиб,

маккажўхори

поя

парвонаси

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

55

Ўзбекистоннинг

барча

минтақаларида

кузатилганидек,

Шарқий

Фарғонада ҳам кенг тарқалган полифаг ҳашарот ҳисобланади.

Тадқиқотлардан маълум бўлдики, маккажўхори поя парвонаси (МПП)

Шарқий Фарғонанинг тоғ олди ҳудудларида мавсум давомида икки тўлиқ
авлодни бошдан кечиради. Учинчи бўғини қуртлик даврида (4-5 ёш) ўтган
мавсумда ўриб олинган поя чўгирида (ўримидан кейин қолган қисмида)
қишлаб чиқади. Одатда битта тупчада бир дона қурт қишлайди. Ostrinia
nubilalis нинг пастки ривожланиш чегараси 10°С. Шунда бир авлодини
ривожи учун фойдали ҳарорат йиғиндиси 711°С ни ташкил этади.
Уларнинг қишки диапаузадан чиқиши ва ғумбакка айланиши ҳаво
ҳарорати 15°С дан юқори бўлганида май ойининг ўрталарида бошланади
ва июннинг биринчи ўн кунлигигача давом этади. Кузатувлар шуни
кўрсатдики, МПП республикамиз шароитларида мавсумда 3 авлод бериб,
оҳирги катта ёшдаги қуртлари поя ичида қишлаб қолади. Кузатишлардан
маълум бўлдики, зараркунанданинг ўсимликни зарар-лаши, зичлиги ва
зарари йилдан-йилга ортиб бормоқда. Жумладан, ҳар 100 та текширилган
ўсимликни поя парвонаси билан зарарланиши 2010 йилда 70% ни ташкил
этган бўлса, 2014 йилда бу кўрсаткич 90% га тўғри келди. Бунда 100 та
ўсимликка нисбатан қуртларнинг сони 2010 йилда 11-12 тага, 2014 йилда
эса 22 тага тўғри келди. 2014 йилда маккажўхори парвона-сининг зарар
келтириши сезиларли юқори даражада бўлди. Ўсимликларнинг
зарарланиш даражаси майнинг иккинчи 10 кунлигида 100 та ўсимликка
нисбатан 81 дона бўлган бўлса, август ойида бир оз пасайди (100 та
ўсимликка 37 дона қурт) лекин ҳар иккала кўрсаткич ҳам жуда ҳавфли
ҳисобланади. Олтинчи кундан кейин назорат вариантида янги қуртлар
очиб чиқмагани учун шу кунгача бўлган далилларкўрсатилди. Назоратда
(кушандасиз) олинган барча тухумлар сонига нисбатан 54,3% дангина
қурт очиб чиқди, қолганлари пуч бўлиб қолаверди. Шу сонга нисбатан
Abbot (1925) формуласи ёрдамида тажриба вариантида трихограмманинг
биологик самарадорлиги 67,8% ташкил этди. Кушандани бундан юқори
самара кўрсатмаганини тушунса бўлади. Биринчидан, трихограмманинг
Tr. pintoi турини МПП га қарши синаб кўрилганлиги тўғрисида аҳборотни
учратмадик, иккинчидан, Россия олимлар томонидан олиб борилган
илмий тадқиқот ишлари ва адабиётлар таҳлилидан маълумки, поя
парвонасига қарши юқори самарани трихограммаларнинг бошқа тури –
Tr. europtidis кўрсатади. Учинчидан, поя парвонаси тухумини оддий
бўлмаган тарзда қўяди, яъни у тўп қилиб (бир қават) қўйган тухумларини

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

56

маҳсус суюқлиқ билан “ёпиштириб” қўяди. Бу нарса тухумларни самарали
чақишга тўсқинлик қилиши ҳам мумкин. Изоҳимизнинг тасдиғи сифатида
қайд қилиб ўтиш мумкинки, кейинчалик (2014 ва 2015 йилларда) ўтказган
дала тажрибаларимизда ҳам трихограмма+бракон тизимидаги биологик
курашда юқори (қониқарли) самара олинмади.

Биологик курашнинг самарали бўлиши учун қуртларга қарши

лабораторияларда кўпайтириладиган бракон (Bracon hebetor Say.)
кушандасини ишлатиб кўриш керак эди. Бунинг учун дастлабки
лаборатория тажрибасига тайёргарлик кўриб, зараркунанданинг поя
парвонаси қуртларини даладан (маккажўхоридан) кўплаб йиғиб келинди.
Бракон эса, туман биолабораториясидан шартнома асосида олиб келинди.
Лаборатория ва дала тажрибалари 2 марта такрорланиб 2011-2012 ва
2014-2015 йиллари ўтказилди. Дастлаб 2011 йилда лаборатория
шароитида ўтказган тадқиқотимизда поя парвонаси қуртларига қарши
(банкаларда) бракон кушандаси юқори самара кўрсатди. Бунда энг юқори
кўрсаткичлар кушанданинг урғочи зотларига нисбатан қуртлар (ўрта ва
катта ёшлари) бирга- бирдан (1:1), бирга-20-25 (1:20-25) гача бўлган
нисбатларда кўрсатди. Шундан кейин 2012 йили тадқиқот яни бир
қайтарилди. Бу июн ойида, зараркунанда эрта экилган макка ва оқ
жўхорида кўплаб учраган пайтда, қуртлари даладан йиғиб келиниб
тажриба такрорланди. Уч литрлик шиша банкаларга белгиланган
нисбатда қурт (озуқа билан) жойлаштирилиб, ичига браконнинг урғочи ва
эркак зотлари солинди. Энг юқори самара, кушанданинг (урғочи
зотининг) қуртларга нисбати 1:15 гача бўлиб 100% самара олинди, 1:25
бўлганида – 76% гача, 1:50 бўлганида эса – 54% гача. Оҳирги вариантда
тажрибадаги умумий қуртлар орасида 27 таси(54%) фалажланган бўлиб,
уларнинг орасида 8 тасигагина тухум қўйилган эди. Яъни бракон
кушандаси барча “чақиб” фалажлаган қурт устига тухум қўявермайди,
қанча қурт кўп бўлса, шунча озроқ қурт устига ўз белгисини қўйиб кетади.
Ҳар 1 зот жами 18 тадан 175 тагача тухум қўйди. Юқорида қайд қилиб
ўтилган тажриба билан биргаликда яна бир тажриба ўтказилиб, унинг
мақсади ва амалий аҳамияти шундан иборат бўлдики, поя ва сўта ичида
яширин яшаётган қуртларга нисбатан браконнинг фаоллиги ўрганилди.

Хулоса қилиб айтганда, Шарқий Фарғонанинг тоғолди ҳудудларида

маккажўхори поя парвонаси мавсумда 3 авлод бериб ривожланиб, поя
парвонасининг кечки муддатларда экилган маккажўхорига етказадиган
умумий зарари 20,9% ни (36,1%, биологик ҳосил) ташкил этиши мумкин.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

57

Бунда зараркунанда фақат ўсимликнинг тепа қисмини (султон олди
ҳамдасултон) зарарласа умумий зарар 5,9% (10,2 ц/га); поядаги биринчи
сўтадан юқори қисмини зарарласа (поя ва сўта) –38,7% ни (66,8 ц/га);
поядаги биринчи сўтани ва ундан пасини зарарласа – 55,6% ни (96,0 ц/га)
ташкил этди.

Лаборатория шароитларида трихограмма (Tr. pintoi) маккажўхори

поя парвонаси тухумларига қарши 67,8%биологик самара кўрсатиб,
бракон

кушандасининг

(Bracon

hebetor)

самарадорлиги

МПП

қуртларининг қайси ҳолатда эканлигига боғлиқ, бўлиб очиқ шаклда
харакат қилаётган қуртларга қарши нисбати 1:1 дан 1:15 гача 100%
самараолинди, 1:25 да – 75%, 1:50 бўлганида эса 54% гача самара олинди.
Ёпиқ шароитда бўлган қуртларни (поя ва сўта ичида) бракон қуйидагича
чақди: 1:1 нисбатда – 100%, 1:5 – 40%, 1:13 – 30,8%,1:19–
26,3%.Маккажўхори поя порвонаси капалакларига нисбатан лаборатория
широитида ўтказган тадқиқотда инсектицидлар 100% лик самара
кўрсатиб, Децис (0,07%), Циперметрин (0,03%), Караген (0,02%), Аваунт
(0,04) ва Суррендер (0,02%) эга эканлиги юқоридаги тадқиқотларда
аниқланди.

Адабиётлар:

1.

Ackermann, R., Pönitz, K., Rochel, J., Holschowsky I.. (2003). Larve gegen

Stängel. Bauernzeitung, 17, 21–23.
2.

Bartels DW, Hutchison WD, 1998. Comparison of pheromone trap designs

for monitoring Z-strain European corn borer (Lepidoptera: Crambidae). J Econ
Entomol 91: 1349-1354.
3.

Bengtsson M., Karpati Z., Szöcs G., Reuveny H., Yang Z., Witzgall P. 2006.

Flight tunnel responses of Z strain European corn borer females to corn and
hemp plants. Environ. Entomol. 35 (5): 1238–1243.
4.

Bereś, P.K. (2016) Monitoring of occurrence and notifying dates for

European corn borer (Ostrinia nubilalis Hbn.) control measures in Poland –
current situation and perspective. Progress in Plant Protection, 54(3), 276–282.
5.

Degenhardt, H., Horstmann, F., und N. Mülleder. (2003).Bt-Mais in

Deutschland. Mais 2, 75–77.
6.

Gaspers, C. (2009). The European corn borer (Ostrinianubilalis, Hbn.), its

susceptibility to the Bt-toxin Cry1F, its pheromone races and its gene flow in
Europe in view of an Insect Resistance Management,USDA Technical Bulletin, 77.
7.

Grčаk D., S.Gоšić Dоndо, M.Grčаk, D.Ristić, D.Kоndić, D.Hаjder, Ž.Ророvić,

D.Knežević. Influenсe оf mаize hуbrids аnd аррlауed inseсtiсides оn Оstriniа

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

58

nubilаlis HBN. Аttасk // - Genetikа, 2022. Vоl 54, №.1. –Р. 289-306.
httрs://dоi.оrg/10.2298/GENSR2201289G.
8.

Grozea, I., Horgos, H., Stef, R., Carabet, A., Virteiu, A.M., Butnariu, M.,

Molnar, L. (2019). Assessment of population density of insect species called
"speciesproblem", in lots with different maize hybrids, ResearchJournal of
Agricultural Science, 51(1), 132–137.
9.

Mason, C.E., Stromdahl, E.Y., Pesek, J.D. (1996). Placementof pheromone

traps within the vegetation canopy to enhance capture of male European corn
borer (Lepidoptera: Pyralidae). J Econ Entomol., 90, 795–800.
10.

11.

Muhammedov M. Mаkkаjо‘xоri раrvоnаsi (Оstriniа nubilаlis Hübner,

1796) ning mоrfоlоgik xususiуаtlаri// FarDU ilmiy habarnomasi- Научный
вестник ФерГУ.-2023.-№3.Б.487-491.
12.

Pélozuelo, L., Faghih, A.A., Espahbodi, A., Genestier, G., Hervé Guénégo, M.,

C., Frérot, B. (2006). Efficiency of pheromone baited traps for monitoring of the
European corn borer Ostrinia nubilalis (Lep.: Crambidae) in Mazandaran
province, Appl. Ent. Phytopath., 73(2), 19–31.
13.

Ponsard S, Bethenod MT, Bontemps A, Pelozuelo L, Souqual MC, Bourguet

D, 2004. Carbon stable isotopes: a tool for studying the mating, oviposition, and
spatial distribution of races of European corn borer, Ostrinia nubilalis, among
host plants in the field. Canadian Journal of Zoology-Revue Canadienne De
Zoologie 82: 1177-1185
14.

Papp I. (1990). A kukorica növényvédelmi technológiája. (Maize Plant

Protection Technology.) Komárom-Esztergom megyei Növényegészségügyiés
Talajvédelmi Állomás.
15.

Rinkleff, J.H., Hutchison, W.D., Campbell, C.D., Bolin, P.C., Bartels, D.W.

(1995). Insecticide toxicity in European Corn Borer (Lepidoptera: Pyralidae):
ovicidal activity and residual mortality to neonates. J. Econ. Entomol., 88, 246–
253.
16.

Szőke C, Zsubori Z, Pók I, Rácz F, Illés O, Szegedi I, 2002. Significance of the

European corn borer (Ostrinia nubilalis Hübn.) in maize production. Acta
Agronomica Hungarica 50: 447-461
17.

Хўжаев Ш.Т. Умумий ва қишлоқ хўжалик энтомологияси ҳамда

уйғунлашган ҳимоя қилиш тизимининг асослари. –Тошкент, 2019. -375 б.
18.

Zellner, M. (2001). Maßnahmen gegen den Maiszünsler Wirkungsweise

und Erfolgsaussichten. Maisinformation, 1, 3–5.
19.

FAOSTAT,2016 www.fao.org

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

59

20.

https://doi.org/10.1038%2Fsj.hdy.6800186

21.

https://www.fao.org/sustainable-development-goals/indicators/en/