ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
DIQQAT YETISHMOVCHILIGI SINDROMINI (DES) KORREKSIYA
QILISH
Alimov Azim Anvarovich
Buxoro psixologiya va xorijiy tillar institutining
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15425543
Annotatsiya
Ushbu tezisda diqqat yetishmovchiligi sindromi (DES)ning maktab
yoshidagi bolalarning o‘quv faoliyatiga, ijtimoiy munosabatlariga va umumiy
rivojlanishiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. DES – giperaktivlik, impulsivlik va diqqatni
uzoq vaqt jamlay olmaslik bilan namoyon bo‘ladigan ruhiy rivojlanish
buzilishidir. Tadqiqotda DES sabablari, diagnostika vositalari, psixoterapevtik va
pedagogik yondashuvlar, shuningdek, O‘zbekistondagi mavjud tajribalar
yoritilgan. Muallif DESni barvaqt aniqlash, kognitiv-bixevioral terapiya (KBT),
farmakoterapiya, individual o‘quv rejalar va sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish orqali ta’limdagi muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini asoslab
beradi.
Kalit so‘zlar
: diqqat yetishmovchiligi sindromi, DES, giperaktivlik, kognitiv-
bixevioral terapiya, farmakoterapiya, pedagogik yordam, psixologik diagnostika,
O‘zbekiston tajribasi.
Аннотация
В данном тезисе рассматривается влияние синдрома дефицита
внимания (СДВ) на учебную, социальную и личностную деятельность
школьников.
СДВ
—
это
нарушение
психического
развития,
характеризующееся
гиперактивностью,
импульсивностью
и
невозможностью длительно концентрировать внимание. В работе
анализируются причины СДВ, методы диагностики, психотерапевтические
и педагогические подходы, а также опыт Узбекистана в данной области.
Автор обосновывает важность ранней диагностики и коррекции СДВ через
когнитивно-поведенческую терапию, медикаментозную поддержку,
индивидуальные учебные планы и формирование здорового образа
жизни.
Ключевые
слова
:
синдром
дефицита
внимания,
СДВ,
гиперактивность, когнитивно-поведенческая терапия, фармакотерапия,
педагогическая помощь, психологическая диагностика, опыт Узбекистана.
Abstract
This thesis explores the impact of Attention Deficit Syndrome (ADS) on the
academic, social, and emotional development of school-aged children. ADS is a
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
neurodevelopmental disorder characterized by hyperactivity, impulsivity, and
difficulty maintaining attention. The study discusses the causes of ADS,
diagnostic methods, psychotherapeutic and pedagogical interventions, and
highlights the practices adopted in Uzbekistan. The author emphasizes the
importance of early identification and comprehensive support through
cognitive-behavioral therapy (CBT), pharmacotherapy, individualized education
plans, and lifestyle adjustments to ensure educational success.
Keywords
: attention deficit syndrome, ADS, hyperactivity, cognitive-
behavioral therapy, pharmacotherapy, pedagogical support, psychological
diagnostics, Uzbekistan experience.
Diqqat yetishmovchiligi sindromi (DES) – bu bolalar va o‘smirlarda keng
tarqalgan ruhiy rivojlanish buzilishi bo‘lib, u giperaktivlik, impulsivlik va
diqqatni uzoq vaqt saqlab tura olmaslik bilan xarakterlanadi. Ushbu sindrom
nafaqat bolalarning ta’lim jarayoniga, balki ularning kundalik ijtimoiy va shaxsiy
munosabatlariga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. DES o‘quvchilarning darslardagi
muvaffaqiyatsizligi, uy vazifalarini bajara olmaslik va ularning sinfdoshlari bilan
munosabatlaridagi qiyinchiliklar orqali ko‘rinadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, DES
rivojlanishida genetik omillar, atrof-muhit ta’siri, oiladagi stress va bosh miya
rivojlanishidagi o‘zgarishlar muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekistonda ham
bolalardagi ruhiy salomatlikni muhofaza qilishga katta e’tibor
qaratilmoqda.
Mamlakatning sog‘liqni saqlash tizimida ruhiy kasalliklarni
aniqlash va ularni davolash bo‘yicha maxsus tadbirlar amalga oshirilmoqda.
DESni barvaqt aniqlash va korreksiya qilish bolalarning ta’limdagi muvaffaqiyati
va ijtimoiy hayotdagi rivojlanishida katta ahamiyatga ega. O‘zbekiston
qonunchiligi va sog‘liqni saqlash dasturlari bu sohadagi tadqiqotlar va
yordamchi vositalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.
DESning belgilari va sabablari
Belgilari:
DESning eng ko‘zga ko‘ringan belgilariga diqqatni jamlay
olmaslik, giperaktivlik va impulsivlik kiradi. Bolalar dars vaqtida diqqatini bir
joyga to‘play olmasliklari mumkin, harakatda bo‘lishga moyil va o‘ylamasdan
qarorlar qabul qiladilar. Bu o‘z navbatida, o‘qish jarayonida qiyinchiliklarga,
ijtimoiy munosabatlarda muammolarga va o‘z-o‘zini nazorat qilishda
qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi.
Misol:
14 yoshli Ali dars vaqtida diqqatini bir
joyga to‘play olmaydi, doimiy ravishda o‘rnidan turib yuradi yoki sinfdoshlari
bilan gaplashadi, bu uning o‘quv natijalariga salbiy ta’sir qiladi.
Sabablari
: DESning sabablari genetik omillar, atrof-muhit ta’siri va bosh
miya rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, oiladagi stress yoki
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
tug‘ilish jarayonidagi jarohatlar DES rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Misol
: Alining oilasida doimiy janjallar bo‘lib turadi, bu uning ruhiy holatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatib, DES belgilari rivojlanishiga olib keladi.
Diagnostika va tashxislash
Diagnostika usullari
: Psixologik testlar va klinik kuzatuvlar orqali DES
tashxislanadi.
Konners shkalasi
yoki
Veksler intellekt shkalasi
kabi testlar
orqali bolaning xulqi baholanadi.
Misol
: Ali psixologga murojaat qilganda, unga
Konners shkalasi bo‘yicha test o‘tkazildi, natijalar uning DESga ega ekanligini
ko‘rsatdi.
Qiyinchiliklar:
DES belgilarini aniqlashda qiyinchiliklar shundaki, bu
belgilar boshqa kasalliklar bilan o‘xshash bo‘lishi mumkin, masalan, depressiya
yoki tashvish buzilishi. Shu bois, aniq tashxis qo‘yish uchun qo‘shimcha
tekshiruvlar talab etilishi mumkin.
Misol
: Alining dastlabki belgilarini
depressiya deb o‘ylashgan, lekin qo‘shimcha testlar o‘tkazilgandan keyin DES
aniqlangan.
Korreksiya usullari
Psixoterapiya
: Kognitiv-bixevioral terapiya (KBT) bolalarga xulq-atvorini
nazorat qilish va diqqatni jamlashni o‘rgatadi. Oilaviy terapiya esa oila a’zolari
o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilaydi.
Misol
: Ali KBT seanslariga qatnashib, o‘z
xulq-atvorini nazorat qilishni o‘rgandi. Oilaviy terapiya esa uning oilasidagi
munosabatlarni yaxshilashga yordam berdi.
Farmakoterapiya
: DES davolash uchun ko‘pincha stimulyatorlar va
antidepressantlar kabi dori vositalari qo‘llaniladi.
Misol
: Aliga stimulyator dori
vositalari yozib berildi, bu uning diqqatini jamlashga yordam berdi.
Pedagogik yordam
: Maktab va uy sharoitida o‘quv jarayonini to‘g‘ri tashkil
etish juda muhim. O‘qituvchilar va ota-onalar bolalar uchun individual o‘quv
rejalarini ishlab chiqishlari kerak.
Misol
: Alining o‘qituvchisi unga maxsus o‘quv
rejasini tayyorlab berdi, bu uning o‘quv natijalarini yaxshilashga yordam berdi.
Hayot tarzi o‘zgarishlari
: Sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik va to‘g‘ri
uyqu rejimi bolaning umumiy holatini yaxshilashga yordam beradi.
Misol
:
Alining ota-onasi uning ovqatlanish rejimiga e’tibor qaratdilar, jismoniy faollikni
oshirdilar, bu esa uning umumiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
O‘zbekistondagi holat va tajribalar
Tadqiqotlar
: O‘zbekistonda DES bo‘yicha bir qancha tadqiqotlar olib
borilmoqda, ayniqsa bolalarning ruhiy salomatligiga e’tibor qaratadigan maxsus
markazlar va ta’lim muassasalari tomonidan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
kognitiv-bixevioral terapiya (KBT) orqali bolalarning muvaffaqiyati ancha
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
yaxshilanadi. DESga ega bolalarning aksariyati KBT terapiyasidan so‘ng o‘z
holatlarini yaxshilashgani aniqlandi. Masalan, Toshkentdagi maxsus markazda
olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, DES bilan og‘rigan bolalarning 60%i
KBT terapiyasidan keyin ijobiy o‘zgarishlar ko‘rsatgan .
Maxsus markazlar
: O‘zbekistonda bolalarga ruhiy yordam ko‘rsatish
maqsadida tashkil etilgan maxsus psixologik markazlar mavjud. Ushbu
markazlar bolalardagi ruhiy rivojlanish buzilishlarini aniqlash va korreksiya
qilishga qaratilgan xizmatlarni taklif etadi. Bunda bolalar uchun individual
terapiya dasturlari, shu jumladan KBT va farmakologik yordamlar ko‘rsatiladi.
Misol tariqasida, Toshkentdagi markazlardan birida bola Ali kognitiv-bixevioral
terapiya va psixologik maslahat olib, uning ruhiy holati yaxshilangan .
DES bolalarning ta’lim olish jarayonida jiddiy to‘siq bo‘lishi mumkin. Ushbu
sindromning belgilari vaqtli aniqlanib, to‘g‘ri tashxis qo‘yilgan taqdirda,
bolalarga kognitiv-bixevioral terapiya, medikamentoz yordam va ta’lim
jarayoniga moslashtirilgan maxsus yondoshuvlar orqali yordam berish mumkin.
Psixoterapiya, farmakoterapiya va hayot tarzi o‘zgarishlari bolaning o‘quvdagi
muvaffaqiyatini oshirish va uning umumiy ruhiy holatini yaxshilashda muhim
rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda DES bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar va ilmiy
markazlarda ko‘rsatilayotgan xizmatlar bu sohada muhim ahamiyat kasb etadi.
Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik bolalarning ruhiy rivojlanishi
uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni ta’minlashga qaratilgan. Kelajakda DES
korreksiyasi uchun amalga oshiriladigan choralar va tadbirlar bolalarning ta’lim
jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Barkley, R. A. (2006). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for
diagnosis and treatment. Guilford Press.
2. Faraone, S. V., Sergeant, J., Gillberg, C., & Biederman, J. (2003). The worldwide
prevalence of ADHD: Is it an American condition? World Psychiatry: Official
Journal of the World Psychiatric Association (WPA), 2(2), 104-113.
3. Lubar, J. F. (1991). Discourse on the development of EEG diagnostics and
biofeedback for attention-deficit/hyperactivity disorders. Biofeedback and Self-
Regulation, 16(3), 201-225.
4. Xue, G., Wei, H., Liang, Z., Zhang, L., & Wang, W. (2008). ADHD and brain
activity: A functional MRI study. Behavioral and Brain Functions, 4(1), 8-16.
5. Pliszka, S. R. (2007). Pharmacologic treatment of attention-
deficit/hyperactivity disorder: Efficacy, safety, and mechanisms of action.
Neuropsychology Review, 17(1), 61-72.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
6. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of
Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
7. WHO (2016). ADHD in children and adolescents: Diagnosis and treatment.
World Health Organization.
8. Barkley, R. A. (2015). Executive functioning and self-regulation: An
evolutionary neuropsychological perspective. Neuropsychology Review, 25(1),
3-27.
