Авторы

  • Шамсиддин Мухаммадрасулов
    Енгил саноат техналогия ва жихозлар кафедраси (ФарДТУ)
  • Дилдора Юлдашева
    (ФарДТУДокторант)

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.arims.84775

Ключевые слова:

пилла табиий ипак хом ипак чизиқли зичлиг танда арқоқ газлама.

Аннотация

Республикамиз пиллакашлик корхоналарида асосан табиий ипакнинг ассортиментлари ишлаб чиқаришни ривожлантириш. Ипларга бурам бериш усулларини ўрганиш. Бир қаватли хом ипакка бурам беришнинг асосий мақсади хом ипакнинг сифат кўрсаткичларини яхшилашдан иборат бўлиб, бурам бериш натижасида хом ипакнинг узувчи куч ва узилишдаги чўзилиш кўрсаткичларини аниқлаш.


background image

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

39

ХОМ ИПАКНИ ТЎҚУВГА ТАЙЁРЛАШ ТЕХНОЛОГИЯСИНИ

ТАДҚИҚ ҚИЛИШ ВА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Мухаммадрасулов Шамсиддин Хасанович

Енгил саноат техналогия ва жихозлар кафедраси

(ФарДТУ)

Юлдашева Дилдора Баходиржон қизи

(ФарДТУДокторант)

https://doi.org/10.5281/zenodo.15349898

Аннотатсия:

Республикамиз пиллакашлик корхоналарида асосан

табиий ипакнинг ассортиментлари ишлаб чиқаришни ривожлантириш.
Ипларга бурам бериш усулларини ўрганиш. Бир қаватли хом ипакка бурам
беришнинг асосий мақсади хом ипакнинг сифат кўрсаткичларини
яхшилашдан иборат бўлиб, бурам бериш натижасида хом ипакнинг узувчи
куч ва узилишдаги чўзилиш кўрсаткичларини аниқлаш.

Таянч сўзлар:

пилла, табиий ипак, хом ипак, чизиқли зичлиг, танда,

арқоқ, газлама.

Республикамизда сифатли пилла етиштириш, етиштирилган

пиллалар-дан жаҳон стандарти андозаларига мос келадиган юқори
сифатли хом ипак олиш, ипакли газламаларнинг ассортиментларини
кенгайтириш ва сифатини яхшилаш, маҳсулот сифатига салбий таъсир
кўрсатувчи омилларни аниқлаш ва уларни бартараф қилишга катта
эътибор берилмоқда. Республикада ипакчилик тармоғини янада
ривожланиши пиллакорларнинг даромадини оширибгина қолмай, балким
етиштирилган пилла миқдорини кўпайишига, ундан олинадиган хом ипак,
ипакли маҳсулотларнинг хажмини ортишига ҳамда сохани экспорт
салохиятини

ортиши

орқали

Республикамиз

иқтисодиётини

ривожланишига ҳам ўз таъсирини кўрсатади.

Бугунги кунда республикамиз пиллакашлик корхоналарида асосан

табиий ипакнинг чизиқли зичлиги 2,33, 3,23 текс ва оз миқдорда 4,65 текс
бўлган ассортиментлари ишлаб чиқарилмоқда. Республикамиз амалдаги
O’z DSt 3313:2018 стадарти бўйича чизиқли зичлиги 1,56 тексдан 16,60
тексгача бўлган 9 хил ассортиментдаги хом ипак ишлаб чиқариш кўзда
тутилган. Хом ипакнинг чизиқли зичлиги унинг кўндаланг кесимидаги
пилла иплари сонига боғлиқ бўлади. Бир хил ассортиментдаги иккита хом
ипакнинг кўндаланг кесимида пилла ипларининг чизиқли зичлигига
қараб хар хил сондаги пилла иплари бўлиши мумкин. Шунинг учун янги
партия пиллаларини чувишдан олдин пиллаларни доналаб чувиш усулида
пилла ипларининг чизиқли зичлиги аниқлаб олинади. Республикамизда


background image

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

40

табиий ипакдан ишлаб чиқариш корхоналарида турли хил ипакли
газламалар турли хил усулларда ва технологик дастгохларда “Хон атлас”,
”Адрас”, ”Шойи”, ”Бекасам”, ”Банорас”, “Газ” ва бошқа шу сингари ипак
газламаларнинг миллий ассортиментлари ишлаб чиқарилади. Ипакли
газламалар ишлаб чиқариш учун дастлаб хом ипак ипларига газламада
ишлатиладиган комплекс ипнинг ассортиментидан келиб чиққан холда
маълум миқдорда асосида бурам берилади. Ипларга бурам бериш оддий
бурам бериш ва мураккаб бурам бериш усулларига бўлинади. Мисол учун
абрли газламалар ишлаб чиқариш учун танда ва арқоқ ипларига бир
босқичда чап ёки ўнг йўналишда оддий бурам берилади. Тикувчилик,
жаррохлик иплари бир нечта босқичда мураккаб эшиш усулида, олдин бир
нечта қўшилган ипларга ўнг (S) йўналишда, кейин эшилган бир нечта
ипларни бирлаштириб уларга чап (Z) йўналишда бурам бериш усулида
ишлаб чиқарилади. Ипак эшиш технологиясида хом ипакни эшишга
тайёрлаш жараёни мухим ўрин тутади. Хом ипакни эшишга тайёрлаш уни
калавадан икки гардишли ғалтакка қайта ўраб олишдан бошланади.

Эшилган ипларнинг чизиқли зичлиги, бурамлар сонини ортиб

бориши билан эшиш коэффициенти (

𝛼

) ва ипларни кисқариши хам ортиб

бориши кўрсатилган. Мисол учун,чизиқли зичлиги 4,66 текс бўлган ипга
200 бр/м-дан 2000 бр/м-гача бурам берилганда эшиш коэффициенти 13,6
дан 136 гача, қисқариши эса 0,66 %-дан 6,6 %-гача; чизиқли зичлиги 13,98
текс бўлган ипга 200 бр/м-дан 2000 бр/м-гача бурам берилганда эшиш
коэффициенти 23,6 дан 236 гача, қисқариши эса 1,2 %-дан 12 %-гача
ўзгариши аниқланган.

Эшилган ипларнинг асосий қисм турли хил ассортиментлардаги

ипакли газламалар ишлаб чиқариш учун ишлатилади. Бунда газламанинг
танда ипларига бурам берилмаган ёки озроқ бурам берилган иплар
ишлатилса, арқоқ ипларига 400 бр/м-дан 3200 бр/м-гача ўнг ёки чап
йўналишда бурам берилади.

Пиллаларни чувиш амалиётини амалга оширишдан олдин тажриба ва

назорат пиллалари намуналари институтнинг синов лабораториясида
якка чувиш усулида синовдан ўтказилди. Синовлар 3 дона пиллалардан 10
марта қайтарилишда УзНИИШП тизимидаги пиллаларни якка чувиш
лаборатория дастгохида амалга оширилди, бунда асосий эътибор пилла
ипларининг чизиқли зичлиги, узиликсиз узилиш ва умумий узинликлари
кўрсаткичларига қаратилди. Назорат пиллалари сифатида махаллий
Олтин водий 2 пилла нави, тажриба пиллалари эса Хитой дурагай


background image

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

41

пиллалари олинди. Дастлаб пиллаларнинг калибрлари, ўртача вазнлари,
ипакчанлиги ва бошқа технологик кўрсаткичлари амалдаги стандарт
талаблари асосида аниқлаб олинди. Шу билан бирга пиллалар саралашдан
ўтказилиб улардаги нуқсонли пиллалар миқдори аниқланди. Ўтказилган
саралаш натижаларини шуни кўрсатдики хар иккала вариантлардаги
пилла намуналарининг асосий қисмини ўрта калибрдаги пиллалар
ташкил этади. Пиллалар намуналарини саралаш натижасида тажриба
варианти пиллаларидан 7,6 %, назорат варианти пиллаларидан эса 15,9 %
навсиз пиллалар ажратиб олинди. Саралаш натижасида ажратиб олинган
навли пиллалар чувиш учун пилла чувиш бўлимига ўтказилди. Қуйидаги
2.1-жадвалда

ўтказилган

тадқиқотлар

натижасида

аниқланган

пиллаларнинг баъзи бир технологик кўрсаткичлари келдирилган.

1-жадвал. Тажриба ва назорат вариантлари пиллаларининг баъзи

бир технологик кўрсаткичлари

Т/р Кўрсаткичларнинг номланиши

Тадқиқот

вариантлари
Тажриба

Назорат

1

Бир дона пилланинг ўртача вазни, г

0,529

0,586

2

Бир дона пилла қобиғини ўртача вазни, г

0,269

0,287

3

Бир дона пилла ғумбагини ўртача вазни,
г

0,260

0,299

4

Пиллаларнинг калибри, %:

майда (14-15 мм)
ўртача (16-19 мм)
йирик (20-22 мм)

8,55

89,50

1,95

5,75

72,19
22,06

5

Пилла ипининг чизиқли зичлиги, текс

0,255

0,363

5

Пиллаларнинг ўртача ипакчанлиги, %

51, 05

49,01

6

Пилла ипининг узуликсиз чувилиш
узунлиги, м

1349

763

7

Пилла ипининг умумий узунлиги, м

1365

1100

8

Пилла қобиғининг чувилувчанлиги, %

91,65

86,12

9

Ипак чиқиши, %

43,7

31,1

10

Пилланинг солиштирма сарфи, кг/кг

2,29

2,85


1-жадвалда келтирилган лаборатория синови натижаларидан

кўриниб турибдики хориж уруғидан етиштирилган пиллалар махаллий


background image

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

42

уруғдан етиш-тирилган пиллаларга нисбатан сезиларли даражада
устунликка эга. Бундан шундай хулоса келиб чиқадики тажриба
вариантида 2,33 тексли хом ипак чувиш учун тутқич тагида 9та пилла
ушлаб туриш керак, уларни 50 %и эски пилла бўлиши керак, назорат
вариантида эса тутқич тагида 7та пилла бўлиши уларнинг 65-70 %и янги
пилла бўлиши керак. Пиллаларни тадқиқи давомида пилла ипларини
ингичкалашиб бориш коэффициентлари хам аниқлаб олинди. Бунда
тажриба варианти пиллаларида 1,47ни, назорат варианти пиллаларида
2,89ни ташкил этди.

Бир қаватли хом ипакка бурам беришнинг асосий мақсади хом

ипакнинг сифат кўрсаткичларини яхшилашдан иборат бўлиб, бурам
бериш натижасида хом ипакнинг узувчи куч ва узилишдаги чўзилиш
кўрсаткичи сезиларли даражада ортади. Лекин хом ипакнинг узувчи
кучини ортиши бурам сонини маълум кўрсаткичигача, яъни критик
бурамгача ортиб боради, кейин эса бу кўрсаткичлар пасая бошлайди.
Бундан ташқари хом ипаккка бурам бериш натижасида ипнинг диаметри
хам маълум миқдорда ортади, бу эса ўз навбатида ишлаб чиқариладиган
газламанинг юза зичлигига таъсир ўтказади, яъни газламанинг юза
зичлиги хам ортади. Юқорида ўтказилган тадқиқотлар натижасида бир
қаватли хом ипакка бериладиган бурамнинг оптимал миқдори 450 бр/м
деб белгилаб олинган. Шунинг учун тажриба варианти хом ипагига 450
бр/м миқдорида S чап йўналишда бурам берилади.

Фойдаланилган адабиётлар:

1.

45.Дадажонов Ш.Д. Табиий ипак ва комплекс кимёвий иплар ишлаб

чиқариш, қайта ишлаш технологиялари ва тўқимачилик ипларини эшиш
назариясининг замонавий холати. Монография//Фарғона, “Classic”
нашрёти, 2022, 168 с.
2.

O’zDSt 3313:2018 Ўзбекистон Республикаси давлат стандарти. “Хом

ипак. Техник шартлар” /Тошкент, Ўзбекистон стандартлаштириш,
метрология и сертификатлаштириш агентлиги, 2018,
3.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги

“2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт
стратегияси тўғрисида” ги ПФ-60-сонли Фармони.
4.

Ўзбекистон Республикаси Прездентининг 2017 йил 29 мартдаги

“Ўзбекипаксаноат” уюшмаси фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари
тўғрисидаги”-ги ПҚ-2856 сонли Қарори.


background image

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

43

5.

Орипов Ж.И. – Табиий ипакдан ипларни тўқишга тайёрлаш техноло-

гиясини такомиллаштириш//Дисс......т.ф.ф.д., Наманган, НамМТИ, 2022, 120
с.
6.

Хомидов В.О. – Табиий ипак ипларини тандалаш жараёнинг тадқиқ

қилиш ва такомиллаштириш//Дисс....т.ф.ф.д., Наманган, НамМТИ, 2021,
111 с.

Библиографические ссылки

Дадажонов Ш.Д. Табиий ипак ва комплекс кимёвий иплар ишлаб чиқариш, қайта ишлаш технологиялари ва тўқимачилик ипларини эшиш назариясининг замонавий холати. Монография//Фарғона, “Classic” нашрёти, 2022, 168 с.

O’zDSt 3313:2018 Ўзбекистон Республикаси давлат стандарти. “Хом ипак. Техник шартлар” /Тошкент, Ўзбекистон стандартлаштириш, метрология и сертификатлаштириш агентлиги, 2018,

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида” ги ПФ-60-сонли Фармони.

Ўзбекистон Республикаси Прездентининг 2017 йил 29 мартдаги “Ўзбекипаксаноат” уюшмаси фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисидаги”-ги ПҚ-2856 сонли Қарори.

Орипов Ж.И. – Табиий ипакдан ипларни тўқишга тайёрлаш техноло-гиясини такомиллаштириш//Дисс......т.ф.ф.д., Наманган, НамМТИ, 2022, 120 с.

Хомидов В.О. – Табиий ипак ипларини тандалаш жараёнинг тадқиқ қилиш ва такомиллаштириш//Дисс....т.ф.ф.д., Наманган, НамМТИ, 2021, 111 с.