ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
5
TIJORAT BANKLARIDA XALQARO PUL O'TKAZMALARI,
ULARNING HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH
Zaripov Sardor Ikrom oʻgʻli
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi
Banking mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347772
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy tezisda tijorat banklarining xalqaro pul
o‘tkazmalari bilan bog‘liq operatsiyalarini samarali tashkil etish, ularning
buxgalteriya hisobi va audit jarayonlarini takomillashtirish zarurati yoritilgan.
Xalqaro pul o‘tkazmalari hajmining ortib borayotganligi hisob va moliyaviy
nazorat tizimlarining raqamlashtirilishini va xalqaro standartlarga muvofiqligini
taqozo etmoqda. Tadqiqotda mavjud muammolar, jumladan, hisob yuritishdagi
aniqlik yetishmasligi, avtomatlashtirishning past darajasi hamda auditorlik
tekshiruvlarining samaradorligi masalalari tahlil qilinib, ularni bartaraf etishga
doir amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tezisda xalqaro tajriba,
O‘zbekiston tijorat banklari amaliyoti va zamonaviy texnologiyalar asosida
shakllantirilgan takomillashtirish yo‘llari asosiy e’tiborda bo‘lgan.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, xalqaro pul o‘tkazmalari, SWIFT tizimi,
buxgalteriya hisobi, valuta operatsiyalari, audit, moliyaviy nazorat,
avtomatlashtirish, xalqaro standartlar, transchegaraviy to‘lovlar.
Abstract:
This scientific thesis highlights the need for effective organization
of international money transfer operations of commercial banks, improvement
of their accounting and audit processes. The increasing volume of international
money transfers requires the digitization of accounting and financial control
systems and their compliance with international standards. The study analyzed
existing problems, including the lack of accuracy in accounting, low level of
automation and the effectiveness of audit audits, and developed practical
proposals and recommendations to eliminate them. The thesis focused on
international experience, the practice of commercial banks of Uzbekistan and
ways of improvement based on modern technologies.
Keywords:
Commercial banks, international money transfers, SWIFT
system, accounting, currency operations, audit, financial control, automation,
international standards, cross-border payments.
Asosiy qism
Bugungi kunda moliyaviy globallashuv jarayonlari kuchaygan sharoitda
tijorat banklari faoliyatida xalqaro pul o‘tkazmalari muhim o‘rin tutmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun xorijdan kelayotgan pul o‘tkazmalari —
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
6
remittanslar asosiy valyuta manbalaridan biri bo‘lib, aholining turmush
darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois xalqaro pul o‘tkazmalarini to‘g‘ri
hisobga olish va ularni samarali auditdan o‘tkazish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan sanaladi.
Tijorat banklarida xalqaro pul o‘tkazmalari turli yo‘llar bilan amalga
oshiriladi: SWIFT tizimi orqali banklararo to‘lovlar, Western Union, MoneyGram,
Zolotaya Korona kabi tizimlar orqali jismoniy shaxslar o‘rtasidagi o‘tkazmalar,
valyuta hisobvaraqlari orqali elektron transferlar. Har bir yo‘nalishda o‘ziga xos
buxgalteriya hisob uslublari mavjud bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki tomonidan tasdiqlangan buxgalteriya hisob siyosatiga
asoslanadi. Valyuta ayirboshlash, kurs farqlarini hisobga olish, o‘tkazma
qiymatini konvertatsiya qilish kabi operatsiyalar to‘g‘ri aks ettirilmasa, bu bank
moliyaviy hisobotlarining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xalqaro pul o‘tkazmalarining hisobi murakkab texnik va yuridik
jarayonlarga bog‘liq. Jumladan, konvertatsiya kurslari har kuni o‘zgarib turadi,
o‘tkazmalar turli valuta juftliklari orqali amalga oshiriladi va ko‘pincha
kechikishlar bilan kelib tushadi. Bu esa real va hisob-kitobda aks ettirilayotgan
sanalar o‘rtasida tafovutlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Bunday vaziyatlarda
bank buxgalterlari kurs farqlarini aniqlik bilan hisoblab, ularni alohida qatorda
ko‘rsatishlari lozim.
Hisob-kitoblarning to‘g‘riligini ta’minlashda audit muhim o‘rin egallaydi.
Audit jarayonida auditorlar xalqaro o‘tkazmalarning qonunchilik va xalqaro
moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) muvofiqligini, ularning manbasi va
maqsadini, shuningdek, valyuta kurslari farqlarining to‘g‘ri aks ettirilganligini
tekshiradi. Shuningdek, audit bo‘limlari tomonidan AML/CFT (pul yuvish va
terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash) talablariga rioya etilishini nazorat
qilish ham muhim hisoblanadi. Biroq, hozirgi holatda O‘zbekiston tijorat
banklarida ushbu jarayonlar to‘liq raqamlashtirilmagan, hisob va audit
tizimlarida inson omiliga bog‘liqlik yuqori darajada saqlanib qolmoqda.
Zamonaviy banklarda xalqaro pul o‘tkazmalarini boshqarish uchun
avtomatlashtirilgan axborot tizimlari, masalan, Temenos, FlexCube, va SAP bank
modullari keng qo‘llaniladi. Ushbu tizimlar orqali real vaqt rejimida xalqaro
to‘lovlar, kurs farqlari, operatsion xarajatlar va soliq hisob-kitoblari yuritiladi.
O‘zbekiston bank tizimida bunday platformalarning to‘liq joriy etilmasligi
natijasida hisobotlarda tafovutlar, kechikishlar va aniqlik yetishmasligi kabi
muammolar saqlanib qolmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
7
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, moliyaviy shaffoflik va hisob
yuritishdagi aniqlik bank ishonchliligining asosi hisoblanadi. Masalan, Yevropa
Ittifoqi banklari xalqaro pul o‘tkazmalari bo‘yicha ISO 20022 formati asosida bir
xil standartdagi hisob va hujjatlarni yuritadi. Bunday yondashuv nafaqat
moliyaviy tahlilni osonlashtiradi, balki audit jarayonini ham tezlashtiradi.
O‘zbekiston tijorat banklarida ham xalqaro o‘tkazmalarning hisobini
takomillashtirish va audit nazoratini kuchaytirish orqali moliyaviy barqarorlik
va xalqaro ishonchlilik darajasini oshirish mumkin. Buning uchun quyidagilar
zarur:
Buxgalteriya
hisob
tizimlarini
avtomatlashtirish
va
integratsiyalashgan dasturlarni joriy etish;
Audit bo‘limlari faoliyatini raqamlashtirish va xalqaro audit
standartlariga moslashtirish;
Xalqaro o‘tkazmalarda kurs farqlarini avtomatik tahlil qilish tizimini
joriy etish;
Pul yuvishga qarshi kurashish bo‘yicha ichki nazorat mexanizmlarini
kuchaytirish.
Shuningdek, bu sohada kadrlar salohiyatini oshirish, xalqaro standartlar
bo‘yicha malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yish muhim hisoblanadi. Yaxshi
tayyorlangan buxgalter va auditor kadrlar xalqaro moliyaviy operatsiyalarni
sifatli yuritishda asosiy rol o‘ynaydi.
Xulosa
Tijorat banklarining xalqaro pul o‘tkazmalarini boshqarish, ularning
buxgalteriya hisobini yuritish va auditini tashkil etish zamonaviy moliyaviy
tizimda strategik ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Global moliyaviy oqimlarning
o‘sishi, transchegaraviy operatsiyalar sonining ortishi va xalqaro moliyaviy
shaffoflikka qo‘yilayotgan talablar bu yo‘nalishda hisob va nazorat tizimlarining
chuqur isloh etilishini talab qilmoqda.
O‘zbekistonda ham tijorat banklari tomonidan xalqaro pul o‘tkazmalari
bilan bog‘liq operatsiyalar miqdori yil sayin ortib bormoqda. Ammo ularning
hisobi va auditida bir qator tizimli kamchiliklar, jumladan avtomatlashtirish
darajasining pastligi, valyuta kurslari tafovutini to‘g‘ri aks ettirmaslik, va
auditning cheklangan texnik bazasi mavjud. Ushbu kamchiliklar banklar
faoliyatining samaradorligiga, ishonchlilik darajasiga va xalqaro reytinglarga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bois, xalqaro pul o‘tkazmalarining hisob va auditini takomillashtirish
bo‘yicha quyidagi xulosalarga kelinadi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
8
Hisob tizimini avtomatlashtirish – SWIFT, Western Union kabi
tizimlardan kelayotgan o‘tkazmalarni bankning ichki buxgalteriya dasturlari
bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri integratsiyalash zarur;
Kurs farqlarini hisobga olish bo‘yicha aniq metodologiya ishlab
chiqish – buxgalterlar uchun yagona algoritm va huquqiy asoslar belgilanmog‘i
lozim;
Audit jarayonlarini xalqaro standartlarga moslashtirish – ISA
(International Standards on Auditing) asosida ichki audit mexanizmlarini
kuchaytirish;
Kadrlar salohiyatini oshirish – xalqaro hisob, valuta operatsiyalari va
transchegaraviy audit bo‘yicha maxsus o‘quv kurslarini yo‘lga qo‘yish;
Moliyaviy shaffoflikni ta'minlash – xalqaro pul o‘tkazmalar manbai
va maqsadini aniqlashda AML/CFT choralarini kuchaytirish.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarida xalqaro pul o‘tkazmalari bo‘yicha
hisob va audit tizimlarini takomillashtirish – bu nafaqat texnik-modernizatsiya
masalasi, balki xalqaro moliyaviy ishonch, bank obro‘si va iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlovchi muhim strategik yo‘nalishdir. Mazkur tizimni zamonaviy
texnologiyalar
asosida
isloh
qilish
O‘zbekiston
bank
tizimining
raqobatbardoshligini yanada oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent: Adolat, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Valyuta operatsiyalari tartibi
bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar to‘plami”. – Toshkent, 2024.
3.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS). – London: IFRS Foundation,
2023-yilgi nashr.
4.
Basel Committee on Banking Supervision. "Sound Management of Risks
Related to Money Laundering and Financing of Terrorism". – BIS, 2023.
5.
Abdulazizov T. “Bank buxgalteriyasi va moliyaviy hisobot”. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2022.
6.
Temurxo‘jayev S. “Audit nazariyasi va amaliyoti”. – Toshkent: Moliya,
2021.
7.
SWIFT. “ISO 20022 Implementation Guide”. – Brussels: SWIFT Standards
Department, 2023.
8.
Deloitte. “Audit Manual: International Standards Approach”. – New York:
Deloitte Global, 2022.
9.
Komilov N. “Tijorat banklarining xalqaro operatsiyalarini boshqarish
asoslari”. – Toshkent: Bank va Moliyachi, 2024.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
10.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Tijorat banklarida xalqaro
to‘lovlar statistik ko‘rsatkichlari”. – Rasmiy statistik byulleten, 2023–2024 yillar.
