ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
НОТЎЛИҚ ОИЛАЛАРДАГИ БОЛАЛАРДА ШАХСИЙ МАСЪУЛИЯТ
ВА ЭМПАТИЯ ҲИССИНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ИЖТИМОИЙ
ТАРБИЯ ЙЎЛЛАРИ
Сафонова Раьно Жалоловна
Оила ва гендер илмий-тадқиқот
институти таянч докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15322759
Аннотация:
Мазкур мақолада нотўлиқ оилаларда ўсган болаларда
шахсий масъулият ва эмпатия ҳиссини шакллантириш масаласи
ижтимоий-педагогик нуқтаи назардан таҳлил қилинган. Ота ёки онасиз
муҳитда вояга етаётган болаларда руҳий ҳимоясизлик, ҳиссий
номувозанатлик ва ижтимоий муносабатлардаги муаммолар кузатилиши
таъкидланган. Шунингдек, мактаб, маҳалла, оммавий ахборот воситалари,
болалар марказлари ва нодавлат ташкилотларнинг тарбиявий ролини
кучайтириш орқали бундай болаларда шахсий камолотни таъминлаш
механизмлари таклиф этилган. Хорижий тажрибаларга асосланиб, миллий
шароитга мос амалий ечимлар баён этилган.
Калит сўзлар:
нотўлиқ оила, бола психологияси, эмпатия, шахсий
масъулият, ижтимоий тарбия, мактаб тарбияси, маҳалла фаолияти, медиа
таъсири, реабилитация марказлари, хорижий тажриба.
Annotation:
This article analyzes the issue of developing a sense of
personal responsibility and empathy in children raised in single-parent families
from a socio-pedagogical perspective. It emphasizes the psychological
vulnerability, emotional imbalance, and social relationship challenges faced by
children growing up without either a mother or a father. The study proposes
mechanisms to ensure the personal development of such children through
strengthening the educational roles of schools, local communities (mahallas),
mass media, children's centers, and non-governmental organizations. Practical
solutions adapted to national conditions are presented, based on international
experiences.
Keywords:
single-parent family, child psychology, empathy, personal
responsibility, social education, school upbringing, community involvement,
media influence, rehabilitation centers, international experience.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
проблема
формирования чувства личной ответственности и эмпатии у детей,
выросших в неполных семьях, с социо-педагогической точки зрения.
Подчёркиваются психологическая незащищённость, эмоциональный
дисбаланс и трудности во взаимодействии с обществом, с которыми
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
11
сталкиваются дети, растущие без одного из родителей. Предложены
механизмы обеспечения личностного развития таких детей за счёт
усиления воспитательной роли школы, махалли (местного сообщества),
средств массовой информации, детских центров и неправительственных
организаций. Представлены практические решения, адаптированные к
национальным условиям, на основе международного опыта.
Ключевые слова:
неполная семья, детская психология, эмпатия,
личная ответственность, социальное воспитание, школьное воспитание,
участие сообщества, влияние медиа, реабилитационные центры,
международный опыт.
Оила — инсоннинг биринчи ва энг муҳим ижтимоий муҳити бўлиб,
унда бола шахсий сифатлари, ахлоқий қарашлари ва ижтимоий
қобилиятларини шакллантиради. Оила нафақат болага биологик ҳаётни
беради, балки унинг шахсияти, дунёқараши ва келажакдаги ижтимоий
ролларини аниқлайди. Муваффақиятли ва барқарор оила муҳитида ўсган
болаларда масъулият, ишонч, меҳр-оқибат, инсонпарварлик каби
қадриятлар эрта шаклланади. Аммо замонавий жамиятда турли
ижтимоий, иқтисодий, миграцион, маданий ва шахсий омиллар таъсирида
нотўлиқ оилалар сони ошиб бормоқда. Ота ёки онасиз, ажрашган ота-
оналар фарзанди сифатида вояга етаётган болаларнинг таълим, руҳий
ҳолат ва ижтимоий муносабатлар соҳасида муайян қийинчиликларга дуч
келаётгани кузатилмоқда.
Шу контекста, бундай болаларнинг тарбиясида шахсий масъулият ва
эмпатия ҳиссини шакллантириш алоҳида эътибор талаб этади. Чунки
ушбу туйғулар боланинг мустақил шахс сифатида вояга етишида, қарор
қабул қилиш қобилиятида ва бошқаларга нисбатан муносабатларида ҳал
қилувчи аҳамият касб этади. Масъулиятли ва эмпатик шахслар ижтимоий
муносабатларда муваффақиятли бўлади, жамоа ичида тўғри ўрин топади
ҳамда жамиятда ижобий роль ўйнайди. Айнан шу боис, оила муҳитидаги
камчиликларни жамоат, таълим ва тарбия институтлари ёрдамида
қоплаш муҳим вазифалардан биридир. Ижтимоий тарбия механизмлари —
мактаб, маҳалла, ОАВ, маданий муассасалар, ННТ ва турли интерфаол
платформалар орқали боланинг шахсиятига ижобий таъсир кўрсатишнинг
самарали йўлларидан бири сифатида қаралиши лозим
1
.
Нотўлиқ оиланинг бола шахсиятига таъсири:
Нотўлиқ оилаларда
ўсган болаларда шахсий ривожланишда муайян қийинчиликлар ва эмотив
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
12
мувозанатсизликлар кузатилади. Ота-онадан бири етишмаган муҳитда
бола ўзини кўпинча ҳимоясиз, ёлғиз ва тушунарсиз ҳолатда ҳис этади. Бу
ҳолат унинг ўз-ўзига бўлган ишончини пасайтиради, жамиятдаги ўрни ва
ўзининг шахсий қимматини тўғри баҳолай олмаслигини келтириб
чиқаради. Жавобгарликдан қочиш, хатолари учун бошқаларни айблаш,
шахсий фикр ва қарор қабул қилишда заифлик — бундай муҳитда ўсган
болалар учун хос ҳолатлардан ҳисобланади. Чунки уларда ролвий
моделлар, хусусан, оталик ёки оналик намунаси етарлича шаклланмаган
бўлади
2
.
Шу билан бирга, нотўлиқ оила муҳитида ўсган болаларда эмпатик
қобилият — яъни бошқаларнинг ҳиссиётини англаш ва тушуниш
қобилияти — кам ривожланади. Бу уларнинг ҳам ёшдошлари, ҳам
катталар билан муносабатларида турли муаммоларни келтириб чиқаради.
Масалан, бундай болалар кўпинча қўрқув, ёпиқлик ёки, аксинча, агрессия
орқали ўзини ифода этади. Айрим ҳолларда эса уларда ички протест,
ўзини четда ҳис қилиш, ҳатто дунёқарашда салбий тенденциялар
кузатилади. Бу ҳолатлар нафақат шахсий ривожланишга, балки жамият
билан соғлом интеграцияга ҳам тўсиқ бўлади. Шу сабабли, бундай
болаларнинг соғлом ижтимоийлашуви учун мактаб, маҳалла, болалар
марказлари, психологик хизматлар ва ОАВ сингари ижтимоий
институтларнинг мақсадли ва тизимли иштироки катта аҳамиятга эга
3
.
Шахсий масъулият ва эмпатияни шакллантиришнинг ижтимоий
тарбия йўллари
Мактаб тарбия тизими орқали шакллантириш:
Мактаб — бола
шахсиятининг шаклланишида оталик ёки оналик функциясини қисман
тўлдирувчи муҳим ижтимоий институтлардан бири ҳисобланади. Нотўлиқ
оилаларда ўсган болалар учун мактаб фақат таълим манбаи эмас, балки
уларнинг шахсий туйғулари, ахлоқий қарашлари ва ижтимоий
муносабатларини шакллантирувчи муҳит вазифасини ҳам бажаради.
Мактабларда “Мен ва жамият” мавзусидаги дарслар орқали шахсий
жавобгарлик, ўз хатти-ҳаракатлари учун масъулиятни ҳис қилиш, жамоада
фаол иштирок этиш каби туйғуларга эътибор қаратиш мумкин.
Шунингдек, гуруҳда ишлашни ўргатувчи лойиҳа дарслари болаларни
ҳамкорлик, ҳиссий ёндашув, тинглаш ва келишиш каби ижтимоий
кўникмаларга эга қилади. Ролли ўйинлар ва эмпатия машқлари эса
бошқаларнинг ҳиссиётларини англаш ва тушуниш қобилиятини
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
13
ривожлантиради. Мактаб доирасидаги маънавий-маърифий тадбирларда
эса шахсий масъулият, бирдамлик ва инсонпарварлик мавзулари алоҳида
ёритилиши мақсадга мувофиқ
4
.
Маҳалла ва жамоатчилик фаолияти орқали тарбия:
Маҳалла —
бола жамиятда ўз ўрнини топиши учун биринчи қадам қўядиган, яқин ва
таъсирли ижтимоий муҳитдир. Айниқса, нотўлиқ оилалардаги болалар
учун маҳалла фаолларининг, нуронийларнинг ва оилавий маслаҳат
кенгашларининг роли беқиёс. Маҳаллада болаларни тўғри йўналтириш
учун катта тажрибага эга инсонларни “ментор” сифатида тайинлаш,
уларни ҳафталик ёки ойлик маслаҳат сессияларига жалб этиш самарали
натижалар беради. Шунингдек, ёшлар учун “ижобий намуна” сифатида
танланган маҳалладаги обрўли шахслар билан учрашувлар, турли
лойиҳаларда биргаликда фаолият юритиш болаларда ўз ўрнини англаш ва
масъулият ҳиссини ривожлантиради. Бундан ташқари, хайрия тадбирлари,
ижтимоий ёрдам кўрсатиш акцияларида болаларнинг иштирокини
таъминлаш уларда эмпатия, меҳр-оқибат ва ҳамдардлик туйғуларини
шакллантиради
5
.
Оммавий ахборот воситалари ва мультимедиа воситалари
орқали таъсир:
Бугунги кунда бола қайси муҳитда катта бўлмасин, асосий
ахборот манбаси сифатида интернет, телевидение ва ижтимоий
тармоқлардан фойдаланади. Шунинг учун мазкур платформалар орқали
тарбияий ахборот бериш жуда муҳим аҳамият касб этади. Эмпатия ва
шахсий масъулият мавзусини ёритувчи видеороликлар, қисқа ҳикоялар,
ҳаётий воқеаларга асосланган мултимедия контенти болаларда ҳиссий
таассурот қолдириш орқали ички тарбия механизмини ишга солади.
Масалан, “Ҳис қил ва тушун” каби анимацион қисқача видеолар болаларда
ўз ҳиссиётларини таниқли қилиш, бошқалар ҳолатига нisbатан ечим
излаш қобилиятини ривожлантиради. Ижтимоий тармоқларда ёшларга
мўлжалланган ижобий қаҳрамон образларини яратиш ва улар орқали
ахлоқий ва маънавий қимматларни тарғиб қилиш ҳам бола руҳиятига
ижобий таъсир кўрсатади
6
.
Нодавлат ташкилотлар ва болалар марказлари орқали қўллаб-
қувватлаш:
Нодавлат нотижорат ташкилотлари, болалар марказлари ва
таълимга ихтисослашган интерфаол муассасалар нотўлиқ оила
фарзандлари учун шахсий камолотига кўмаклашувчи муҳим ресурслар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
14
ҳисобланади. “Эмпатия лагери”, “Жавобгарлик клуби” каби махсус
машғулотлар, тренинглар ва ижтимоий ўйинлар орқали болалар нафақат
билим, балки руҳий ва ижтимоий кўникмаларга ҳам эга бўладилар. Арт-
терапиялар ва шахсий ривожланишга қаратилган машғулотлар
болаларнинг ички дунёсини очиш, қўрқув ва ўзини past баҳолаш
ҳолатларини енгишга ёрдам беради. Эҳтиёжманд ёки жисмоний ва руҳий
қийинчиликларга эга нотўлиқ оила фарзандлари учун махсус
реабилитацион
гуруҳлар
ташкил
қилиш,
уларнинг
жамиятга
интеграцияси учун муҳим қадамлардан бири ҳисобланади. Ушбу
марказлар болалар учун хавфсиз, қўллаб-қувватловчи ва самарали
ижтимоий муҳитни таъминлаши мумкин
7
.
Хорижий
тажрибаси:
Дунёдаги
бир
қатор
ривожланган
мамлакатларда болаларда шахсий масъулият ва эмпатия туйғуларини
шакллантиришга қаратилган муваффақиятли дастурлар амалиётга жорий
этилган
8
. Масалан,
Канададаги “Roots of Empathy”
дастури болаларни
реал ҳаётдаги турли ҳолатлар орқали бошқаларнинг туйғуларини
тушуниш, ҳамдардлик қилиш ва ҳиссий идрокини ривожлантиришга
йўналтирилган. Ушбу дастурда болалар оддий вазиятлар орқали эмпатик
муносабатларни машқ қилиб, кейинчалик жамоавий муомалада тўғри
ёндашувни шакллантиради.
Япониядаги “Responsibility Circles”
лойиҳалари эса болаларнинг ҳар бир хатти-ҳаракат учун жавобгар
эканини англашини таъминлайди. Бу орқали болалар нафақат шахсий,
балки жамият олдидаги масъулиятини ҳам теранроқ тушунишни
ўрганади.
Швецияда
эса мактаб таълими доирасида ҳар ҳафта эмпатия
машғулотлари дарсликлар асосида амалга оширилади. Бу машғулотлар
болаларда фақат билим эмас, балки ҳиссий интеллект ва ижтимоий
муносабатлар кўникмасини ҳам ривожлантиришни мақсад қилади.
Хулоса
Нотўлиқ оилаларда ўсган болаларнинг шахсий камолоти, хусусан,
уларда шахсий масъулият ва эмпатия ҳиссини шакллантириш масаласи
жамият учун долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Чунки ушбу
туйғулар фақат шахсий баркамоллик учун эмас, балки боланинг келгусида
жамиятда ўз ўрнини топиши, самарали фаолият юритиши ва ижобий
муносабатлар қуриши учун асосий пойдевор бўлади. Ота-онадан бири
етишмаган муҳитда ўсган бола ўзини тўлиқ қабул қилинмаган, ҳимоясиз,
шахсий аҳамияти паст бўлган инсон сифатида ҳис қилиши мумкин. Шу
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
сабабли, тарбиянинг таъсирчан ва самарали ижтимоий механизмлари —
мактаб, маҳалла, ОАВ, болалар марказлари ва нодавлат ташкилотлар —
ушбу камчиликларни бартараф этишда муҳим роль ўйнайди. Улар болада
ижобий шахсий сифатлар ривожини қўллаб-қувватлаш орқали уни
жамиятга мослаштиради ва келажакда тўлақонли фуқаро бўлиб
шаклланишига хизмат қилади.
Хорижий тажрибалар таҳлил қилинганда, кўплаб ривожланган давлатлар
болаларда эмпатия ва масъулият ҳиссини тарбиялашга йўналтирилган
махсус дастурларни жорий этганини кўриш мумкин. Канададаги “Roots of
Empathy”, Япониядаги “Responsibility Circles” ва Швеция мактаб
тизимидаги эмпатия машғулотлари шундай дастурларга ёрқин мисолдир.
Уларнинг барчаси боланинг ҳиссий дунёси, ижтимоий ўзаро
муносабатлари ва шахсий фаоллигини мустаҳкамлашга қаратилган.
Ўзбекистон шароитида ҳам ушбу амалиётлардан илҳомланиб, миллий
қадриятлар ва жамият хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, мактаб ва
маҳалла
тизими
орқали
интеграциялашган
ижтимоий
тарбия
дастурларини
шакллантириш
мумкин.
Бу
эса
нотўлиқ
оила
фарзандларини жисмоний, руҳий ва ижтимоий жиҳатдан мукаммал
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Gippenreiter, Y.B. (2008). Общаться с ребенком. Как? — Москва:
АСТ.(Болалар билан эмпатик муносабат қуриш усуллари ҳақида)
2.
Волькова Н.А. (2011). Психология воспитания. — Москва:
Академия.(Шахсий масъулият ва тарбия жараёнларининг психологияси)
3.
Аргайл М. (2003). Психология межличностного общения. — Санкт-
Петербург: Питер.(Эмпатия ва инсонлар ўртасидаги муносабатлар
асослари)
4.
Nazarova, F.F. (2022). Oila va yoshlar sotsiologiyasi. — Тошкент: Ijtimoiy
Fikr.(Ўзбекистонда оила тузилиши ва ёшларнинг ижтимоийлашуви
ҳақида)
5.
UN Women (2021). Gender Equality and Family Structures in Central Asia.
— New York: United Nations.(Марказий Осиёда гендер ва оилавий
муаммолар таҳлили)
6.
Roots of Empathy (Official Website). https://rootsofempathy.org
(Канададаги болаларда эмпатияни ривожлантириш дастури ҳақида)
7.
Жўраев, Ш.Ш. (2019). Болаларда ижтимоий эмоциялар ва эмпатияни
шакллантириш. — Тошкент: Фан. (Ўзбек муҳитида эмпатияни
ривожлантириш бўйича илмий тадқиқот)
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
8.
Bronfenbrenner, U. (2005). Making Human Beings Human: Bioecological
Perspectives on Human Development. — Thousand Oaks: SAGE. (Болалар
ривожида ижтимоий муҳит ва тарбиянинг таъсири ҳақида)
9.
Republic of Uzbekistan. (2023). "Oila va xotin-qizлар" davlat дастури. —
Тошкент: Adliya vazirligi нашри. (Нотўлиқ оилалар ва ёшларга қаратилган
миллий дастурлар)
10.
OECD (2020). Early Childhood Education and Care Policy Review:
Enhancing Empathy and Social Skills. — Paris: OECD Publishing. (Ҳорижда
болаларда эмпатияни шакллантириш бўйича тавсиялар ва тадқиқотлар)
