ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
ВОЯГА ЕТМАГАНЛАРНИНГ ЖАВОБГАРЛИГИ ТУШУНЧАСИ ВА
УНИНГ АҲАМИЯТИ
Исаев Шохрух Ортиқали ўғли
Тошкент шаҳар ИИББ Учтепа тумани ИИО ФМБ
тергов бўлими катта терговчиси, капитан
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349825
Аннотация:
Ушбу мақолада вояга етмаганларнинг жавобгарлиги
тушунчаси ва унинг аҳамияти, бу ҳақида олимларнинг фикрлари
амалиётда учраётган муамммолар ва уларнинг ечимлари ҳақида сўз
юритилади.
Калит сўзлар:
Вояга етмаганлар, жиноятчилик, жиноий жавобгарлик,
вояга етмаганлар жавобгарлиги.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
понятие
ответственности несовершеннолетних и ее значение, мнения ученых по
этому вопросу, проблемы, встречающиеся на практике, и пути их решения.
Ключевые слова:
Несовершеннолетние, преступность, уголовная
ответственность, ответственность несовершеннолетних.
Бугунги кунда вояга етмаганлар жиноятчилиги жамиятдаги
ижтимоий салбий иллатлардан бири ва сўнги йилларнинг энг долзарб
муаммоларидан ҳисобланиб, нафақат республикамиз балки бутун дунёда
кенг жамоатчиликни ташвишга солмоқда. Улар жиноятчиликнинг алоҳида
ижтимоий йўналиш ва турларга эгалиги, айниқса, ёшлар орасида кенг
тарқалиб бораётган жиноятлардан кўпгина ашаддий жиноятчилар вояга
етмаганларга жазо тайинлашдаги енгилликлардан фойдаланиб ўз жиноий
мақсадларини амалга ошираётгани вояга етмаганлар жиноятчилигининг
хавфлилиги янада ошиб бораётганлигидан далолат беради.
Ўзбекистон
Республикаси
биринчи Президенти
И.А.Каримов
айтганларидек: “
Ёшлар билан ишлаш масалалари алохида эътиборни
талаб қилади. Биз мамлакатимиз истиқболи ёш авлодимиз қандай тарбия
топишига, қандай маънавий фазилатлар эгаси бўлиб вояга етишга,
фарзандларимизнинг ҳаётига нечоғли фаол муносабатда бўлишига, қандай
олий мақсадларга хизмат қилишга боғлиқ эканлигини ҳамиша ёдда
тутишимиз керак
”
1
, деб таъкилдаганлар.
Ҳар бир ҳодиса ва тушунчанинг ўзига хос хусусиятлари ва ички
тузулишидан келиб чиққан ҳолда уларни ўрганиш талаб қилинади. Вояга
етмаганлар тушунчаси Ўзбекистон Республикасининг амалдаги бир нечта
қонунларида қўлланилади. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
мажбуриятлари Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси, Фуқаролик
кодекси, Меҳнат кодекси, Жиноят кодекси, “Бола ҳуқуқларининг
кафолатлари тўғрисида” ги қонуни ва бошқа қонун ҳужжатларда белгилаб
ўтилган. Ушбу қонунларнинг таҳлили шуни кўрсатияптики, вояга етмаган
шахслар деганда ўн саккиз ёшга тўлмаган Ўзбекистон Республикаси
фуқаролари, чет фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар
тушунилади.
Ўзбекистон Республикасининг “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари
тўғрисида” ги қонунда айнан вояга етмаган шахсга таъриф берилмаган
бўлса ҳам бола (болалар) деган тушунчага берилган таърифдан билиб
олиш мумкин.
Бола (болалар) – ўн саккиз ёшга тўлгунга (вояга етмаган) қадар
бўлган шахс (шахслар).
Ушбу қоида БМТнинг болаликни муҳофазалаш бобидаги энг
универсал
ҳужжати
ҳисобланган
бола
ҳуқуқлари
тўғрисидаги
Конвенциянинг (Конвенциянинг 1-моддаси) миллий қонунчилигимизга
имплементация қилиниши натижасида қонунда ўз аксини топган. Ушбу
нормада ёш цензининг аниқ белгиланиши бола ҳуқуқлари тўғрисидаги
қонунчилик ҳужжатларининг қайси ёшгача бўлган шахслар учун татбиқ
этилишини назарда тутади.
Амалиёт ходимлари ва олимлари ўртасида кўп йиллардан бери вояга
етмаганларнинг жавобгарлигини қонунда алоҳида ажратиб кўрсатилиши
зарурлиги тўғрисида турли фикрлар мавжуд бўлиб, бу масала 1994-йил
қабул қилинган Жиноят кодексида ўз аксини топди. Вояга
етмаганларнинг жавобгарлиги хусусида жиноят ҳуқуқи фанида турли
фикрлар билдирилган бўлиб, айбдор шахснинг аҳамияти содир этилган
жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилиги даражасидан кам
эмаслиги таъкидланади.
Жиноят кодекси 17-моддаси, 5-қисмига мувофиқ ўн саккиз ёшга
тўлгунга қадар жиноят содир этган шахслар умумий қоидаларга асосан ва
Жиноят кодексининг олтинчи бўлимида назарда тутилган хусусиятлар
ҳисобга олинган ҳолда жавобгарликка тортиладилар.
Юқоридагиларни инобатга олиб ҳамда жиноят қонунчилигига
мувофиқ шахсларнинг жиноий жавобгарлик ёши тўғрисидаги қоидаларга
асосланган ҳолда, вояга етмаганлар деб жиноят содир этиш вақтида ўн уч
ёшга тўлган, аммо ўн саккиз ёшга тўлмаган жисмоний (Ўзбекистон
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
Республикаси фуқаролари, чет фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган)
шахслар тан олинади.
1989-йил БМТнинг Бош ассамблеяси томонидан «Болалар ҳуқуқлари
тўғрисида»ги Конвенсия қабул қилинган бўлиб, у жиноий йўлга кириб
қолган болалар ва вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
бўйича қатор нормаларни ўз ичига олади. Конвенсияга мувофиқ болалар
деганда, ўн саккиз ёшга тўлмаган шахслар тушунилади.
2
Бу таъриф
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексидаги вояга етмаганлар
тушунчасига мос келади. Конвенция вояга етмаганларни жиноий
жавобгарликка тортишнинг минимал муддатини белгилайди. Лекин қатор
давлатларда бу ёш чегараси белгиланганидан ҳам кам бўлиши мумкин
Масалан, Ирландия жиноят қонунчилигида субекти ёши 7 ёш, Японияда 13
ёш, Нидерландияда 12 ёш қилиб белгиланган. Жиноят қонунчилигида
субект ёшининг бундай белгиланиши шахснинг
ақлий ва жисмоний
ривожланганлик даражасидан
келиб чиққан.
1985-йилда қабул қилинган БМТнинг Минимал стандарт қоидаларида
вояга етмаганларга нисбатан жазо тайинлашда одил судловни амалга
оширишнинг қоидалари белгиланган. Шахснинг ақлий ва жисмоний
ривожланганлик даражаси шуни англатадики, жиноят субекти ёшига
етган, лекин ўз қилмишининг хусусияти ва ижтимоий хавфли оқибатини
руҳий жиҳатдан ривожланмаганлиги туфайли англаб етмаган шахс
жиноят субектининг зарурий белгисига эга бўлмайди. Бундай шахсга
нисбатан маъмурий тартибдаги мажбурлов чоралари қўлланилади.
Скрябин М.А.нинг фикрига кўра вояга етмаганларнинг жиноий
жавобгарлиги қуйидаги хусусиятларга эга:
1) вояга етмаганларга нисбатан жиноят қонунида назарда тутилган
барча жазо чоралари қўлланилмайди;
2) вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноят учун жазо
тайинлашда суд уларнинг вояга етмаганлигини енгиллаштирувчи ҳолат
деб ҳисоблайди;
3) вояга етмаганларга нисбатан тайинланадиган озодликдан маҳрум
қилиш жазоси энг оғир жазо сифатида ўзига хос хусусиятларга эга.
Вояга етмаган шахслар учун жавобгарликни белгиловчи нормалар
иккига бўлинади:
1)жиноят содир этгунга қадар вояга етмаганларга нисбатан
қўлланиладиган нормалар;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
2)норма қўллангунга қадар вояга етмаган шахсларга нисбатан
қўлланиладиган мажбурлов чоралари.
Вояга етмаган шахсларга нисбатан қўлланиладиган нормалар ўзига
хос хусусиятга эга бўлиб, уларни қуйидаги икки гуруҳга бўлиш мумкин.
Биринчи гуруҳ нормаларга – жазо тури, жазо тайинлаш, жазодан
шартли озод қилиш, жавобгарлик ва судланганлик муддатини белгиловчи
нормалар;
Иккинчи гуруҳ нормаларга – жазони ўташ каллонияси турларини
белгиловчи, тарбиявий хусусиятдаги мажбурлов чоралари киради.
Вояга етмаганлар жавобгарлигининг ўзига хос хусусияти шундаки,
уларга жазо тайинлашда хар доим жазони енгиллаштирувчи холатлари
хисобга олинади. Булардан ташқари уларнинг жазоси енгиллаштирувчи
томонга жиддий қисқартирилган. Бу билан Ўзбекистон Республикаси
Жиноят қонунининг инсонпарварлик принципи яна бир бор
таъкидланади.Қонунни қўллашдан асосий мақсад вояга етмаганларга
жазо тайинлашда «тиканли сим ортидаги хаётнинг салбий таъсиридан
иложи борича уларни сақлашдир» .
Суд вояга етмаганларга жазо тайинлашда уларнинг ақлий ва
жисмоний ривожланганлик даражасини, турмуш шароити ва тарбиясини,
соғлиғини, содир этган жиноятини сабабларини, катта ёшдагиларни ва
бошқа холатларнинг уларнинг шахсига таъсирини хисобга олади. Зарур
холларда эса буни унинг яшаш жойига бориб аниқлаш лозим.
Оила тарбияси
вояга етмаганнинг бутун хаёти давомидаги
шаклланишининг асосий ўзаги хисобланади. Бола оиладан нимани олган
бўлса, уни бутун хаёти давомида ўзида сақлайди. Шунинг учун унинг
тарбияланган мухити хам хисобга олинади. Вояга етмаганлар
жиноятчиликнинг ижтимоий – психиалогик асослари аллақачон
шакиланиб улгурган индивидуал қарашлар ва тасаввурлар ёки маънавий
сифатларининг ишланмаганлиги, юзага келган вазиятни тўғри баҳолай
олмаслик,
ўз
хатти – ҳаракатини ижтимоий зарурият талаблари билан ўлчай олмаслик
лаёқати ҳисобланади.
Жиноят содир этишда айбдор деб топилган вояга етмаган шахсларга
нисбатан қуйидаги жиноий-ҳуқуқий чоралар қўлланилади:
– Жиноят кодекснинг 81–86 моддаларига мувофиқ – жазо тайинлаш;
– суд белгилайдиган шаклда жабрланувчидан узр сўраш
мажбуриятини юклаш;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
– ўн олти ёшга тўлган шахс зиммасига етказилган зарарни ўз маблағи
ҳисобидан ёки меҳнати билан тўлаш ёки бартараф этиш мажбуриятини
юклаш. Ушбу чора агар етказилган зарар белгиланган энг кам ойлик иш
ҳақининг ўн бараваридан ошиб кетмаган бўлса қўлланилади. Бошқа
ҳолларда етказилган зарар фуқаровий ҳуқуқий тартибда ундирилади;
– вояга етмаганни махсус ўқув-тарбия муассасига жойлаштириш.
Криминологик тадқиқотлар, статистик маълумотлар шундан
далолат берадики, вояга етмаган шахсларга нисбатан озодликдан маҳрум
қилиш ва умуман жамиятдан ажратиш билан боғлиқ бўлган жазоларнинг
қўлланиши салбий натижаларни бермоқда ва келажакда рецидив
жиноятларни кўпайишига замин яратмоқда.
Шу нуқтаъи назардан шахсни шаклланишида унинг ёшликдаги
тарбияси, унга атрофдагиларнинг муносабати, унга ёшлигида бўлган
ташқи таъсирлар ҳал қилувчи аҳамият касб этади десак хато бўлмайди.
Фикримизча, агарда шахсни ёшлигида тўғри йўналтирилса, унинг ёш
онгига бузғунчи ғояларнинг киришига йўл қўйилмаса, айтиш мумкинки,
шахс жиноий унсурлардан, жиноий қарашлардан ҳоли бўлиб вояга етади.
Ўзбекистон Республикаси қонунчилик амалиётида илк бор
Жиноят кодекснинг Умумий қисмида вояга етмаганлар, яъни жиноят
қонуни билан тўқнашган вақтида 18 ёшга тўлмаган шахсларнинг
жавобгарлигига хос хусусиятларни акс эттирувчи қоидаларни тартибга
солишга бағишланган махсус олтинчи бўлим ажратилган. Амалдаги
Жиноят кодекснинг Умумий қисмига ушбу институтни киритилиши бир
қатор омиллар билан боғлиқ. Вояга етмаганларнинг жисмоний ва ақлий
жихатдан ҳали тўлиқ ривожланмаганлиги ҳамда психофизиологик
хусусиятлари уларга нисбатан жавобгарлик ва жазо қўллаш масалалрида
алоҳида ғамхўрлик қилиш, уларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш ва уларга
инсонпарварлик нуқтаи назаридан ёндашиш лозимлигини талаб этади.
Бинобарин,
шахснинг
биологик,
физиологик
ва
ижтимоий
ривожланишининг хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда қонунчиқарувчи
жиноят қонунчилигида вояга етмаганлар жавобгарлик хусусиятларини
аниқ қилиб белгилаб берган.
Вояга етмаганлар мавзуни ўрганиш, жиноятларнинг сабабларини
аниқлаш ва уларнинг олдини олиш учун самарали профилактик
чора-тадбирларни ишлаб чиқиш учун хизмат қилади
2
.
Вояга етмаганлар жиноий жавобгарлиги Жиноят кодексининг (16-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
модда) умумий қоидаларига биноан келиб чиқади, аммо вояга етмаган
шахснинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда амалга
оширилади. Вояга етмаган шахсларнинг ўзига хос хусусиятларига
қуйидагиларни
келтириш
мумкин:
уларнинг
тўлиқ
шаклланмаганликлари, етарлича психофизиологик, ёшга доир ва
ижтимоий шаклланмаганлиги. Айнан ушбу омилларга кўра вояга етмаган
шахслар ўзларининг хулқ-атворларини тўлиқ тарзда адекват баҳолаб
олмай турли ижтимоий хавфли қилмишларни содир этишга қўл урадилар.
Қонун чиқарувчи вояга етмаган шахсларнинг жавобгарлигини
тартибга солишда, инсонпарварлик таъмойилларига таяниб, юқорида
таъкидлаб ўтилган ҳолатларни инобатга олиб қуйидаги бир қатор
жиноий-ҳуқуқий масалаларни ечимини топишга ҳаракат қилади.
Биринчидан
, вояга етмаган шахсларнинг жиноий жавобгарлик ёшига
етганликда жиноят қонунчилиги тартибида жазоланадиган ижтимоий
хавфли қилмишлар доирасини аниқлаш,
иккинчидан
, 18 ёшгача бўлган
шахслар
томонидан
содир
этилаётган
жиноий
қилмишларни
квалификация қилиш,
учинчидан
, уларга нисбатан жазо тайинлаш ёки
жиноий-ҳуқуқий бошқа таъсир чораларини қўллаш,
тўртинчидан
, вояга
етмаганларни жиноий жавобгарликдан озод қилиш ва бошқалар. Вояга
етмаганлар жавобгарлигининг хусусиятлари тўғрисидаги ҳуқуқий
институтда белгиланган ташқари ҳолларда улар вояга етганлар каби
умумий асосларда жавобгарликка тортиладилар, бироқ айрим тенг бўлган
шарт-шароитларда вояга етмаганлар ёши катта жиноятчиларга қараганда
енгилроқ жиноий жавобгарликка тортиладилар. Чунки, Жиноят
кодексининг 55-моддаси биринчи қисмининг “ж” бандига мувофиқ, вояга
етмаганларнинг жиноят содир этиши жазони енгиллаштирувчи
ҳолатларидан бири эканлиги назарда тутилган. Шу билан бирга,
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг 2000 йил 15 сентябрдаги 21-
сонли “Вояга етмаганлар ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги
қарорининг 8-бандида берилган кўрсатмага биноан, вояга етмаган шахс
жиноят содир этишдан аввал катта ёшдаги шахсларнинг, жумладан, иш
бўйича жабрланувчи деб топилган шахсларнинг ғайриқонуний ёки
иғвогарона хулқи мавжуд бўлган тақдирда суд ушбу ҳолатни айбдорнинг
жазосини енгиллаштирувчи ҳолат деб топишга ҳақлидир.
Хулоса қилиб айтганда вояга етмаганлар томонидан содир этилган
жиноят
натижасида
жиноятнинг
субьекти
ҳисобланган
вояга
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
етмаганларни
жавобгарлик
масалаларини
такомиллаштириш
мамлакатимизда қонунийлик таъминланишига ҳизмат қилади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Ўзбекистон Республикаси биринчи президенти Ислом Каримов
асарлари.
2.
Мустофақулов Б., Улуғбеков В. ПРОФИЛАКТИКА ИНСПЕКТОРИНИНГ
ВОЯГА ЕТМАГАН ЁКИ МЕҲНАТГА ЛАЁҚАТСИЗ ШАХСЛАРНИ МОДДИЙ
ТАЪМИНЛАШДАН
БЎЙИН
ТОВЛАШ
ЖИНОЯТЛАРИНИНГ
ПРОФИЛАКТИКАСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ //Журнал академических
исследований нового Узбекистана. – 2025. – Т. 2. – №. 2. – С. 81-85.
3.
Мустофақулов, Бобур, and Васлиддин Улуғбеков. "ПРОФИЛАКТИКА
ИНСПЕКТОРИНИНГ ВОЯГА ЕТМАГАН ЁКИ МЕҲНАТГА ЛАЁҚАТСИЗ
ШАХСЛАРНИ
МОДДИЙ
ТАЪМИНЛАШДАН
БЎЙИН
ТОВЛАШ
ЖИНОЯТЛАРИНИНГ
ПРОФИЛАКТИКАСИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ."
Журнал академических исследований нового Узбекистана 2.2 (2025): 81-
85.
4.
Мустофақулов, Б., & Улуғбеков, В. (2025). ПРОФИЛАКТИКА
ИНСПЕКТОРИНИНГ ВОЯГА ЕТМАГАН ЁКИ МЕҲНАТГА ЛАЁҚАТСИЗ
ШАХСЛАРНИ
МОДДИЙ
ТАЪМИНЛАШДАН
БЎЙИН
ТОВЛАШ
ЖИНОЯТЛАРИНИНГ
ПРОФИЛАКТИКАСИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ.
Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(2), 81-85.
5.
Makhmudov D. R. et al. PREVENTION OF VIOLENCE AND ABUSE AGAINST
CHILDREN: EFFECTIVE PRACTICES OF INTERNATIONAL ORGANIZATIONS AND
DEVELOPED COUNTRIES //Multidisciplinary and Multidimensional Journal. –
2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 207-214.
6.
Makhmudov, D. R. "PREVENTION OF VIOLENCE AND ABUSE AGAINST
CHILDREN: EFFECTIVE PRACTICES OF INTERNATIONAL ORGANIZATIONS AND
DEVELOPED COUNTRIES." Multidisciplinary and Multidimensional Journal 4.3
(2025): 207-214.
7.
Makhmudov, D. R. (2025). PREVENTION OF VIOLENCE AND ABUSE
AGAINST
CHILDREN:
EFFECTIVE
PRACTICES
OF
INTERNATIONAL
ORGANIZATIONS AND DEVELOPED COUNTRIES. Multidisciplinary and
Multidimensional Journal, 4(3), 207-214.
