ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
JAMIYAT MA’NAVIY XAVFSIZLIGI: AXBOROT XAVFSIZLIGI
MASALALARI
Musinov Najmiddin
JDPU Tarix fakulteti “Falsafa, tarbiya va huquq ta’limi”
kafedrasi katta o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253617
Annotatsiya:
Maqolada jamiyatning ma’naviy xavfsizligiga tahdidlar,
ularning oldini olish choralari, mazkur sohadagi qonunchilik hamda zamonaviy
tadqiqotlarga e’tibor qaratildi.
Kalit so’z:
Axborot, dezinformatsiya, globallashuv, jamiyat ma’naviy
xavfsizligi, kiber makon, kiber xujum, qadriyat, xavfsizlik.
Abstract:
The article focuses on the threats to the moral security of society,
measures to prevent them, relevant legislation, and modern research in this
field.
Keywords:
Information, disinformation, globalization, moral security of
society, cyberspace, cyberattack, value, security.
Globalizatsiya jarayonlari axborot maydonining keskin kengayishiga olib
keldi. Zamonaviy axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi jamiyat rivojiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatish bilan birga, ma’naviy xavfsizlikka bo‘lgan tahdidlarni ham
orttirdi. Dunyodagi axborotlashuv jarayonlarini tahlil qilganda, ayrim
mamlakatlar va mintaqalarning boshqa, rivojlangan mamlakatlarga nisbatan
himoyasiz ekanligini sezmaslik mumkin emas[1]. Jamiyatning ma’naviy-axloqiy
qadriyatlarini himoya qilish, axborot xurujlari, dezinformatsiya va
madaniyatsizlikning oldini olish zamonaviy davrda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada jamiyat ma’naviy xavfsizligi kontekstida axborot xavfsizligi
masalalari tahlil qilinadi.
Jamiyat ma’naviy xavfsizligi tushunchasini aniqroq tushunish uchun, avvalo
ma’naviy xavfsizlikni anglab olishimiz kerak. Ma’naviy xavfsizlik – bu
jamiyatning axloqiy qadriyatlari, milliy o‘zlikni anglash, madaniy va diniy
an’analarini himoya qilish holatidir. Ushbu xavfsizlikni ta’minlashda davlat,
fuqarolik jamiyati institutlari va har bir fuqaro muhim rol o‘ynaydi. Ma’naviy
qadriyatlar zaiflashishi natijasida ijtimoiy integratsiya pasayadi, milliy va
madaniy birdamlik zaiflashadi.
Axborotni qabul qilish qobiliyati odam tabiatiga xos. Shunday xulosa kelib
chiqadiki, odamlarga ko’rsatiladigan ijtimoiy, axborot-psixologik ta’sir turlicha -
g’oyat ijobiydan keskin salbiygacha bo’lishi mumkin. «Axborot tahdidi, jamiyat
axborot sohasining faoliyatiga xavf tug’dirayotgan jami omillar va omillar
guruhlari”[2].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Muhokama va natijalar.
Mediamadaniyat va media ta’lim muammolari YuNESKOning xalqaro
konferentsiyalarida (Parij, 1997, Vena, 1999), San-Paulodagi konferentsiya va
sammitda (1998), Yevropa Kengashi eshituvlarida (Strasburg, 2002) muhokama
mavzusi bo’ldi. Umuman, chet ellik olimlarning aksariyati zo’ravonlik
ko’rinishlari nazoratsiz oqimining yoshlarga salbiy ta’sirini baholashda
yakdildirlar va bu sohada puxta o’ylangan yagona davlat siyosati yaratilishini
qo’llab-quvvatlaydilar.
Mediazo’ravonlikning taniqli tadqiqotchisi, pedagogika fanlari doktori,
Rossiya kino ta’limi va media pedagogikasi Uyushmasi prezidenti A.V.Fedorov
OAV materiallarida mavjud zo’ravonlik ko’rinishlarining yoshlar va bolalar
auditoriyasiga salbiy ta’siri oshishining o’ziga xos xususiyatlariga ishora qiladi.
Shubhasizki, deb ta’kidlaydi u, masalan, zo’ravonlik sahnasi bo’lgan kompyuter
o’yinlarining ta’sirini uzil-kesil faqat xarakterda salbiy xususiyatlarni
shakllantiruvchi sifatida baholab bo’lmaydi. O’yin o’ynash va hayotda
zo’ravonlik qilish – bir qarashda boshqa-boshqa narsalar. Biroq shu bilan bir
paytda zo’ravonlik jarayoniga interfaol ravishda daxldor bo’lish unga albatta
ko’nikib qolishga, birovning dardiga sherik bo’lish, o’zgaga achinish tuyg’usi
o’tmaslashuviga olib keladi. Zero, virtual olamda insonni to’pponchadan yoki
avtomatdan otib tashlash, granata bilan portlatish, elektr arra bilan bo’laklab,
bomba yordamida parcha-parcha qilib tashlash hech gap emas.
O’tgan asrning 90-yillari marrasida ijtimoiy-madaniy vaziyatning keskin
o’zgarishi gumanitar fanlarda shunchalik ko’p “oq dog’lar”ni oshkor qildiki, deb
qayd qiladi tadqiqotchi, audiovideo axborotiga nisbatan bola huquqi muammosi
ham ilmiy jamoatchilikning e’tibor doirasidan chetda qoldi. Faqat keyingi
yillardagina o’sib kelayotgan yosh avlodga ekran zo’ravonligidek favqulodda
hodisaning ta’sirini muayyan darajada o’rganishga harakat qilgan rossiyalik
olimlar tadqiqotlarining natijalari e’lon qilina boshladi[3].
Tarafdorlarini ko’proq rivojlanayotgan mamlakatlar tashkil etadigan -
yangi umumjahon axborot tartibi (1976 y.) konseptsiyasining ma’nosi har qaysi
alohida jamiyatning ichki axborot bozoriga xalqaro axborot oqimlari kirishini
nazorat qilish zarurligidan iborat. Bu tartibning maqsadi - milliy an’analarni va
madaniyatni rivojlangan mamlakatlarning axborot xurujidan saqlashdir[4].
Dunyoning yetakchi ilmiy markazlari va ilmiy tadqiqot institutlarida
yoshlarda innovatsion tafakkurni shakllantirish, intelektual faoliyatni qaror
toptirish, ilmiy-texnik, kreativ, tanqidiy tafakkurning rivojlantirish masalalarini
tahlil etishga qiziqish keskin kuchaydi. Mazkur yo‘nalishda, ayniqsa, yoshlik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
davrida tafakkurini rivojlantirishning ustuvor usullari va shart-sharoitlarini
ifodalovchi mexanizmlarni aniqlash hamda joriy etish muammosiga katta e’tibor
qaratilmoqda[5].
Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib, axborot xavfsizligining ma’naviy
xavfsizlikka ta’sirini yanada kengroq o’rganishga harakat qilamiz.
Axborot xavfsizligi – bu axborotni himoya qilish, noqonuniy foydalanish va
dezinformatsiyadan saqlashga qaratilgan tizimli faoliyatdir. Axborot xavfsizligi
masalalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1.
Dezinformatsiya va yolg‘on axborot tarqalishi. Yolg‘on ma’lumotlar
jamiyatda o‘zaro ishonchni yo‘qotadi va ma’naviy qadriyatlarni zaiflashtiradi.
2.
G‘arb madaniy ekspansiyasi. Ba’zi hollarda xorijiy madaniyatlarning
haddan tashqari propagandasi milliy qadriyatlarga tahdid soladi.
3.
Axloqiy buzilishlar. Zo‘ravonlik, pornografiya kabi zararli
kontentning keng tarqalishi yosh avlodning axloqiy o‘sishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Ma’naviy va axborot xavfsizligini ta’minlashda ta’limning o‘rni nihoyatda
muhimdir. Shuning uchun ham ta’lim jamiyatning ma’naviy va axborot
xavfsizligini ta’minlashda asosiy omillardan biridir. Quyidagi yo‘nalishlar bu
borada muhim ahamiyatga ega:
1.
Axborot madaniyatini shakllantirish. Yoshlarni axborot manbalarini
tanqidiy tahlil qilishga o‘rgatish zarur.
2.
Ma’naviy tarbiya. Maktab va oliy ta’lim tizimida milliy va ma’naviy
qadriyatlar asosida ta’lim berish.
3.
Axborot xavfsizligi bo‘yicha bilimlarni oshirish. Internet xavfsizligi
va kiberxavfsizlik bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish.
Xulosa
Jamiyatning ma’naviy xavfsizligini ta’minlash zamonaviy axborot muhitida
eng muhim masalalardan biridir. Quyidagilarni amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir:
1.
Axborot texnologiyalaridan foydalanishda milliy manfaatlar va
ma’naviy qadriyatlarni ustuvor qilish.
2.
Fuqarolarning axborot savodxonligini oshirish orqali zararli
axborotlardan himoya qilish.
3.
Yosh avlodni milliy qadriyatlarga sodiq bo‘lishga o‘rgatish uchun
davlat va fuqarolik jamiyati hamkorligini kuchaytirish.
Zamonaviy axborot maydonida milliy o‘zlikni saqlash va ma’naviy
qadriyatlarni himoya qilish har bir fuqaroning burchi hisoblanadi. Ma’naviy va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
axborot xavfsizligi bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar esa jamiyatning
barqaror rivojlanishi va milliy birdamligini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-
psixologik xavfsizlik. Darslik. – T.: “Fan va texnologiya”, 2013.
2.
Ахборот-коммуникация технологиялари изоҳли луғати. Қайта
ишланган, тўлдирилган иккинчи нашр. Муаллифлар жамоаси: Амиров
Д.М., Атаджанов А.Ю., Атаджанов Д.Ю. ва бошқ. – Т.: БМТТДнинг
Ўзбекистондаги ваколатхонаси, 2010 – Б. 27.
3.
Федоров А.В. Насилие на экране. // “Человек”. 2004, №5.
4.
Муминова Ф.И.Международная журналистика: теория и практика. –
Т.: – Университет мировой экономики и дипломатии, 2006. – б. 18.
5.
bahodir o‘g‘li, u. b. (2023). yoshlar maʼnaviy-axloqiy qiyofasi
shakllanishining ijtimoiy-tarixiy asoslari. educational research in universal
sciences, 2(18 special), 155-157.
6.
Khakimovich, A. A., and V. Ulugbek. "Peculiarities of Formation of
Exemplary Skills in Young People in the Conditions of Globalization." Eurasian
Journal of Humanities and Social Sciences 15 (2022): 17-21.
7.
Musinov, Najmiddin, and Doniyor Ergashevich Kabirov. "Dunyo
mafkuraviy manzarasi va uning yoshlarga ta’siri." Science and Education 5.3
(2024): 511-515.
8.
Bahodir o‘g, Vaxobov Ulug‘bek. "o ‘zbekistonda nodavlat notijorat
tashkilotlar va ularning madaniy sohadagi faoliyati yo ‘nalishlari." ta'lim va
rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali (2022): 282-285.
