ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
JADID MATBUOTI: MA’RIFATPARVARLIK HARAKATI VA UNING
BUGUNGI AHAMIYATI
Aytmuratova Gulchehra Bahadir qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
1-kurs magistranti
aytmuratovagulchehra5@gmail.com
Telefon: +99 894 089 12 27
G.J.Tog`ayeva
Ilmiy rahbar: f.f.n dots. v. b
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347918
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jadidchilik harakati va uning matbuotdagi aks-sadosi
tahlil qilinadi. XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati Turkiston
xalqlarining ma’rifiy, ijtimoiy va siyosiy uyg‘onishida muhim rol o‘ynagan. Ushbu
harakat vakillari xalqni ilm-fan, taraqqiyot va milliy ong sari yetaklashga
intildilar. Jadidlar tomonidan tashkil etilgan gazeta va jurnallar – “Tarjimon”,
“Taraqqiy”, “Sadoyi Turkiston”, “Hurriyat” va boshqalar – millatni uyg‘otish
vositasiga aylandi. Mustaqillikdan keyin jadidlarning merosi qayta o‘rganilib,
ularning faoliyati va matbuotdagi ta’siri bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Ushbu maqolada jadid matbuoti, uning zamonaviy jurnalistikaga
ta’siri va bugungi ahamiyati xronologik va tahliliy yondashuvlar asosida
yoritiladi.
Kalit so‘zlar
Jadidchilik, matbuot, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, jurnalistika,
O‘zbekiston, jadid gazetasi, zamonaviy media.
Jadidchilik harakati Turkiston va butun O‘rta Osiyoning madaniy va ma’rifiy
rivojlanishida muhim o‘rin tutgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan
bu harakatning asosiy maqsadi xalqni savodsizlikdan xalos etish, ta’lim va ilm-
fanni rivojlantirish, milliy ongni shakllantirish edi. Jadidlar yangi maktablar
ochish, ilg‘or ta’lim metodlarini joriy qilish, san’at va madaniyat orqali xalqni
yangicha tafakkur sari yetaklashga intildilar.
Jadidchilikning eng muhim vositalaridan biri matbuot bo‘ldi. Gazeta va
jurnallar orqali milliy uyg‘onish, taraqqiyot va ma’rifat g‘oyalari targ‘ib qilindi.
Ismoiyl Gasprinskiy tomonidan nashr etilgan “Tarjimon” gazetasi butun
musulmon dunyosiga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek jadidlari tomonidan
“Taraqqiy” (Munavvarqori), “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona”, “Hurriyat”
kabi nashrlar chop etildi. Ushbu gazetalar orqali xalq savodxonligini oshirish,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
siyosiy va ijtimoiy masalalarni yoritish, jamiyatni yangicha fikrlash sari
yo‘naltirish maqsad qilingan.
Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda jadidchilik merosini o‘rganishga
alohida e’tibor qaratildi. 2024-yilda chop etila boshlangan “Jadid” gazetasi aynan
shu harakat g‘oyalarini keng targ‘ib qilishga qaratilgan nashr bo‘ldi. Ushbu
gazeta milliy matbuot an’analarini davom ettirib, millatning o‘zligini anglash va
taraqqiyot sari intilishida muhim rol o‘ynamoqda.
Jadidlar harakati o’zining turli jabhalarda olib borgan islohotlar bilan
tanilgan. Jadidchilik faqat ta’lim sohasida emas, balki siyosiy va iqtisodiy
sohalarda ham katta o’zgarishlarga sabab bo’ldi. Ularning eng asosiy
maqsadlaridan biri – o’zgarishlarni amalga oshirishda xalqni tarbiyalash va
zamonaviy dunyoqarashni shakllantirish edi.
Jadidlar ta’lim tizimini yangilashga alohida e’tibor qaratishgan. Ular eski
madrasalardagi ta’lim uslubini tanqid qilgan, chunki bu uslub zamon talablariga
javob bermas edi. Jadidchilar zamonaviy pedagogik metodlarni joriy qilishni,
ilm-fan va matematika kabi fanlarni o’rgatishni maqsad qilishgan. Jadidlar o’zlari
tashkil qilgan maktablar va madrasalarda yangi o’quv dasturlari asosida ta’lim
berishga harakat qilishgan.
Jadidchilik harakati, shuningdek, o’zining siyosiy va ijtimoiy xususiyatlari
bilan ham ajralib turardi. Ular, musulmonlarning huquqlarini himoya qilish va
mustamlakachilikka qarshi kurashish uchun ijtimoiy faollikka kirishgan. Jadidlar
uchun erkinlik, tenglik va adolat masalalari muhim edi. Ular o’zgarishlarni
amalga oshirish uchun siyosiy himoya topishga harakat qilishgan. Jadidchilik
faqat ta’lim bilan cheklanmagan, balki ijtimoiy va siyosiy islohotlarni amalga
oshirishga ham qaratilgan edi.
Jadidchilik harakatining iqtisodiy jihatdan ta’siri ham katta bo’ldi.
Jadidchilar, o’z davrida iqtisodiy taraqqiyot va sanoatni rivojlantirishga katta
e’tibor qaratishgan. Ular, musulmonlar orasida to’lov tizimini yaxshilash, savdo-
sotiqni rivojlantirish, qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish kabi masalalarda
islohotlar qilishga harakat qilishgan. Jadidchilikning bu sohadagi faolligi, o’ziga
xos iqtisodiy boshqaruvni rivojlantirishga olib keldi.
Bundan tashqari, jadidlar ayollar huquqlarini himoya qilishga ham katta
e’tibor berganlar. Ular, ayollarni ta’lim olishga undagan, ularning jamiyatdagi
o’rnini mustahkamlashga intilgan. Jadidchilik harakati ayollarni ijtimoiy, siyosiy
va madaniy hayotda faollashishlariga ko’maklashgan.
Jadidchilik harakati, albatta, o’z davrida ko’plab qarshiliklarga duch keldi.
Ammo, ularning g’oyalari va islohotlarga bo’lgan intilishi, keyinchalik turli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
siyosiy va ijtimoiy harakatlarga asos bo’ldi. Jadidchilikning ta’siri nafaqat
Turkistonda, balki boshqa musulmon mamlakatlarida ham sezildi. Jadidlarning
ilmi va g’oyalari bugungi kunda ham ko’plab ijtimoiy va siyosiy jarayonlarda o’z
aksini topmoqda.
Jadidchilik harakati va matbuotning roli
Jadidchilik harakati – milliy uyg‘onish, ma’rifat va taraqqiyot yo‘lidagi
muhim intellektual jarayonlardan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni ilm-
fan, ta’lim va madaniyat orqali yuksaltirish edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
jadidlar Turkiston o‘lkasida yangi usuldagi maktablar ochib, eski madrasachilik
tizimini isloh qilishga harakat qildilar. Ular faqat ta’lim sohasigagina emas, balki
matbuot, adabiyot, teatr va siyosiy faollik orqali ham milliy ongni uyg‘otishga
harakat qildilar.
Jadidlar xalqni ogohlikka chaqirish, dunyo voqealaridan xabardor qilish,
mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashish maqsadida matbuotga katta
ahamiyat berishdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov,
Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy kabi jadidlar gazeta va jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini
ilgari surdilar.
Jadidlar faoliyatida quyidagi gazeta va jurnallar muhim rol o‘ynadi:
• “Tarjimon” (Ismoiyl Gasprinskiy)
• “Taraqqiy” (Munavvarqori)
• “Sadoyi Turkiston”
• “Sadoyi Farg‘ona”
• “Hurriyat”
• “Al-Isloh”
Bu nashrlar orqali milliy o‘zlik, istiqlol, taraqqiyot va erkin fikrlash g‘oyalari
targ‘ib qilindi.
Zamonaviy jurnalistikada jadidchilik an’analari
Mustaqillikdan so‘ng jadidchilik harakati qayta o‘rganila boshlandi. 2024-
yilda “Jadid” gazetasi nashr etilishi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘ldi.
Ushbu gazeta jadidlar g‘oyalarini davom ettirgan holda, milliy o‘zlik va
ma’rifatparvarlikni keng targ‘ib etmoqda.
Bugungi O‘zbekiston jurnalistikasi jadid matbuoti an’analarini zamonaviy
formatlarda davom ettirmoqda. Elektron nashrlar, longrid maqolalar,
multimedia formatidagi materiallar orqali jadidchilik harakati haqida kengroq
va chuqurroq ma’lumot berilmoqda. Oyna.uz saytida chop etilgan “Haqliq
Mushtum”i haqida” maqolasi bunga misol bo‘la oladi. Ushbu maqola hujjatli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
longrid formatida tayyorlanib, unda matn, foto, video va animatsiyalar
ishlatilgan.
Bu kabi zamonaviy yondashuvlar jadidchilik merosini yangi avlodga
yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Jadidchilik harakatining jurnalistikaga aloqasi katta bo’lib, ularning ta’lim
va ijtimoiy islohotlarga qaratilgan faoliyati jurnalistika sohasida ham o’z
ifodasini topdi. Jadidlar, yangi g’oyalar va zamonaviy dunyoqarashni tarqatishda
matbuotning ahamiyatini yaxshi tushunishgan. Ular o’z vaqtida yangiliklarni
keng ommaga yetkazish uchun gazetalar, jurnallar va broshyuralarni faol
ravishda ishlatishgan.
Jadidchilik harakati jurnalistikani faqat axborot tarqatish vositasi sifatida
emas, balki ijtimoiy o’zgarishlarni amalga oshirish va xalqni o’rgatishning kuchli
vositasi sifatida ko’rgan. Jadidlar o’z gazetalari va jurnallarini, masalan,
“Turkiston viloyati” (Toshkent), “Shura” (Samarqand), “Fayz” kabi nashrlar
orqali, zamonaviy bilimlarni va islohotlarni targ’ib qilishgan.
Bu gazetalar va jurnallar faqat ijtimoiy va siyosiy muammolarni yoritibgina
qolmasdan, ayni paytda xalqni madaniy yangiliklar va ilm-fan sohasidagi
o’zgarishlarga ham qiziqtirishga harakat qilishgan. Jadid jurnalistlari, ayniqsa,
ta’lim va ilm-fan borasidagi yangiliklarni keng jamoatchilikka yetkazish,
zamonaviy pedagogika va metodikalardan xabardor qilishni o’z vazifasi deb
bilishgan.
Jurnalistikaning boshqa muhim jihati – jadidchilik harakatining islohotchi
g’oyalarini ommaga etkazishdagi rolidir. Jadidlar matbuotni ijtimoiy adolat,
tenglik, siyosiy islohotlar va ayollar huquqlarini himoya qilish kabi muhim
masalalarni targ’ib qilishda foydalanishgan. Ular, shu tarzda, gazeta va jurnal
orqali turli siyosiy va ijtimoiy islohotlar yuzasidan xalqni xabardor qilishgan,
shuningdek, ko’plab ijtimoiy kurashlarga ruhiy va ma’naviy yordam
ko’rsatishgan.
Jadidchilik harakatining jurnalistikaga ta’siri bugungi kunda ham davom
etmoqda. Ularning matbuotga nisbatan yondoshuvi va g’oyalari, jurnalistikaning
ijtimoiy o’zgarishlarni qo’llab-quvvatlovchi kuchga aylanishini ko’rsatadi.
Jurnalistikaning o’zgaruvchan va rivojlanayotgan jamiyatda muhim rol
o’ynashini anglagan jadidlar, matbuotni ma’rifatparvarlik va islohotlarni amalga
oshirish vositasi sifatida ishlatishgan.
Yangiliklar va islohotlar targ’iboti
Jadidlar o’z faoliyatlarini yangi g’oyalar va islohotlarni jamoatchilikka
yetkazish bilan bog’lashgan. Ular matbuot vositasida, eng avvalo, jamiyatni ilm-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
fan va ta’lim sohasidagi yangiliklar bilan tanishtirishni maqsad qilishgan.
Jadidchilik harakati davomida nashr etilgan gazetalar va jurnallar zamonaviy
pedagogika, ilmiy metodlar, yevropacha ta’lim tizimi haqida muhim
ma’lumotlarni o’zida jamlagan. Jadid jurnalistlari matbuotni ishlatib, eski va
ortiqcha qadriyatlarni tanqid qilgan va yangi, taraqqiyparvar g’oyalarni ilgari
surganlar.
Jurnalistlar bu borada faqat nazariy yangiliklar bilan cheklanmagan, balki
amaliy islohotlar va misollarni ham o’quvchilarga taqdim etganlar. Bu esa, o’z
navbatida, xalqni yangi o’quv metodikalariga, yangi ilm-fan sohalariga
qiziqtirishga yordam berdi. Jadid matbuoti, masalan, tarix, geometriya,
matematika, fizika kabi fanlarni o’rgatish va ularni mustahkamlashga katta
e’tibor qaratgan.
Xalqni siyosiy faollikka chaqirish
Jadidlarning matbuotdagi ta’siri nafaqat ilm-fan va ta’lim bilan
cheklanmagan, balki siyosiy faollikni targ’ib qilishda ham o’z aksini topgan. Ular
ijtimoiy tenglik va mustamlakachilikka qarshi kurashish, musulmonlar
huquqlarini himoya qilish va siyosiy erkinlikni kengaytirish borasida faoliyat
ko’rsatganlar. Jadid matbuoti, ayniqsa, zamonaviy siyosiy g’oyalarni, ijtimoiy
adolatni, erkinlikni va tenglikni targ’ib qilishga qaratilgan.
Jurnalistlar, o’z maqolalarida, bugungi kunda hukumat va jamoat
rahbarlarining siyosatini tanqid qilishgan, shuningdek, musulmonlarni siyosiy
qatnashuvga undashganlar. Ularning gazetalari siyosiy faollikni rivojlantirishda,
jamiyatni o’zgarishlarga tayyorlashda muhim vosita bo’lib xizmat qilgan.
Ayollar huquqlarini himoya qilish
Jadidchilik harakati, ayollarning ta’lim olishi va jamiyatdagi o’rnini
mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Jadid jurnalistlari, o’z maqolalarida
ayollarni o’qitish, ularni ijtimoiy hayotda faol qatnashishga chaqirishgan. Ular,
ayollarning ta’lim olishining jamiyat taraqqiyoti uchun zarur ekanligini targ’ib
qilganlar. Jadidchilikning jurnalistikaga qo’shgan hissalaridan biri, ayollarning
huquqlarini himoya qilish va ularning faolligini oshirishga qaratilgan targ’ibot
edi.
Bunday yondashuv nafaqat ayollar ta’limi bilan cheklanmagan, balki ular
ijtimoiy va siyosiy faoliyatda ham teng huquqlarga ega bo’lishlari kerakligi
haqida jamoatchilikni ogoh qilgan. Jadid matbuoti orqali bu fikrlar tarqatildi, va
bu, o’z navbatida, ayollarni ijtimoiy faollikka undadi.
Jadid jurnalistlarining qahramonligi va jasorati
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
Jadid jurnalistlari o’z vaqtida juda katta qiyinchiliklarga duch kelishgan.
Ular hukumat yoki diniy xodimlar tomonidan ta’qib qilinib, ayrim hollarda
hibsga olinganlar. Shunday bo’lsa-da, ular o’z maqsadlaridan chekinmaganlar va
o’z g’oyalarini amalga oshirishda davom etganlar. Jadid matbuoti zamonaviy
fikrlarni ilgari surish va ijtimoiy islohotlarni qo’llab-quvvatlash uchun
qurbonlikka tayyor bo’lgan jurnalistlarning jasoratini ham o’zida aks ettirgan.
Ularning jasorati, bugungi jurnalistlarga ham o’z ishini halol va samimiy qilishda
ilhom manbai bo’lib xizmat qilmoqda.
Jadid matbuotining keyingi ta’siri
Jadidchilik harakatining jurnalistikaga bo’lgan ta’siri, faqat o’z davriga xos
bo’lib qolmay, balki keyingi avlodlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
Ularning matbuotga bo’lgan yondoshuvi va g’oyalari, bugungi kunda ham
jurnalistikada, axborot tarqatish va ijtimoiy o’zgarishlar haqida muhim
qarashlarni shakllantirdi.
Xulosa
Jadidchilik harakati O‘zbekiston tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning
asosiy maqsadi xalqni ilm-fan, ta’lim va milliy o‘zlik sari yetaklash edi. Matbuot
bu harakatning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, jadidlar gazeta va jurnallar
orqali xalq ongini uyg‘otishga intildilar.
Bugungi kunda jadidlar merosi chuqur o‘rganilmoqda va zamonaviy
matbuotda qayta jonlantirilmoqda. 2024-yilda nashr etilgan “Jadid” gazetasi bu
yo‘nalishda muhim qadam bo‘lib, millatning ziyolilarini birlashtirish va yosh
avlodni ma’rifat sari yetaklashga xizmat qilmoqda.
Shunday ekan, jadidchilik nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi kun uchun
ham dolzarb g‘oyalarga asoslangan harakatdir. Uni o‘rganish va targ‘ib qilish
jamiyatimizning intellektual rivojiga katta hissa qo‘shadi. Shu sababli,
jurnalistlar va olimlar jadid matbuoti an’analarini chuqur o‘rganib, uni yangi
formatlarda ommaga yetkazishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Jadidlar. Mahmudxo'ja Behbudiy (Matn):risola./Z.Abdirashidov.-Toshkent:
Yoshlar
nashriyot uyi, 2022.
2.O'zbek tilining izoxli lug'ati. 6 jildlik. 2-jild.-Toshkent:G'afur G'ulom, 2022
3.Jurnalistika
nazariyasi,
tarixi
va
taraqqiyoti.
10
jild.1-tom.
-
Toshkent:O'zbekiston, 2019.
4.Qosimov.B. va b. Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti.T.:"Ma'naviyat", 2004.
