ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
MUROD MUHAMMAD DOʻSTNING “DASHT-U DALALARDA “
HIKOYASIDAGI DIALEKTAL SOʻZLAR TAHLILI
Yo‘ldosheva E’zoza Ulug’bekovna
Bozorova Xusnida Mamarejabovna
Termiz davlat universiteti Oʻzbek filologiyasi fakulteti
Amaliy filologiya yo’nalishi
3-kurs 122-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332049
Kalit soʻzlar:
hikoya, dialekt, sheva, Qarluq, tahlil, Dasht-u dalalarda, Murod
Muhammad Doʻst, iboralar, soʻzlar.
Annotatsiya:
Ushbu maqola Oʻzbek adabiyotining yorqin hikoyalaridan biri
“Dasht-u dalalarda “hikoyasidagi qatnashgan shevaga xos soʻzlar tahliliga
bagʻishlangan. Bu maqolada sheva hamda dialektologiya haqida ham ma’lumot
berilgan. Hikoyadagi soʻz va iboralarni tahlil qilish jarayonida uning adabiy
tildagi izohini ham berib oʻtganmiz.
Аннотация:
Статья посвящена анализу диалектно-специфических
слов, используемых в повести «Дашт-у даларда», одной из самых ярких
повестей узбекской литературы. В статье также содержится информация о
диалекте и диалектологии. В процессе анализа слов и фраз рассказа мы
также дали их литературную интерпретацию.
Abstract:
The article is devoted to the analysis of dialect-specific words
used in the story “Dasht-u dalarda”, one of the most striking stories of Uzbek
literature. The article also contains information about the dialect and
dialectology. In the process of analyzing the words and phrases of the story, we
also gave their literary interpretation.
O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, u o‘z tarkibida ko‘plab
shevalarni birlashtirgan boy va rang-barang til hisoblanadi. Bu shevalar
O‘zbekistonning turli hududlarida shakllanib, har birining fonetikasi, leksikasi va
grammatikasi o‘ziga xoslikka ega. Shevalar xalqning kundalik hayotida faol
ishlatiladi va ular orqali hududiy madaniyat, tarixiy taraqqiyot hamda ijtimoiy
muhit haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin.
O‘zbek shevalari asosan uch guruhga bo‘linadi: qarluq, qipchoq va ogh‘uz
unsurlarini o‘z ichiga olgan janubiy, markaziy va shimoliy guruhlari. Janubiy
guruhga Surxondaryo, Qashqadaryo kabi viloyatlarning shevalari kiradi. Bu
shevalarda qadimgi turkiy unsurlar saqlanib qolgan. Markaziy guruh Toshkent,
Samarqand, Buxoro kabi hududlarni qamrab oladi. Shimoliy shevalar esa
Xorazm va Qoraqalpog‘iston bilan bog‘liq bo‘lib, ular ko‘pincha qipchoq tillariga
yaqinlik qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
Shevalarni badiiy asarlar asosida tahlil qilish — dialektologiya va stilistika
kesishgan joyda joylashgan muhim ilmiy usuldur. Bunday yondashuv
shevalarning nafaqat lingvistik xususiyatlarini, balki ularning estetik, ijtimoiy va
madaniy yukini ham ochib beradi. Quyida shevalarni badiiy asarlar asosida tahlil
qilishning asosiy yo‘nalishlari va usullari keltirilgan:
Shevaga xos bo‘lgan so‘zlar, iboralar, atamalar aniqlanadi. Masalan, xalq
og‘zaki nutqida uchraydigan “qayoq” (qayer), “turvotibdi” (turibdi) kabi shakllar
qanday kontekstdan foydalanganini kuzatamiz.
Asarda ishlatilgan shevaga oid so‘zlarda tovush o‘zgarishlari kuzatiladi.
Masalan:“ketvotti” (ketayapti) — vokal qisqarishi va talaffuz o‘zgarishi.
Shevalarda fe’l qo‘shimchalari va ot yasovchi affikslarda o‘ziga xosliklar
bo‘ladi. Masalan:“-votti”, “-yapti” o‘rniga “-votdi” Ko‘plik qo‘shimchalaridagi
farqlar: “odamla”, “bolala”
Sheva orqali muallif ko‘pincha xarakter yaratadi, komik, ironiya yoki
xalqona ruhni berishga intiladi. Misol uchun, Hazratqul kabi qahramonlar sheva
orqali kulgili, samimiy yoki sodda inson sifatida tasvirlanadi.
Qahramonning ijtimoiy kelib chiqishi, yashash hududi, saviyasi sheva orqali
beriladi. Bu esa o‘quvchiga yanada realistik taassurot beradi.
Maqolaning asosiy qismi Murod Muhammad Doʻstning “Dasht-u dalalarda
“hikoyasi hamda unda ishlatilgan shevaga xos soʻz va iboralarning tahliliga
bag’ishlangan. Hikoyadagi soʻzlar tahlili:
1.Qoratoy – itga qo‘yilgan nom; xalq orasida keng tarqalgan laqab.
2.Poxol – somon; ammo bu yerda “poygakka to‘shalgan poxol” shaklida
ishlatilgan, og‘zaki tilda keng qo‘llanadi.
3.Poygak – eshik oldidagi supa.
4.Gavron – cho‘p, tayoq; odatda chorvadorlar ishlatadigan so‘z.
5.Xatcha – Xadicha ismining shevada aytilishi.
6.Sho‘rquduq – real joy nomi bo‘lishi mumkin, ammo shevada to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ishlatilgan.
7.G‘uchchi – ehtimol, odam nomi sifatida ishlatilgan, lekin mahalliy
leksikada mavjud.
8.Taltovoq – idish nomi; eski-yangi aralash ko‘rinishda qo‘llangan.
9.Zambilg‘altak – mahalliy aravacha turi.
10.To‘yxar – ot turi (jilovli, to‘rttayoqli ot); mahalliy ot nomi.
11.Saqichnik – saqich sotuvchi (so‘roq ma’noda kulgili tusda).
12.O’sma qo‘yib o‘tiribdi – o‘smadan foydalanish; mahalliy xotin-qizlar
orasida keng qo‘llanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
13.Okak odam – o‘ta urf bo‘lmagan, zamonaviy leksika bilan qorishgan
mahalliy ifoda.
14.Etigining uchi bilan ag‘darib – shevaga xos fe’l birikmasi.
15.Taloq-palog‘ini aytish – talaq masalasida ishlatilgan ibora, lekin og‘zaki
xalqona uslubda.
“Dashtu dalalarda” hikoyasida muallif Murod Muhammad Do‘st janubiy
o‘zbek shevasining – xususan Surxondaryo (Sho‘rquduq, Galatepa,
Kattaqo‘rg‘on) hududlariga xos til unsurlarini mohirlik bilan badiiy matnga
singdirgan. Asarda ishlatilgan shevaga xos so‘zlar va iboralar qahramonlarning
ijtimoiy muhitini, madaniy an’analarini va psixologik holatini chuqurroq
anglashga xizmat qiladi. Bu so‘zlar, bir tomondan, realistik muhitni yaratadi,
ikkinchi tomondan, xalqona obrazlarni jonli ifodalash vositasiga aylanadi.
Muallif sheva leksikasini haddan ortiq bo‘rttirmay, tabiiy va kontekstga mos
ravishda qo‘llagan. Bu esa matnga jonlilik, obrazlarga esa hayotiylik baxsh etgan.
Shu tarzda hikoya adabiy til va sheva sintezida yozilib, o‘zbek og‘zaki xalq
nutqining badiiy adabiyotdagi yuksak namunasi sifatida qadrlanishi mumkin.
Bugungi kunda shevalarning ahamiyati faqat lingvistik jihatdan emas, balki
madaniy va ijtimoiy kontekstda ham ortib bormoqda. Ular xalq og‘zaki ijodining
saqlovchisi, mahalliy identitetni ifodalovchi vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Shevalarni o‘rganish orqali nafaqat tilning hozirgi holatini, balki uning tarixiy
taraqqiyotini ham yoritish mumkin.
O‘zbek shevalari — bu o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, uning turmush
tarzining aks-sadosi. Ularni asrash va o‘rganish bu merosni kelajak avlodga
yetkazish uchun muhim vositadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov, Q. (1992). O‘zbek shevalari. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Yormatov, K. (1971). O‘zbek tili dialektologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Nazarov, N. (2010). Badiiy asarda xalqona til vositalarining badiiy
funksiyasi. Filologiya fanlari nomzodligi dissertatsiyasi. Toshkent.
4.
Murod Muhammad Doʻst. Dasht-u dalalarda hikoyasi. Elektron kitob
